جۋىردا مەملەكەت باسشىسى ەلوردانى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتكىزگەن كەڭەستە استانادا ءۇش اۋىسىمدى وقىتۋ جۇيەسى ساقتالىپ وتىرعانىن ايتا كەلە, بۇعان جول بەرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتتى. «استانادا بىلىكتى ۇستازداردىڭ تاپشىلىعى ەرەكشە سەزىلەدى. جىل سايىن ءبىر مىڭعا جۋىق مۇعالىم جەتىسپەي جاتادى. سوندىقتان ەلوردادا پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايمىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ءبىلىم-عىلىمعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, نازاردان تىس قالدىرمايتىن مەملەكەت باسشىسى بۇل سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى بۇعان دەيىن دە كوتەرىپ, شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. مىسالى, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە دامۋدىڭ باستى كىلتى بىلىمدە ەكەنىن ايتا كەلىپ, جاسامپاز ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى ونىڭ ماڭىزىنا توقتالعان-دى. PISA حالىقارالىق زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا ورتا ءبىلىم ساپاسىنىڭ سوڭعى ون جىلدا قاتىسۋشى 80 ەلدىڭ اراسىنان ەلۋىنشى-الپىسىنشى ورىننان كوتەرىلمەۋى, وسى سالاعا قاتىستى سىننىڭ تولاستاماۋى, ەل ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتۋدەگى عىلىم ءرولىنىڭ تومەندىگى, ءبىلىمنىڭ بىرجاقتى باعالانۋى, ساپانىڭ ەمەس كورسەتكىشتىڭ الدىڭعى ورىنعا شىعۋى, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ ناتيجەسى مەن مەكتەپ باعاسىنىڭ سايكەس كەلمەۋى, تاعى باسقا تولىپ جاتقان ماسەلەلەردى ەل پرەزيدەنتى كوزبوياۋشىلىق دەپ اتاپ, «جاس ۇرپاق ءبىلىمدى بولماسا, ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جايلى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. بۇگىنگى ءبىلىمدى جاستار ەرتەڭ قازاقستاندى العا جەتەلەيتىن ماماندارعا, كاسىپكەرلەرگە, باسشىلارعا اينالادى. سوندىقتان مەن ءبىلىم ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرەمىن», دەگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار ق.توقاەۆ بۇگىننىڭ ەرتەڭگى تاريح ەكەنىن, قازىر ارقانى كەڭگە سالىپ وتىراتىن ەمەس, كەرىسىنشە باتىل ءارى جىلدام ارەكەت ەتىپ, كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە, قوعامدىق قاتىناستارعا جاۋاپ بەرىپ ۇلگەرەتىن, تەز جانە شۇعىل شەشىم قابىلداپ, تاپسىرمالاردى دەر كەزىندە, مۇلتىكسىز ورىندايتىن ۋاقىت ەكەنىن قاداپ ايتتى.
ءيا, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ءالسىز, رۋحسىز بولۋعا قاقىسى جوق. سەبەبى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى بۇگىننەن باستالادى. ال ول وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ باقىتتى ومىرىنە, الاتىن ءبىلىمى مەن تاربيەسىنە, قالىپتاسۋ جولىنا تىكەلەي بايلانىستى. سۇلۋ ءسوزدىڭ زەرگەرى, ساياسي جۇيەنىڭ قۇربانى بولعان اسىل ازامات ماعجان جۇماباەۆ: «تاربيەنىڭ ماقساتى – ادامدى ءھام سول ادامنىڭ ۇلتىن, اسسا بارلىق ادامزات دۇنيەسىن باقىتتى قىلۋ. ۇلت مۇشەسى ءاربىر ادام باقىتتى بولسا, ۇلتى باقىتتى», دەگەن ەكەن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاسيەتتى تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا وسى ويدى تومەندەگىشە دامىتتى: «وتانشىلدىق, ادامگەرشىلىك, بىلىمپازدىق, ناعىز مامان بولۋ, ۇنەمشىلدىك, ەڭبەكقورلىق, ەل مەن جەرگە جاناشىرلىق سياقتى اسىل قاسيەتتەر بارىنەن بيىك تۇرۋعا ءتيىس. وسىنداي ىزگى قاسيەتتىڭ ءبارىن بويىنا سىڭىرگەن جاندى ادال ازامات دەگەن ءبىر اۋىز سوزبەن سيپاتتاۋعا بولادى. شىن مانىندە, ءبىز ايتىپ جۇرگەن ادىلەتتى قازاقستاندى ادال ازاماتتار قۇرادى».
قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ وتكەن قىسقا ومىرىندە كوپ ءىس تىندارعان قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «دۇنيەدە ادىلدىك پەن ادالدىقتى تۋ ەتكەن ادامنان ارتىق ەشكىم جوق» دەگەن پىكىرىمەن مازمۇنداس پرەزيدەنت ءسوزى – ۇعا بىلگەنگە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەر تاعىلىمى مول, مازمۇنى تەرەڭ عيبرات. مەملەكەت باسشىسى وتانداستارىنا سەنىم ارتا وتىرىپ, اربىرىمىزگە ادال بولۋدى, جاس ۇرپاقتى ادال ازامات ەتىپ تاربيەلەۋدى, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتىپ, جاڭا قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس ىستەۋدى تاپسىردى. ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن سەگىز باعىتتى اتاپ ءوتتى. بارلىعى ماڭىزدى, سالماقتى, جاۋاپتى.
مەملەكەت باسشىسى ارنايى توقتالىپ باسىمدىق بەرگەن ماسەلەلەردىڭ ورىندالۋىندا حالقىمىزدىڭ ىشكى مادەنيەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى, سانالىلىعى مەن ىسكەرلىك تاجىريبەسى سىنعا تۇسەرى ءسوزسىز. دەسە دە ءتورتىنشى باعىتتاعى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاربيەسى – پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, وتە ماڭىزدى ماسەلە. قالعان جەتى باعىتتىڭ دۇرىس جولعا قويىلىپ, جۇزەگە اسۋى, جوسپارلانعان جۇمىستاردىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلۋى, ۇلت ساپاسىنىڭ ارتۋى ءبىلىم مەن عىلىمعا, ونىڭ دامۋىنا تىكەلەي تاۋەلدى. پرەزيدەنت سوزىمەن ايتساق, «ۇرپاقتىڭ بويىندا جامان ادەت بولسا, بۇل – ەڭ الدىمەن, ۇلكەندەردىڭ كىناسى». ال ءال-فارابيشە تولعاساق, «ادامنىڭ ءوز ۇجدانى الدىندا ادال, شىنشىل بولۋى وزىنە-ءوزى قاسيەتتى بولۋىنان, ءجۇرىس-تۇرىسى ىزگى بولۋىنان عانا تۋادى».
زامانا اعىمىنا ساي كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن ءوسىپ كەلە جاتقان تسيفرلى ۇرپاقتى جان-جاقتى ءارى ۇلتىن سۇيەر ادال, پاتريوت ازامات ەتىپ تاربيەلەپ ءوسىرۋ, ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋ بىزدەن سولارمەن بىرگە ءبىر تولقىندا بولۋدى عانا ەمەس, جاڭاشىلدىق پەن ىزدەنىمپازدىقتى تالاپ ەتەدى. «تاربيە – تال بەسىكتەن» باستالاتىنىن ەسكەرسەك, كوز جازىپ, اجىراپ قالۋعا شاق تۇرعان وتباسى ينستيتۋتىنىڭ قاجەتتىلىگى, ونىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى وراسان زور ماڭىزى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. دانا ابايدىڭ «بالاعا مىنەز ءۇش الۋان ادامنان جۇعادى: ءبىرىنشى – اتا-اناسىنان, ەكىنشىسى – ۇستازىنان, ءۇشىنشىسى – قۇربىسىنان» دەگەن ءسوزىن كوپ جاعدايدا نازاردان تىس قالدىرىپ جاتامىز. قازاقتا «ۇيادا نە كورسەن, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەن ماقال بار. قاراپايىم, ۇعىنۋعا جەڭىل. دەسە دە استارىندا تۇسىنگەنگە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن, سالماقتى وي بار. پرەزيدەنت اتاپ وتكەن, ادىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىراتىن ادالدىق قاسيەتىن بالا الدىمەن اتا-اناسىنان كورىپ وسۋگە ءتيىس. بالا سولارعا قاراپ بوي تۇزەيدى. ەرتەرەكتە ۇلكەندەر بالالار وتىرعان جەردە بەيساۋات اڭگىمە ايتپايتىن. ال قازىرگى بالالاردى ۆيرتۋالدى الەم تاربيەلەپ وتىرعانىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. الەۋمەتتىك جەلىنى قۇرال رەتىندە كورەتىن جاس ۇرپاقتى ءبىز عالامتوردان تىس وسىرە المايمىز. بۇل – جاھاندانۋ زامانىنىڭ ءبىر العىشارتى. ودان قاشىپ قۇتىلۋ دا مۇمكىن ەمەس. وندا نە ىستەمەك كەرەك؟ بالالاردىڭ ۇلتتىق ساناسىن تۇراقتاندىرۋ ارقىلى ولاردىڭ ىشكى سۇزگىسىن مىقتى ەتىپ قالىپتاستىرۋ قاجەت. سوندا عانا جاقسى مەن جاماندى, كەرەك پەن كەرەكسىزدى بالا ءوزى اجىراتاتىن بولادى. ۇلتتىق تاربيەنى بالا بويىنا ءسىڭىرۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى جەتكىلىكتى. جەتكىنشەكتەردى ەركىن ويلاپ, دەربەس شەشىم قابىلداۋعا باۋلۋ كەرەك. بۇل ارەكەتتە ۇساق-تۇيەك جوق.
الەۋمەتتانۋشى عالىمدار وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى لاتىن قارپىمەن تاڭبالاپ, جىك-جىككە ءبولىپ كورسەتكەن ءتۇرلى ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تۇسىنىسە الماۋى ۇرپاق تاربيەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. قىزىعۋشىلىقتارى مەن ءومىر ءسۇرۋ سالتى, ۇستانىمدارى مەن ارمان-قيالدارىنا دەيىن الۋان ءتۇرلى ۇرپاقتار اراسىنداعى ءداستۇر ساباقتاستىعى جاڭاشىلدىقپەن جالعاسپاي جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. كەڭەستىك جۇيە سترەوتيپتەرىن وزدەرىنىڭ ەركىندىگىمەن بۇزىپ-جارىپ وتەتىن ەركىن ەلدىڭ ۇرپاقتارىنا قازىر بۇكىل الەم تەرەزەسى اشىق. ينتەرنەت پەن ونلاين كەڭىستىكتى مەكەن ەتكەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قوعامى – تسيفرلىق قوعام. ويلاۋ دۇنيەتانىمدارى كەڭ, ولاردىڭ كوزقاراستارىندا شەكارا جوق. اشىق, جىلدام ءارى وجەت ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. ولار جاساندىلىقتى, ساتقىندىق پەن الاۋىزدىقتى كەشىرمەيدى. ەۋروپاشا ويلايدى. سەبەبى ۋاقىت وتكەن سايىن قۇندىلىقتار وزگەرىپ جاتىر. ايتسە دە, وزگەرمەيتىنى – ۇلتتىق قۇندىلىقتار: ۇلتتىق ءتىل, ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق نامىس, ۇلتتىق ءدىل. وتباسى, بالاباقشا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنى, ۇجىم – بارلىعى سانالى ۇرپاق تاربيەسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇلتتىق پارىز سەزىنۋگە ءتيىس. سەبەبى ۇلت بولاشاعى – سانالى ۇرپاق. ۇكىمەت مۇشەلەرى تەلەديداردا مەملەكەتتىك تىلدە ەندى عانا ءتىلى شىققان بالاداي, جازعان مالىمەتىن ەجىكتەپ وقىعانى, ارينە, كەلەشەك ۇرپاققا ونەگە بولا المايدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ابىرويى كوتەرىلمەي, تاربيەنىڭ ناتيجەسى وزگەرمەيدى.
ءبىلىم سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان بارلىق رەفورمالاردىڭ ماقساتى ۇرپاعىمىزدىڭ ساۋاتتى, ۇلتىمىزدىڭ ساپالى بولۋىنا نەگىزدەلگەن. دەسە دە ەسكەرۋدى قاجەت ەتەتىن بىرنەشە ماسەلەلەر بار. ول – وتباسى تاربيەسىنە سالعىرت قاراۋدان باستاپ, بالاباقشا مەن باستاۋىش سىنىپتاعى بالا سانىنىڭ كوپتىگى, مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە جۇمىستارىنىڭ جۇيەلى ءارى شىنايى جۇرگىزىلمەۋى, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ەڭبەك نارىعىنا جاۋاپ بەرمەۋى, تاعى باسقالار. وسى سەبەپتەن ءبىز وسى ماسەلەلەرگە ءجىتى كوڭىل ءبولىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋدى قولعا الۋىمىز قاجەت. ۇرپاق تاربيەسى اتا-انادان باستاپ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مامانداردىڭ كاسىبي دەڭگەيى مەن ادامگەرشىلىگىنە, شەبەرلىگىنە قاتىستى.
حالىقتىڭ جاسالىپ جاتقان ءتۇرلى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىن سەزىنۋىن جۇمىستىڭ باستى ولشەمى دەپ تانىعان پرەزيدەنت جىل بۇرىن تاريحي شەشىم قابىلداعان بولاتىن. ول – ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن وقۋ اعارتۋ مينيسترلىگى جانە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى دەپ ەكىگە ءبولۋى. بۇل ءبولىنىستى قولداعاندار دا, كەرىسىنشە كەمشىلىك ىزدەپ, جىپكە تىزگەندەر دە كەزدەستى. دەسە دە مينيسترلىك قۇرىلعاننان بەرگى وتكەن ون ەكى اي مەملەكەت باسشىسى شەشىمىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتتى.
دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلگەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ءبىلىم-عىلىم كوكجيەگىنە كوز سالعاندا ەسىمىزگە وسىدان ون ەكى عاسىر بۇرىن عۇلاما عالىم ءال-فارابي ايتقان «عىلىمى جوق ەلدىڭ – بولاشاعى جوق» دەگەن ءسوزى تۇسەدى. ءبىلىم – دۇنيە كىلتى بولسا, عىلىم ونىڭ نەگىزگى كۇشى, باسقاشا ايتقاندا الەۋمەتتىك پروگرەسستىڭ قۋاتتى قوزعالتقىشى. مۇنى ەستىنىڭ ءبارى جاقسى بىلەدى, تۇسىنەدى. وتكەندى سىناۋ, ءتىپتى جوق ەتۋ وڭاي, ال بولاشاقتى بولجاۋ, ونى قۇرۋ تىپتەن قيىن.
مينيسترلىكتى قۇرۋداعى باستى ماقسات – جوعارى بىلىمگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ جانە باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرۋ, مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋشى كادرلاردى ساپالى دايارلاۋعا جاعداي جاساۋ, عىلىمدى كوممەرتسيزاتسيالاۋ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ. وسى كوزدەگەن مەجەگە جەتۋ ءۇشىن مينيسترلىك ءۇش نەگىزگى باعىت – قولجەتىمدى ءارى ساپالى ءبىلىم, وزىق قولدانبالى عىلىم, ورتاق قۇندىلىقتار مەن مادەنيەت بويىنشا مىندەتتەمەلەر قابىلداپ, تىڭعىلىقتى ءىس-ارەكەت جۇرگىزىپ وتىر. ال مينيسترلىكتىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق باعىت-باعدارى مەن ماقسات-مىندەتتەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جيىرماعا جۋىق تاپسىرمالارىندا, بىرنەشە ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارلارى مەن جوبالاردا, تۇجىرىمدامالاردا انىقتالعان. بۇل عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك پەن ارتىلار سەنىمنىڭ قانشالىقتى سالماقتى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
ۇلتتىق كەڭەستە ءبىلىم-عىلىم سالاسىنا قاتىستى تالاي ەلەۋلى وي-پىكىر ايتقان جاس تا بولسا ىسكەرلىگىمەن, كوپ ءتىل بىلەتىن قاسيەتىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە, جەكە كاسىپتە دە ابىروي بيىگىنەن كورىنە بىلگەن ساياسات نۇربەكتىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە باسشى ەتىپ تاعايىندالۋى – ۇتىمدى شەشىم. ماسەلەنى ىشىنەن كورە بىلەتىن, ونى انىقتاپ, زەرتتەگەن, جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋدى ماقسات ەتكەن سالا باسشىسى جۇمىستى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ۇيىمداردا اكادەميالىق ەركىندىكتىڭ جاڭا دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋمەن, تولىعىمەن قايتا جاساۋدان باستادى. بۇل باستاما وسى جىلدىڭ 28 ناۋرىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №248 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جوعارى ءبىلىمدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا» تولىقتىرىلىپ, ۇلكەن ستراتەگيالىق جوسپارعا اينالدى.
وسى وقۋ جىلىنان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا جەكە وقۋ جوسپارلارىنىڭ قۇرىلىمىن دەربەس بەكىتۋمەن بىرگە ماگيسترانتتار, دوكتورانتتارعا وقۋ تراەكتورياسىن تاڭداۋ قۇقىعى بەرىلدى. ستۋدەنتتەردىڭ كاسىبي داعدىلارىن تەز مەڭگەرىپ, دامىتۋى ءۇشىن ميكروبىلىكتىلىك بويىنشا وقىتۋ ناتيجەلەرىن تانۋ قاراستىرىلىپ, «نانو-دارەجەلەر», «ۇلعايتىلعان دارەجەلەر (Stackable degree)» ۇعىمدارى ەنگىزىلدى. ستۋدەنتتەردىڭ ءبىتىرۋ جۇمىستارىنا – ديپلومدىق جۇمىستار مەن جوبالارعا, بەيىندىك باعىتتا وقيتىن ماگيسترانتتاردىڭ ديسسەرتاتسيالارىنا عىلىمي دارەجەسى بولماسا دا سول سالادا تابىستى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن پراكتيك ماماندار جەتەكشىلىك ەتە الاتىن بولدى. بۇل جوعارى وقۋ ورنى مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ بايلانىسىن, ءدۋالدى ءبىلىم الۋدى دامىتا تۇسەرى انىق. ءار ستۋدەنت بازالىق ماماندىعىمەن قاتار قوسىمشا «ماينەر» الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. بۇل دەگەنىمىز ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى قوسىمشا اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنىڭ تەحنيك مامانى بولا الادى. Coursera-مەن ۇشجىلدىق كەلىسىم جاساۋدىڭ ناتيجەسىندە ستۋدەنتتەر اتالعان باعدارلامانى الەمدىك پروفەسسورلاردان وقىپ ۇيرەنە الۋ مۇمكىندىگى تۋدى. ناتيجەسىندە, ءار تۇلەك بازالىق ديپلوممەن قاتار قوسىمشا قابىلەتتەرىن راستايتىن 3-4 سەرتيفيكات يەسى بولا الادى. بۇل جۇمىس كوكتەمگى سەمەستردەن باستالىپ كەتتى. «ماماندىعىم – بولاشاعىم» جوباسى ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, اقتوبە, پاۆلودار وبلىستارىندا جانە استانا قالاسىندا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. مينيسترلىك وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارى مەن اكىمدىكتەر جانە جەرگىلىكتى كورپوراتيۆتىك سەكتوردان تۇراتىن ۇشتىك سپيرال دەپ اتالاتىن مودەل قۇردى. كاسىبي بىلىكتىلىك بويىنشا وڭىرلىك كەڭەستەر قۇرىلىپ, 20 وڭىرلىك كارتا جاسالدى, ءبىر ميلليون وقۋشى كاسىبي دياگنوستيكامەن قامتىلدى. وسىعان بايلانىستى كاسىبي ستاندارتتار نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى قايتا جاسالدى. وڭىرلەردەگى سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى انىقتاۋ جانە ەڭبەك پەن ءبىلىم نارىعىن ۇندەستىرۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنا فورسايت-سەسسيا ۇيىمداستىرىلدى. پراكتيك مامانداردىڭ ۇلەسى 75%-عا جەتتى.
كەزىندە ساياسات نۇربەك ۇلى كەلەشەك تالاپ ەتەتىن جانە جويىلۋ قاۋپى بار ماماندىقتار ءتىزىمىن ۇسىنعانى بەلگىلى. مينيسترلىك باسشىلىعىنا كەلگەن سوڭ, ول ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىمنىڭ ەڭبەك نارىعى سۇرانىسىنان قالىپ كەلە جاتقانىن ماسەلە ەتىپ كوتەردى. ودان شىعۋ جولىن دا ۇسىندى: «بىرىنشىدەن, ءار وڭىردە جاڭا ماماندىقتار اتلاسى جاسالادى. مەن بۇل ماسەلەمەن 5 جىل بويى اينالىستىم. ەندى بۇل جوبا 5 وڭىردە – الماتىدا, اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, پاۆلودار وبلىستارىندا جاسالدى نەمەسە جاسالىپ جاتىر», دەي كەلىپ, ءاربىر جوعارى وقۋ ورىندارىنا وڭىردەگى سۇرانىستاردى, ەڭبەك نارىعى قالاي وزگەرىپ جاتقانىن ناقتى ءتۇسىنۋى ءۇشىن بارلىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن وسى كارتامەن بايلانىستى جاساۋدى مىندەتتەدى. وسىعان وراي 2022 جىلى «جاڭا كاسىپتەر مەن قۇزىرەتتەر اتلاسى» دۇنيەگە كەلدى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن مالىمەت بەرە كەتكەندى ءجون سانادىق: «اتلاس – ەڭبەك نارىعىن سىندارلى تۇردە وزگەرتەتىن باستى ترەندتەرگە تەرەڭ تالداۋ جۇرگىزىلگەن, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ پەرسپەكتيۆالى سالالارى مەن ماماندىقتارىنىڭ الداعى 5-10 جىلعا ارنالعان بولجام كارتاسى». مينيسترلىك مىنا سالالاردىڭ اتلاسى دايىن بولعانىن مالىمدەدى: تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى, مۇناي-گاز سالاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە لوگيستيكا, ماشينا جاساۋ, اكت, ەنەرگەتيكا, تۋريزم جانە قۇرىلىس. سونىمەن بىرگە اتالعان «جاڭا كاسىپتەر مەن قۇزىرەتتەر اتلاسىندا» 463 ماماندىق ناقتىلانىپ, ونىڭ 239-ى جاڭا, 95-ءى وزگەرۋ ۇستىندەگى, 129-ى جويىلىپ بارا جاتقان ماماندىق رەتىندە جان-جاقتى سيپاتتالعان.
وسى ازىرلەنگەن اتلاس اياسىندا ەڭبەك نارىعىنىڭ كەلەشەگىن, سوعان ساي سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى انىقتاپ, وقۋشىلاردىڭ زياتكەرلىك, شىعارماشىلىق الەۋەتىن ەسكەرەتىن كاسىپتىك باعدارلاۋدىڭ كەشەندى ءارى تەڭدەستىرىلگەن جۇيەسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىن قايتا قاراۋ قولعا الىنۋدا. كەلەسى ءبىر اۋقىمدى شارا – تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم مەن جوعارى ءبىلىمنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جۇيەلى تۇردە جاڭارتىلۋى جانە ونداعى جەتەكشى ءرولدىڭ جوو-عا بەرىلۋى.
ء«ومىر بويى وقىتۋ تۇجىرىمداماسىن» ىسكە اسىرۋ كوزدەلۋدە. سوعان وراي 12 جوعارى وقۋ ورىننىڭ جانىنان «كۇمىس ۋنيۆەرسيتەت» اشىلۋدا. بۇل ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتى فورمالدى ەمەس بىلىممەن قامتۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق 19 نەگىزگى نىسانالى ينديكاتور مەن 9 كۇتىلەتىن ناتيجە ايقىندالعان تۇجىرىمدامادا مىنا مەجەلەردى باعىندىرۋ كوزدەلۋدە: حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن اكادەميالىق الماسۋلاردى ىسكە اسىرۋ, 6-74 جاس ارالىعىنداعى حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ, عىلىمدى مەملەكەتتىك اكىمشىلەندىرۋگە عىلىمي قوعامداستىقتىڭ, بيزنەستىڭ جانە باسقا دا ستەيكحولدەرلەردىڭ قاناعاتتانۋ دارەجەسىن كوتەرۋ, يندەكستەلەتىن عىلىمي جۋرنالدارداعى ماقالالاردىڭ جالپى سانى بويىنشا قازاقستاننىڭ Inسites ەلدىك رەيتينگىندەگى پوزيتسياسىنىڭ ءوسۋى, جاس عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر سانىن ارتتىرۋ, «عزتكج سالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ونەركاسىپ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق» كورسەتكىشى بويىنشا GII رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ پوزيتسياسىن كوتەرۋ, ءجىو-دەن عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنى 1%-عا جەتكىزۋ, شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 12 فيليالىن اشۋ, 1 400 شەتەلدىك وقىتۋشىلاردى قىزمەتكە تارتۋ. مۇنىڭ ءبىرشاماسى قازىرگى تاڭدا جۇزەگە اسىپ تا ۇلگەردى.
ءححى عاسىر – اقپاراتتاندىرۋ زامانى بولعاندىقتان, جوعارى وقۋ ورىندارىن ساندىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اينالدىرا وتىرىپ, ولاردىڭ تسيفرلىق ارحيتەكتۋراسىن دامىتۋ ماڭىزدى باعىت بولىپ وتىر. وسى ماقساتتا ۆيرتۋالدى زەرتحانالار قۇرىلىپ, جاپپاي اشىق ونلاين كۋرستار جۇمىس ىستەپ جاتىر. مينيسترلىكتىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە ستۋدەنتتەردىڭ الەمدىك تسيفرلىق كىتاپحانالارعا قولجەتىمدىلىگى قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. IT, كيبەرقاۋىپسىزدىك, كوممۋنيكاتسيا, مەديتسينا, پەداگوگيكا, كولىك-لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جەدەلدەتە دامىتۋ – مەملەكەت ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت سالاسىن دامىتۋ ارقىلى قالىپتاسادى. وسى ءۇش باعىتتى رۋحاني دامۋ سالاسىنداعى جۇمىستىڭ مىزعىماس ۇشتاعانى دەۋگە بولادى», دەگەن بولاتىن. عىلىم, يننوۆاتسيا, ەكونوميكا اجىراماس ۇشتىك بولىپ, كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ وركەنيەتكە, تابىسقا جەتۋىندەگى نەگىزگى تەتىگىنە, قۋات كوزىنە اينالعانى ۋاقىت ساباقتارىنان بەلگىلى. قازاق عىلىمىنىڭ دامۋ تاريحى تىم تەرەڭدە, كونەدەن باستاۋ الاتىنى تاعى ايان. دەسە دە ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – ءبىلىم-عىلىمنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى.
وتكەن عاسىر باسىندا الاش ارداقتىسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى بۇگىندى ويلاپ, ««عىلىم بىلىمگە قونادى, عىلىمسىز ءبىلىم تىم قۇرعاق. ...ادام بالاسى ۇشقىر وي, كوپ اقىل, وتكىر سەزىم قايراتىنىڭ ارقاسىندا عىلىم, ءبىلىم, ونەر تاۋىپ, وزگەدەن ۇستەم دۇنيە ءجۇزىنىڭ قوجاسى بولىپ وتىر», دەپ قازاعىنىڭ قامىن جەگەن. بىراق, سول ساتتە بيلىكتە بۇل ءسوزدىڭ بايىبىنا جەتىپ, ايماۋىت ۇلى ارداقتاعان جان بولمادى. بولسا, «جاۋ» ەتپەس ەدى...
يا, راس, «بالا تاربيەسى ءبىر ونەر, ونەر بولعاندا اۋىر ونەر, جەكە ءبىر عىلىم يەسى بولۋدى تىلەيتىن ونەر» (م.جۇماباەۆ). بۇگىنگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ەڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ. سالالىق مينيسترلىك بۇل ماقساتتى ورىندايدى دەپ سەنەمىز.
توقەتەرىن ايتقاندا, بىزدە ەلىكتەۋشىلىك باسىم. سونداي ۇلتپىز. بۇل – جاقسى قاسيەت. ال بىراق تۇلعا تاربيەلەۋ, بىلىكتى كادر دايارلاۋ قاس-قاعىم ساتتە شەشىلەتىن شارۋا ەمەس. بۇل ماسەلە تىڭعىلىقتىلىقتى, سابىرلىقتى, ۇزدىكسىز كۇردەلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن قۇبىلمالى ۇدەرىس. ايتايىن دەگەنىم, مەكتەپكە دەيىنگى, مەكتەپتە, جوعارى ءبىلىم جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى بىلىمدە شەشىمىن تاپپاي جاتقان قوماقتى ماسەلەلەر جەتكىلىكتى, وكىنىشكە قاراي. بىزگە ۇر دا جىق ساياساتتان اۋلاق بولۋ – شەشۋشى قادام.
ويىمدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مىنا سوزىمەن تۇيىندەگىم كەلىپ وتىر: «تۇپكى ماقساتىمىز – كوشكە ىلەسەتىن ەمەس, سول كوشتى باستايتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا بولۋ». ال بۇل – سانالى ۇرپاق پەن ساپالى ۇلتقا تاۋەلدى ءىس. ونى شەشۋدىڭ جولى – ءبىلىم مەن عىلىمدى ۋاقىت تالابىنا ساي جۇرگىزە وتىرىپ, ادالدىقتى تۋ ەتۋ, ەلگە شىنايى قىزمەت ەتۋ.
وڭالباي اياشەۆ,
ۇعا اكادەميگى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور