قىستىڭ كوزى قىراۋدا ەكىباستۇز جۇرتىن ابىگەرگە سالعان وقيعادان كەيىن عانا سەڭ قوزعالىپ, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن جوندەۋگە, جەلىلەردى جاڭارتۋعا توسىننان كەلگەن اپات تىكەلەي تۇرتكى بولدى دەي المايمىز. سەبەبى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» ساياساتىن بىلتىر قىركۇيەكتەگى جولداۋدا ۇسىنعان.
تۇرعىنداردى جىلۋ, جارىق, سۋمەن قامتىپ وتىرعان مەكەمەلەر وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇتىنۋشىلاردان تۇسەتىن قارجىعا جىرتىعىن جاماي الماي كەلدى. سالادا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسشىلاردىڭ دا شالقىپ وتىرعانى شامالى. سونىمەن ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتى شەڭبەرىندە 2023-2029 جىلدارى 62 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىنى جاڭعىرتۋعا 3 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلىپتى. بۇل باستاما 2029 جىلعا قاراي جەلىلەردىڭ توزۋىن 20%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. ورايى كەلگەندە ءا دەگەننەن الىسقا كوز تاستاماي, بەرىدە ىسكە اساتىن شارۋالارعا توقتالايىق.
بيىل قالا, اۋدان, اۋىلدا 5,8 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىلەردى جوندەۋگە 250 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانىپتى. جوسپار جوسپارىمەن, بىراق تۇرعىنداردى تاريفتەر وسە مە دەگەن ساۋال كوبىرەك تولعاندىرادى. ۇكىمەت باسشىسى ايتقانداي, بيىل تاريفتەر 10%-دان 30%-عا دەيىن وسەدى. بۇل ماقساتتى قادامسىز كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ KPMG حالىقارالىق اۋديتورلىق كومپانياسى قازاقستاننىڭ 57 ەلەكتر ستانساسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە 37 جىلۋ ەنەرگەتيكالىق تورابىنىڭ تەحنيكالىق ءاۋديتىن اياقتاعانىن ايتتى. بارلىق ستانسا ارنايى ساناتقا ءبولىندى. ەنەرگەتيكالىق قازاندىقتاردىڭ 62%-ى, تۋربينالاردىڭ 58%-ى ەسكىرگەن, ەندى ولاردى اۋىستىرۋ قاجەت. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ ايتقانداي, رەسپۋبليكادا 128 مىڭ كم-گە جۋىق جىلۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تارتۋ جەلىلەرى بار. ناق قازىر ولاردىڭ توزۋى 51%-دى قۇراعان. ەندى بۇل كورسەتكىشتى 40%-عا دەيىن تومەندەتۋ مەجەلەنگەن.
پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ جۋىردا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتى ارقىلى ءتاريفتى وسىرۋدەن تۇسەتىن پايدا بىرەۋدىڭ قالتاسىنا كەتپەي, تىكەلەي ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىنىن ايتتى. سەبەبى جاڭا تاريفتىك ساياسات اشىقتىق, ەسەپتىلىك جانە جاريالىلىق قاعيداتىنا نەگىزدەلەدى. ياعني ءتيىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانباق.
تاريف جونىندە حالىقارالىق ساراپشى اسحات جاپسارباي دا ۇكىمەت باسشىسى ايتقانداي, تاريف ماسەلەسىندە بارلىق تاراپتىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن ورتانى تابۋ ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالدى. ياعني ءتاريفتى بەلگىلەيتىن شاقتا تەك سالانى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ, الەۋمەتتىڭ الەۋەتى ەكىنشى جاقتا قالىپ قويماۋى كەرەك.
– ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتى نەگىزىندە ءاربىر قالا, اۋدان, اۋىلدا ءتاريفتى كوتەرگەندە ساپاعا نازار اۋدارۋ كەرەك. مىسالى, جىلۋ بويىنشا ايتار بولساق, كەيبىر قالالاردا جىلۋ رەجىمى ساقتالمايدى. جەكە ۇيلەردە جىلۋ 23, 24 گرادۋستان تومەن بولماۋى كەرەك. بىراق كەيبىر ۇيلەر 19, 20 گرادۋس جىلۋدى قاناعات تۇتۋعا ءماجبۇر. جىلۋدىڭ جەتپەۋى تەك جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قۋاتىنا بايلانىپ تۇرعان جوق. مۇندا ورتالىقتان ءاربىر ۇيگە تارتىلعان جەلىلەردىڭ ساپاسىنا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى ەلدە توزىعى جەتكەن جىلۋ جەلىلەرىنىڭ كوپ ەكەنى بەلگىلى. بۇل – ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە وزەكتى. ءىرى قالالاردا ۋربانيزاتسيا, ياعني اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارعان اعايىننىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى دا قايشىلىقتار تۋىنداپ وتىر. مۇندا ەسكەرەتىن جاي, سورعى-سۇزگى ستانسالارىنىڭ الەۋەتىن بىلاي قويعاندا, ءمولدىر سۋ تۇتىنۋشىلارعا سانيتارلىق جاعىنان تازا بولىپ جەتۋگە ءتيىس قوي. كەيبىر وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى «سۋدىڭ ءيىسى بار», «سانيتارلىق تازالىق ساقتالماعان» دەگەن سيپاتتا شاعىم ايتىپ جاتادى. سوندىقتان ءتاريفتى بەلگىلەردە كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسى قاتار قارالىپ, كوڭىلگە قونىمدى بولۋعا ءتيىس. ۇكىمەت باسشىسى ايتقانداي, وسى ەكى ماسەلەدە تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماڭىزدى, – دەيدى ا.جاپسارباي.
ءيا, تاريفتەردى بەلگىلەردە تۇتىنۋشىلاردىڭ الەۋەتىن ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. مۇنى مۇقيات زەردەلەپ, ءتيىمدى شەشىم ۇسىنۋ – مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىر ماقساتى. ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتى بويىنشا تۇتىنۋشى مەن كوممۋنالدىق مەكەمە اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك ساقتالسا, تۇرعىندار قارجىنىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىنان حاباردار بولسا, مەجەلى ماقسات سوندا عانا ورىندالا باستايدى دەۋگە بولادى. سۋدىڭ جايىن ايتار بولساق, تۇرعىنداردى سۋمەن قامتىپ وتىرعان مەكەمەلەردىڭ ەڭ باستى اكتيۆتەرى قۇبىر عوي. ەلدە ەسكىرگەن سۋ قۇبىرى كوپ. تاعى ءبىر 5 جىلدا ساپاسى سىر بەرىپ تۇرعان قۇبىرلار پايدالانۋعا جارامايتىن حالگە جەتۋى مۇمكىن. ەسكىنىڭ اتى ەسكى بولعان سوڭ, قۇبىردى ءجۇز جاماعاننان ءبىر رەت جاڭارتقان ءتيىمدى. ول ءۇشىن, ارينە, قاراجات كەرەك.
– تۇرعىندار باعدارلاما شەڭبەرىندە قارجىنىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىنان حاباردار بولۋى كەرەك. مىناداي مىسال كەلتىرە كەتەيىن, قاراعاندى وبلىسى بويىنشا تۇتىنۋشىلاردىڭ كوممۋنالدىق تولەمگە قارىزدارى 15%-دان 20%-عا وسكەن. نەگە؟ سەبەبى كوبىنە-كوپ اۋىلدىق جەرلەردە, مونوقالالاردا جارىق, جىلۋعا قارىزىن تولەمەيتىن تۇتىنۋشىلار بار. ال مەكەمەلەر مۇندايدا ورتالىقتان بەرىلەتىن جىلۋ جۇيەسىن وشىرە المايدى. تۇرعىنداردىڭ ارقايسىمەن سوتتاسۋ دەگەن دە وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ايتپاعىم, مۇندا كوممۋنالدىق كومپانيالار, جەرگىلىكتى ورگاندار الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىلاردى ايقىنداپ, سولارمەن جۇمىس ىستەۋى قاجەت. سەبەبى كوممۋنالدىق تولەمنىڭ شىعىنىن وتەۋگە جاعدايى كەلمەيتىن وتباسىلار جىلۋ, جارىقسىز قالماۋى كەرەك. مەملەكەتتەن قارالعان جاردەمگە قولى جەتۋگە ءتيىس. بىراق سول كومەكتى ءا دەگەننەن الا الماي وتىرعان وتباسىلار بار. قۇجاتىن جيناي الماي نەمەسە قاي قۇجاتىن قانداي مەكەمەگە وتكىزەتىنىن بىلمەي, قولىن ءبىر-اق سىلتەگەندەر كەزدەسەدى. ياعني بۇل – جۇيەنى دۇرىس جولعا قويۋ كەرەگىن اڭعارتادى, – دەيدى اسحات جاپسارباي.
تاريفتەردى بەلگىلەردە مەملەكەتتىك ورگان كوممۋنالدىق مەكەمەنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋگە جاردەمدەسىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ دا جاعدايىنا قارايلاسۋى كەرەك دەدىك. بۇل ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, استە وڭاي شەشىلەتىن شارۋا ەمەس. ماماندار ەگەر تاريف ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن اسپاسا, وندا ونىڭ وسكەنى اسا بايقالا قويمايتىنىن العا تارتادى. ساراپشى اسحات جاپسارباي ءتاريفتىڭ نورمالارىنا قاتىستى دا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەگىن ايتادى. ول بىلاي, كوممۋنالدىق قىزمەتتى اركىم ءارتۇرلى مولشەردە تۇتىنادى ەمەس پە؟ قانىگى اۋىز سۋدى اۋلا سۋارۋعا پايدالانىپ, حان سارايىنداي ءۇيىنىڭ بارلىق بولمەسىن تۇگەل جارقىراتىپ قوياتىندار بار. اڭگىمەنىڭ اۋانى كوممۋنالدىق قىزمەتتى شامادان تىس پايدالاناتىندار جايىندا بولىپ تۇر. اسحات جاپساربايدىڭ ايتىپ وتىرعانى وسى, ءتاريفتى نورماعا قاراي بەلگىلەۋ ارقىلى رەتتەيتىن شاق تاياعان سەكىلدى. سايكەسىنشە, مۇندايدا سۋدى, جارىق, جىلۋدى ۇنەمدەپ پايدالاناتىندارعا سالماق تۇسپەيدى.
باعدارلاما شەڭبەرىندە كوممۋنالدىق قىزمەتتى ۇيلەستىرىپ وتىرعان مەكەمەلەر وسىعان دەيىن جيىلعان شىعىندارىن, قارىزدارىن جابا المايدى. ينۆەستيتسيا جوندەۋ جۇمىستارىنا جانە جاڭا قۇرىلعىلار الۋعا جۇمسالادى. قارجى پرەمەر-مينيستر ايتقانداي, بىرەۋدىڭ قالتاسىنا كەتپەيدى. وسى قاعيدا بويىنشا 2029 جىلعا دەيىن جەلىلەر جاڭارتىلادى. تۇرعىندار ءوز قالا, اۋدان, اۋىلىنىڭ, كوممۋنالدىق جەلىلەرىن رەتتەۋگە جاردەمدەسەدى. «ەلدەگى تاريف شەتەلمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم ارزان» دەگەن سيپاتتاعى اقپاراتتان قۇلاعدار بولارسىزدار. وسىعان از-كەم توقتالساق ارتىق بولماس. ءيا, بىزدە جارىق, سۋ, جىلۋ شەتەلمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم ارزان ەكەن. مىسالى, جىلۋدى ايتار بولساق, ەلدە تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنى ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جەلىسىنە قوسىلعان. ساراپشىلار وسى جۇيەنى ساقتاپ, جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەگەنىمىز ابزالىراق ەكەنىن ايتادى. سەبەبى ەۋروپادا تاريفتەردىڭ جوعارى بولۋى ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جەلىسىنە قوسىلماعاننان ەكەن. قازىرگى قولعا الىنىپ جاتقان شارالار دا مەيلىنشە ورتالىقتاندىرىلعان جەلىلەردى ساقتاپ قالۋعا سەپتەسەدى دەپ ويلايمىز.