بيىل تۋعانىنا 155 جىل تولىپ وتىرعان وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, اقىن-دراماتۋرگ, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى ءابدىلدا تاجىباەۆ «ابايدان كەيىنگى ۇلى اقىن» دەپ باعا بەرگەن اقىت قاجى ۇلىمجىوعلىنىڭ كۇمىس جۇزىگى ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتالعانى تۋرالى «Argau.kz» سايتى ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن جاڭالىق تاراتقان ەدى.
راسىندا اقىت اقىن (1868–1940 ج.) ارتىنا تەك جۇزىگىن عانا قالدىرماي, ءنارلى ءسوزىن دە ۇرپاققا امانات ەتكەن ۇلكەن عۇلاما-جىرشى. موڭعوليا قازاقتارىنىڭ ادەبيەتىن زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قابيداش قالياسقار ۇلى: «1891 – 1914 جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگ, قازان باسپالارىنان اقىت قاجى ۇلىمجىوعلىنىڭ توعىز كىتابى جارىق كورگەن. سونىمەن قاتار ونىڭ شىعارمالارى «التايسكي» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن «ايقاپ» جۋرنالىنا جاريالانىپ تۇرعان. بۇل كىسىنىڭ ەرەكشەلىگى – حالىققا يسلام ءىلىمىن جىرمەن ناسيحاتتاعان ويشىلدىعى. ولەڭىن الۋان ىرعاقتا ناسيحات, نازيرا, عاقليا تۇرىندە جازعان. وزىنە ابايدى ۇستاز تۇتىپ, ول كىسىگە ەلىكتەپ «دالەيلۋل-عاقىليا» اتتى اسا قۇندى اقىلي-جىر توپتاماسىن جازىپ شىققان. سونداي-اق, ارتىنا اسا مول ادەبي مۇرا قالدىرعان ۇلكەن قالام يەسى» دەپ جازىپتى (ق.قالياسقار ۇلى: «حالىق اقىندارى», ولگەي, 1973 جىل. 89 ب).
ال عۇلامادان قالعان قۇندى مۇرا جۇزىككە كەلەتىن بولساق, جوعارىداعى سايتقا جادىگەر جايلى مالىمەت بەرگەن شىڭجان-التاي وڭىرىندە تۇراتىن اقىت قاجىنىڭ نەمەرەسى رىسحان اللاجار ۇلى بىلاي دەيدى: «اتامىزدى 1939 جىلى كۇزدە جۇما كۇنى شاكۋىرتىدەگى مەشىتىندە قىتاي ۇكىمەتى تۇتقىنداپ, سارىسۇمبە قالاسىنا اكەتەتىن بولادى. مەنىڭ اكەم اللاجار ءوز اكەسى اقىت اتامدى جالعىز جىبەرمەي بىرگە اتتانعان ەكەن. سودان قالاعا تۇستىك جەر قالعاندا قاجى اتامىز بىرگە كەلە جاتقان ۇلىنا «بالام, سەن وسى جەردەن قايت, ۇكىمەتكە حالىق ەمەس مەن كەرەكپىن, حالىقتىڭ اۋىرتپالىعى مەنىمەن كەتەتىن شىعار. سەندەر جامان بولمايسىڭدار», دەپ باتاسىن بەرىپ, قولىنداعى جۇزىگىن ساۋساعىنان سۋىرىپ الىپ, باسىنا وراپ كەلە جاتقان شارشى شىتىنا وراپ قولىنا ۇستاتىپتى. 1970 جىلدارى كونە مۇرالارعا قىرعيداي تيگەن «مادەنيەت توڭكەرىسى» كەزىندە ءبىزدىڭ قاجى اتامىزدىڭ جالعىز كوزى جۇزىكتەن ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن, اپام مارقۇم شۇبەرەككە وراپ مەنىڭ بەلىمە بايلاپ ساقتادى» دەسە, قازىرگى تاڭدا شىعىس قازاقستان وبلىسى كۇرشىم اۋدانى ورتالىعىنا 2007 جىلى قىتاي ەلىنەن كوشىپ كەلگەن اقىت قاجىنىڭ تاعى ءبىر نەمەرەسى شاپەك اتا: «مەنىڭ ەستۋىم بويىنشا, بۇل جۇزىكتى اتامىزعا بۇحارادان كەلگەن مىرزاباقا دەيتىن ۇستازى سىيلاعان ەكەن. بۇل كىسى اتامىزعا اراب, پارسى, تۇرك تىلدەرىن ۇيرەتۋمەن قاتار, يسلامنىڭ فيقھ نەگىزدەرىن وقىتىپتى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە قاراعاندا ۇستازى اقىت اتاما «مەن ساعان بار بىلەتىنىمدى ۇيرەتتىم, بۇدان ءارى وقىتۋعا دارمەنىم جوق» دەپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وسى جۇزىگىن سىيلاعان دەيدى. بالا كەزىمىزدە اۋىرعان ادامدار وسى جۇزىكتى كەسەدەگى سۋعا سالىپ, «بيسميللاسىن» ايتىپ ىشەتىن. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى كوبى دەرتىنەن ساۋىعىپ كەتەتىن» دەيدى.
جۇزىكتىڭ ءوڭ بەتىندە قۇران قارىپتەرى ويىپ جازىلعان. مۇنداعى اراب قارىپتەرىمەن تانىسقان «نۇر – مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى, تانىمال يسلامتانۋشى قۋات قابدوللا: «مۇندا كەيبىر قۇران سۇرەلەرىنىڭ باسىندا تۇراتىن مۋكاتتا ارىپتەرى تاڭبالانىپتى. وسىنداي مۋكاتتا ارىپتەرىمەن باستالاتىن قۇراندا 30-عا تارتا سۇرە بار. بۇل ارىپتەر كەيدە ەكى (يا-سين) نەمەسە ءۇش ء(الىپ-ءلام-ميم) قوسار دىبىستى, سونداي-اق جەكە-دارا دىبىستا (كاف) جازىلادى. بۇل مۋكاتتا ارىپتەردىڭ ماعىناسى تەك ءبىر اللاعا ايان. وسىنداي قۇران سۇرەلەرىنىڭ الدىندا تۇراتىن مۋكاتتا دىبىستار سانى – 14. مىنا جۇزىكتە بارلىعى تۇگەل بادىزدەلىپتى. مۇنداي مۋكاتتا ارىپتەر تاڭبالانعان جادىگەر قاسيەتتى سانالادى», دەيدى.