استانا ەلوردا بولعالى قۇرىلىس قارقىنى باسەڭدەگەن ەمەس. قۇرىلىس كۇشەيگەن سايىن قالانىڭ قۇلاشى كەڭگە جايىلىپ, قۇلپىرا ءتۇستى. الايدا الىپ شاھارعا اينالىپ كەلە جاتقان, قالىپتاسۋ ۇدەرىسىندەگى وسىناۋ قۇرىلىمدا باس جوسپارمەن ۇيلەسپەيتىن جۇيەسىز, رەتسىز, قيسىق قالانعان «كىرپىشتەر» دە بارشىلىق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلوردانى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ بارلىعىن جىپكە تىزگەندەي العا تارتىپ, قالاداعى جۇيەسىزدىكتى قاتاڭ سىنعا الدى.
استانانىڭ دامۋىنداعى كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردىڭ دەنى قۇرىلىس سالاسىنا تيەسىلى ەكەنى تۇسىنىكتى. باقىلاۋسىز, بەي-بەرەكەت سالىنىپ جاتقان قاپتاعان قۇرىلىس نىسانى قالانىڭ سيقىن قاشىرىپ, تىنىسىن تارىلتا ءتۇسىپ, جىلۋ مەن سۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, كولىك كەپتەلىسى, ساياباقتاردىڭ جوقتىعى سياقتى كوپتەگەن ماسەلەنى ودان سايىن ۋشىقتىرىپ جىبەردى.
بۇل ولقىلىقتاردىڭ بارلىعى بۇعان دەيىنگى جۇمىستىڭ دۇرىس ۇيلەستىرىلمەۋىنەن, جان-جاقتى ويلاستىرىلماۋىنان بولىپ وتىر. ارينە, مۇنداي جاعدايدا ادەتتە تاياقتىڭ ۇشى قالا باسشىلىعىنا تيەدى. سولاي بولدى دا. مەملەكەت باسشىسى جاعدايدىڭ سونشالىقتى مۇشكىل بولۋىنا كەزىندەگى جاۋاپتى باسشىلاردىڭ بىلىكسىزدىگى نەمەسە باس پايداسىن ويلاعاندىعى سەبەپ بولعانىن, قالانى دامىتۋ ىسىندە بىرىزدىلىك بولماعان سوڭ ورىنسىز قۇرىلىس كوبەيىپ كەتكەنىن, الەۋمەتتىك نىساندار مەن قوعامدىق ورىندار بولۋعا ءتيىس جەرلەردە تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى سالىنعانىن ايتىپ, قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى.
«وڭ جاعالاۋدى – قالانىڭ ەسكى بولىگىن ساقتاپ, دامىتۋعا ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. ونىڭ ءوز حاريزماسى بار. ءبىز استانانى تەڭ دəرەجەدە دامىتۋىمىز كەرەك. ينۆەستورلار اپاتتى جاعدايداعى عيماراتتارمەن اينالىسۋى قاجەت. تۇرعىنداردى باسقا جاققا كوشىرسىن. بوساعان جەرگە جاڭا نىساندار سالسىن. ال əكىمدىك ولارعا قاجەتتى جاعدايدى جاساسىن. ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتسىن. جولدار, əلەۋمەتتىك نىساندار سالىپ بەرسىن. وسىلاي بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەندە عانا ەسكى جəنە اپاتتى جاعدايداعى تۇرعىن ءۇي مəسەلەسى شەشىمىن تابادى. سونىمەن قاتار قالانىڭ ورتالىعى مەن شەت ايماقتار اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى جويادى. قالانىڭ ەسكى بولىگىنىڭ سىرتقى كەلبەتى جاقسارادى. ەلوردانىڭ سول جاعالاۋى عانا ەمەس, بارلىق اۋدانى قولايلى بولۋى كەرەك. ادامداردىڭ جايلى تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرىلىس سالاسىنداعى وزىق شەشىمدەر باس قالانىڭ بارلىق ايماعىندا قولدانىلۋعا ءتيىس. اسپانمەن تالاسقان بيىك ۇيلەر, اۋقاتتى ورامدار مەن كەدەي اۋداندار, جارتىلاي قيراعان عيماراتتار – بۇل ءبىزدىڭ جول ەمەس. جاعدايدى «تەڭەستىرۋ» كەرەك. Əدىلەتتى قوعام قۇرۋ وسىنداي ۇستانىمنان باستالادى», دەدى ق.توقاەۆ.
باس قالانىڭ تىرشىلىگىندەگى مۇنداي بەيبەرەكەت باسقا وڭىرلەردىڭ دامۋىنا وڭ جاعىنان اسەر ەتپەيتىنى انىق. سوندىقتان ەلدىڭ ايناسى سانالاتىن قالامىزدى دامىتۋدا ساپا مەن ۇيلەسىمگە بارىنشا ءمان بەرگەن ءجون. پرەزيدەنت وتكىزگەن اتالعان كەڭەستەن كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نيكيتا شاتالوۆ دا وسىنداي ويعا بەكىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاساعان ەسكەرتپەلەرى ەلورداعا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە دە قاتىستى ەكەنىن ايتتى.
«ەلوردانىڭ دامۋىندا وزىنە ءتان «جارالارى» بار. مىسالى, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ اۋماعىن يگەرۋ ارقىلى مۇمكىندىگىنشە كوپ اقشا تابۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان بىلىعى كوپ قۇرىلىستى ايتۋعا بولادى. بۇل ايماقتان تىس جەرلەردە قۇرىلىس سالۋشىلار جەڭىلدىكتەردەن ايىرىلادى. سوندىقتان كەز كەلگەن ۋچاسكەلەردە, ءتىپتى جاڭا ۇيلەر ەسكى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ نەمەسە جەكە سەكتوردىڭ تۇرعىندارىنىڭ جايلىلىعىن بۇزسا دا, قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتتى. ءدال وسى فاكتور سىبايلاس جەمقورلىقتى تۋدىردى. ال ينفراقۇرىلىمعا كەلەتىن بولساق, جىلۋ-ەلەكتر جانە سۋمەن جابدىقتاۋ – بۇكىل ەل ءۇشىن وزەكتى ماسەلە. ەكىباستۇز قازىردىڭ وزىندە قالالىق پروبلەمالاردىڭ ارحەتيپىنە اينالدى. بىراق مۇنداي جاعداي استانادا دا ورىن الۋى مۇمكىن جانە ول وقيعا بارلىق ساياسي ەليتا ورنالاسقان ەلوردا بولعاندىقتان عانا بولعان جوق. سونىمەن قاتار قازىرگى ينفراقۇرىلىمدىق «اشتىق» ەكونوميكالىق ءوسۋدى دە شەكتەيدى, ياعني قالاعا جاڭا تۇرعىن ۇيلەردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونەركاسىپتى دە سىيدىرۋ قيىن. ول ءۇشىن قاجەتتى رەسۋرستار جەتىسپەيدى. ءتىپتى قولدانىستاعى جوبالار ءوندىرىستى شەكتەۋگە ءماجبۇر», دەدى ن.شاتالوۆ.
سونداي-اق ءماجىلىس دەپۋتاتى دا ەلوردا اۋداندارىنىڭ بىركەلكى دامىماۋىن سىنعا الىپ, استانا بارلىق اۋماعى بىردەي داميتىن ءادىل قالا بولۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.
«ينفراقۇرىلىمعا, جارىقتاندىرۋعا جانە باسقا دا يگىلىكتەرگە تەك ەسىل تۇرعىندارى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار نۇرا, الماتى, بايقوڭىر تۇرعىندارى دا تەڭدەي قول جەتكىزە الۋى كەرەك. بۇل – ەلوردا اكىمدىگى ءۇشىن تاپشى رەسۋرستاردى ساۋاتتى ءبولۋدى تالاپ ەتەتىن ۇلكەن مىندەت. ەندى قازىرگى قالا اكىمىنە وزىنەن بۇرىنعىلاردان «مۇراعا قالعان» كوپتەگەن پروبلەمانى – ەكلەكتيكالىق ساۋلەتتىك كەلبەت, قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ (بازالىق جانە الەۋمەتتىك) جوقتىعى جانە كوگالداندىرۋداعى سىبايلاس جەمقورلىق سياقتى قوردالانعان ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە شەشۋگە تۋرا كەلەدى. قازىرگى جاعدايدا ەلوردا اكىمى باتىل قادامدار جاساۋعا ءماجبۇر. الدىڭعىلاردىڭ بيۋروكراتيالىق «مۇراسىن» جويىپ, كادرلىق تازالاۋ جۇرگىزۋى كەرەك جانە قالانى دامىتۋ بويىنشا ناقتى ستراتەگيانى تۇجىرىمداۋ ماڭىزدى. قانداي دا كۇيرەۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردى كەز كەلگەن تاسىلمەن جىلدام ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋىپ تۇر», دەدى ن.شاتالوۆ.
راسىندا, ەلوردادا ءۇستى-ۇستىنە قاپتاپ سالىنىپ جاتقان كوپتەگەن تۇرعىن ءۇي تالاي داۋلى ماسەلەنىڭ كوزى بولىپ وتىر. بۇگىندە استانادا 10 ملن شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي سالىنىپ جاتىر ەكەن. ال جوعارى قارقىنمەن جانتالاسىپ سالىنىپ جاتقان بۇل قۇرىلىستاردىڭ ساپاسىنا سەنىمنەن گورى سەكەم كوپ. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىسى تۇرالاپ, ۇيىنە قول جەتكىزە الماي جۇرگەن ۇلەسكەرلەر قانشاما؟ مەملەكەت باسشىسى قاتاڭ سىناعان بۇل ماسەلەگە قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ توراعاسى تالعات ەرعاليەۆ پىكىر ءبىلدىردى.
«قالاداعى تۇرعىن ۇيلەر قۇرىلىسى پروبلەماسىنىڭ تۋىنداۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى جۇيەسىزدىكتەن, جالپى جۇمىستىڭ دۇرىس جوسپارلانباۋىنان بولىپ وتىر. جاۋاپتى مەكەمەلەر دەر كەزىندە جان-جاقتى تالداۋ, ساراپتاما جاسامايدى. سودان كەلىپ وسىنداي بەيبەرەكەت جاعداي ورىن الادى. ايتالىق, رەسپۋبليكا بويىنشا اكىمدىكتە جالپى 623 مىڭ ادام باسپاناعا مۇقتاجدار ەسەبىندە تۇر. مۇنىڭ سىرتىندا تىركەلمەگەندەرى قانشاما؟ ياعني قاي قالادا ناقتى قانشا ادامنىڭ باسپاناعا مۇقتاج ەكەنىن بىلە بەرمەيمىز. سونىڭ ىشىندە استانادا باسپاناعا مۇقتاجدار سانى ۇنەمى ۇلعايىپ كەلەدى. ويتكەنى جان-جاقتان اعىلىپ كوشىپ كەلىپ جاتقان جۇرت كوپ. بۇعان ءبىر جاعىنان تۇسىنىستىكپەن دە قاراۋ كەرەك. سەبەبى كوشىپ كەلىپ جاتقانداردىڭ ءبارى جايلى جەردە, بارلىق جاعدايى جاسالعان, ينفراقۇرىلىمى جەتىك قالادا تۇرعىسى كەلەدى. بۇل ولاردىڭ باستاپقى تۇرعىلىقتى جەرىندە حالىقتىڭ جاقسى ءومىر سۇرۋىنە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جاعداي جاسالماعانىن دا كورسەتەدى. بۇدان كەلىپ بۇل ماسەلەنىڭ وتە اۋقىمدى, جۇيەلى, بارلىق وڭىرگە ورتاق پروبلەما ەكەنىن بايقايمىز. ال ەندى استاناعا ورالساق, تۇرعىن ۇيلەردىڭ رەتسىز سالىنۋى باسپانا قاجەتتىلىگى بار تۇرعىندار سانىنىڭ جانە ۋربانيزاتسيا قارقىنىنىڭ جەتە ەسكەرىلمەۋىنەن تۋىنداپ وتىر. ال حالىق كوبەيگەن سايىن, ياعني سۇرانىس ارتقان سايىن تۇرعىن ۇيلەر دە كوپتەپ سالىنا بەرەدى. ونىڭ ىشىندە جوسپارلانباعان قۇرىلىستار دا كوپتەپ كەزدەسەدى. ال بۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر جاۋاپتى مەكەمەلەر تاراپىنان جۇمىستىڭ ناقتى جوسپارلانباۋىنان, جان-جاقتى ويلاستىرىلماۋىنان پايدا بولادى. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى» زاڭدى رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. اتالعان زاڭدا وزگەرىس ەنگىزەتىن, جەتىلدىرەتىن تۇستار وتە كوپ. قازىرگى كەزدە وسى زاڭ اياسىندا جالپى قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ 7%-ى عانا جۇمىس ىستەپ جاتىر. قالعانىنىڭ بارلىعى ۇدەدەن شىعا بەرمەيدى. ال زاڭعا ساي رۇقسات العان كەيبىر قۇرىلىس سالۋشىلار تالاپقا سايكەس قۇرىلىس جۇرگىزە المايدى. سوندىقتان زاڭ بويىنشا جاڭا كومپانيالار الدىمەن شاعىن قۇرىلىستى سالىپ باستايتىنداي نورما ەنگىزۋ كەرەك. ويتكەنى ەندى باستاعان قۇرىلىس كومپانيالارى ۇلكەن كولەمدەگى نىسانداردى موينىنا الىپ, اقىرى بىتىرە الماي قالادى نەمەسە ساپاسىز ەتىپ تۇرعىزادى. ال ەگەر وسى جۇمىستاردىڭ ءبارىن زاڭ شەڭبەرىندە رەتتەپ قويساق, كوپتەگەن ماسەلە شەشىمىن تابار ەدى», دەدى ت.ەرعاليەۆ.
اتالعان كەڭەستە ورتاق ستيلدەن جۇرداي بىركەلكى ءəرى سۇرەڭسىز «قوراپ-عيماراتتار» قاپتاپ كەتكەنى ءسوز بولدى. مىسالى, مىڭجىلدىق اللەياسى əۋەلدە ويلاعانداي ەلوردانىڭ كورنەكتى جەرلەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس ەدى. نəتيجەسىندە, ۇيلەرىنىڭ قاسبەتتەرى تالعامسىز, الاباجاق ەكى جۇپىنى كوشە پايدا بولدى. اينالاسى لاس, ەگىلگەن اعاشتار شىبىق كۇيىندە قۋراپ قالعان, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ پروبلەماسى شاش-ەتەكتەن. بۇعان قوسا وسى اللەياداعى جالعىز شاعىن ساياباقتى ءۇي سالۋ ءۇشىن جەكەمەنشىك كومپانيياعا بەرىپ جىبەرگەن. مۇنداي ماسەلەلەردىڭ ءبىرازىن وسى ۋاقىتقا دەيىن جانى كۇيگەن, قىنجىلعان تۇرعىندار دا كوتەرىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى, قالا تۇرعىنى نۇرلان ەلەۋوۆ مەملەكەت باسشىسى ەرەكشە ءمان بەرگەن كوپتىڭ كوكەيىندەگى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنەن ءۇمىتتى ەكەنىن جەتكىزدى.
«پرەزيدەنت اتاپ وتكەن مىڭجىلدىق اللەياسى ءبىز تۇراتىن اۋداندا ورنالاسقان. شىنى كەرەك, بۇگىندە ءبىزدىڭ اۋداننىڭ دامۋى ەرەكشە, كوپتەگەن تۇرعىن ءۇي سالىندى, سوعان سايكەس تۇرعىندار دا كوبەيدى. ءارى اينالامىزدا جاڭا تەمىرجول ۆوكزالى, قازاق تەاترىنىڭ عيماراتى سالىنىپ, قوزعالىس ودان سايىن جاندانا ءتۇستى. بىراق قۇرىلىس نىساندارىنىڭ, اسىرەسە تۇرعىن ۇيلەردىڭ تىعىز ورنالاسۋى قاتتى بايقالادى. بۇل تىنىسىمىزدى تارىلتىپ, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەردىڭ دە تۋىنداۋىنا سەبەپ بولىپ جاتىر. «پيراميدا» جانە ونىڭ ماڭايىنداعى ساياباق بىزدەن الشاقتاۋ ورنالاسقاندىقتان, ءۇي جاعىمىزعا جاقىن ساياباق پەن گۇلباقتاردىڭ بولعانىن دا قۇپ كورەمىز. پرەزيدەنت سوزىنەن اڭعارعانىمىزداي, باس جوسپارعا سايكەس بۇل ماڭايدا ساياباق بولۋعا ءتيىس ەكەن. ال ونىڭ ورنىنا تۇرعىن ءۇي سالىنىپ كەتكەن. ەندى وسى رەتسىزدىك قالپىنا كەلتىرىلىپ, تۇرعىندارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاسالعانىن قالايمىز», دەدى ەلوردالىق ن.ەلەۋوۆ.
قالاي دەگەنمەن, ەلوردانى دامىتۋداعى اتالعان كەمشىلىكتەر بۇرىنعى قالا باسشىلىعىنىڭ سالعىرتتىعى مەن قاتەلىگىنەن ورىن الىپ وتىرعانى بەلگىلى. بۇل رەتتە وتكەن كەمشىلىكتەردەن ساباق الىپ, ءتيىستى قورىتىندى شىعارۋ ماڭىزدى. سوندىقتان پرەزيدەنت استانانىڭ قازىرگى اكىمىنە قالانىڭ احۋالىن جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرتۋگە ءبىر جىل ۋاقىت بەرىپ, جۇمىسى ءوزىنىڭ باقىلاۋىندا بولاتىنىن ايتتى. ەندەشە, ەلوردامىزدىڭ ەڭسەسى ودان سايىن بيىكتەي بەرۋىن تىلەۋدەن تانبايمىز.