ءىجو: 6 پايىزدىق ءوسىمنىڭ اۋىلى الىس پا؟

ساراپشىلار وڭ وزگەرىستەرگە باستايتىن فاكتورلار كۇشەيىپ, تامىرلانىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ەكونوميكالىق ءوسۋ بولاشاعىنا كۇمانمەن قاراعانمەن ساياسي رەفورمالار جاعدايدى وزگەرتە الادى دەپ ۇمىتتەنەدى.

2023 جىلعى 19 ساۋىردە ۇكىمەتتە وتكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلە­لەرگە ارنالعان كەڭەستە قازاقستان باسشىسى رەسپۋبليكانىڭ ورتاشا كىرىس تۇزاعىنا ءتۇسىپ قالعانىن ايتتى. «ەگەر قازىر ساپالى ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن بەرىك نەگىز جاسالماسا, حالىق تابىسىنىڭ توقىراۋى الىس ەمەس», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى سول جولى ۇكىمەتكە ءوسۋدىڭ قوسىمشا كوزدەرىن ىزدەۋدى تاپسىردى. ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى توقىراۋعا ۇشىراعان ەلدەر ورتاشا تابىس تۇزاعىنا تۇسەدى. بۇل كەزدە جالاقى وسەدى, سونىڭ سالدارىنان وتاندىق تاۋارلار باعا بويىنشا باسەكەگە قابىلەتسىز بولىپ قالادى. مۇنداي ەلدەردىڭ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرى جوعارى بىلىكتى ەڭبەك رەسۋرستارى مەن يننوۆاتسيالارعا بەت بۇرعان دامىعان ەلدەردىڭ جانە ەكونوميكاسى ايتارلىقتاي دامىپ كەتپەسە دە ارزان جۇمىس كۇشى مەن ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ ارزان ءوندىرىسى بار مەملەكەتتەردىڭ يمپورتىمەن باسەكەگە تۇسە المايدى.

قارجىگەر ماقسات حالىقتىڭ اي­­تۋىن­­شا, ءبىز مەجەلەپ وتىرعان 6 پا­­­­يىز­­دىق ءوسىمدى ەكونوميكامىزدىڭ مۇم­­­كىن­­دىگى كوتەرە الاتىنىن ايتادى.

ول ءۇشىن ەكونوميكالىق ءوسۋدى ىنتا­­لاندىرۋعا, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى­ جاقسارتۋعا جانە ەكونوميكانى ارتا­راپ­­تاندىرۋعا باعىتتالعان كەشەن­دى­ شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ساراپ­شىنىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى رەسپۋبليكانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 224,3 ملرد دوللارعا جەتتى. ال ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ الدىن الا مالىمەتتەرى بويىنشا ءىجو ناقتى كولەم يندەكسى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 103,3 پايىزعا ءوستى. حۆق ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ ءىجو ءوسىمىن 2023 جىلى 3,5 پايىزدىق ال 2024 جىلى 4 پايىز دەڭگەيىندە بولاتىنىن ايتىپ وتىر. سونداي-اق بيىل ينفلياتسيا – 14,8, ودان كەيىنگى جىلى 8,5 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى.

«ەل ىشىندە ەكونوميكالىق ءوسىمدى حالىقتىڭ قالتاسى سەزبەي وتىر» دەگەن پىكىر بار. بىزگە ىشكى جالپى ءوسىم دەڭگەيى حالىقتىڭ تابىسىنا قانشالىقتى اسەر ەتىپ وتىر دەگەن تاقىرىپ ءالى زەردەلەنگەن جوق. ەل ەكونوميكاسى جىل سايىن 10%-عا وسسە دە, بۇل قوعامنىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتپەي وتىر», دەيدى م.حالىق.

قازاقستاننىڭ ءىجو ءوسىمىن 6 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگىنە توقتالعان ساراپشى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى شيكىزات باعاسىنىڭ يندەكسىمەن تى­عىز­­ بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مىسالى, 2016 جىلى مۇناي باعاسىنىڭ 50 پايىز­عا دەيىن تومەندەپ كەتكەن كەزدە ەكونوميكا 25,5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ەكونوميست ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى وسكەن كەزدە زاۋىتتاردىڭ, پايدا اكەلەتىن كاسىپورىنداردىڭ نەمەسە ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق جاڭا­لىقتاردىڭ سانى ەمەس, وسەتىنىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز 2023 جىلى اقشا-نەسيە ساياساتى جەڭىلدەتىلەدى دەپ بولجايمىز, الايدا قالىپتاسقان جوعارى ينفلياتسيا مەن نەسيەلەندىرۋ قۇنىنىڭ ارتۋى بيىل تۇتىنۋشىلىق شىعىنداردىڭ ءوسۋىن شەكتەيدى, بۇل ەكونوميكاعا تەجەۋ اسەرىن تيگىزەدى», دەيدى م.حالىق.

ءىجو دەڭگەيىنە مۇناي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى سەپ بولسا, تەڭگەمىز التىن-ۆاليۋتا قورى جانە التىندى سىرتقى نارىققا كوبىرەك ساۋدالاۋىمىزدىڭ ناتيجەسىندە كۇش الىپ قالعانىن ايتادى. بىراق مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتشا فاكتور. ازىرگە تاۋەكەلدەر كوپ. «مۇناي فيۋچەرستەرى ناۋرىز ايىندا مۇناي باررەلىنە 70-75 دوللاردان ساتىلۋى ەكونوميكالىق وسۋىمىزگە كومەگىن تيگىزەدى. جاعداي جۇرىسىنەن جاڭىلىپ قالماسا, 4 پايىزدىق ءوسىم ۋىسىمىزدا بولادى. نەگىزگى تاۋەكەل رەسەيگە قاتىستى جاڭا سانكتسيالارعا بايلانىپ تۇر. جاعداي ۋشىعىپ كەتسە, ەكونوميكالىق وسىمگە قاۋىپ تونەدى», دەيدى م.حالىق.

جىل باسىندا الەمدىك ساراپشىلار دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكانىڭ بەتالىسى­ اقش, قىتاي جانە ەو ەلدەرىندەگى جاعدايعا قاراپ كوش تۇزەيدى دەگەن بولاتىن. بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى دە, كەرى كەتۋى دە ءبىر مەزگىلدە بايقالادى. باسقاشا ايتقاندا, ءوسىم مەن كەرى كەتۋدى يتجىعىس دەپ باعالاۋعا بولادى. دەمەك ءبىزدىڭ دامۋ دا سول يتجىعىستىڭ ار جاق, بەر جاعىندا تۇر.

ازىرگە جاعداي الدىن الا بولجانعان ستسەناريدىڭ شەڭبەرىنەن شىققان جوق. اينا­لامىزداعى قۇبىلىستىڭ ءبارى الدىن الا بولجانعان فاكتورلاردى شىر­ اينالىپ ءجۇر. بيىلعى جارتىجىل­دىق­تا­عى­ الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسىم دەڭگەيى 3 پايىز­دىڭ اينالاسىندا دەپ كۇتىپ وتىر­مىز.

ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى شيكى­­زاتقا تاۋەلدى. باسقاشا ايتقاندا, شيكى­زات – نارىقتىڭ دا, باعانىڭ دا, ۆاليۋ­تامىزدىڭ جاعدايىنىڭ دا بارو­مەترى. وسى جىلدىڭ العاشقى ايلا­رىن­داعى جاعداي ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن قولايلى بول­عا­نىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتىپ جاتىر.

جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا لون­دون­­ تاۋار بيرجاسىندا Brent ماركالى­ مۇنايدىڭ ساۋداسى باررەلىنە 90 دوللار­ دەڭگەيىندە ساۋدالاندى. سودان كەيىنگى ايلاردا ول باعا 70 دوللارعا دەيىن تومەندەپ كەتتى. ال ماۋسىمداعى باعا – 72-75 دوللار شاماسىندا. وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە بۇل باعا 120 دوللار بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ بيىلعى جىلى مۇناي باررەلى 85 دوللار بولادى دەگەن بولجامى ازىرگە ماڭايلاماي تۇر. وسى كۇنگە دەيىن مۇناي ارزانداسا تەڭگەمىز كۇزگى جاپىراقتاي قالتىراپ شىعا كەلەتىنىن تالاي رەت بايقاعانبىز. ال بيىلعى جىل باسقاشا بولدى. تەڭگەنىڭ دە, ەكونوميكانىڭ دا مۇناي باعاسىنا دەگەن تاۋەلدىلىگى كەمىپ كەلە جاتقانداي بەلگىلەر پايدا بولدى دەگەن ءۇمىتتى تومەندەگى دەرەكتەر جوققا شىعارىپ تاستادى.

2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن جەكەلەگەن بانكتىك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە جالپى سالماعى 155,4 كيلو 4 056 التىن قۇيما ساتىلدى. حالىققا تازارتىلعان التىن قۇيمالاردى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ باعدارلاماسىن ۇلتتىق بانك 2017 جىلى ىسكە قوسقان بولاتىن. باعدارلاما قولعا الىنعالى جالپى سالماعى 4,4 توننا 129 605 التىن قۇيما ساتىلدى. 2022 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا ءبىزدىڭ التىن ەكسپورتەرلەرى شەتەلدىكتەرگە سوماسى 66,9 ملن دوللارعا 4,2 توننا وڭدەلگەن جانە وڭدەلمەگەن التىن ساتقان. ال بيىلعى جارتىجىلدىقتاعى دەرەك ءالى جاڭارتىلعان جوق. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆا كەلتىرگەن دەرەكتەردە 2022 جىلى سىرتقى نارىققا 20 تونناعا جۋىق التىن ساتىلعانى, بۇل 7 ملرد دوللار تابىس اكەلىپ, قورداعى التىننىڭ ۇلەسىن 68 پايىزدان 58 پايىزعا دەيىن قىسقارتقانى ايتىلادى. دەمەك ءبىزدىڭ تەڭگەنىڭ دوللار الدىنداعى جالىن كۇدىرەيتىپ تۇرعان فاكتور التىننىڭ بۋى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.

 ونىڭ ۇستىنە ءتورت ايدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا ءىجو دەڭگەيىندە جىلىمىق ءوسىم بايقالدى. بىراق بۇعان سەنىپ, بوساڭسىپ قالۋعا بولمايدى. مامىر ايىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا ەكونوميكالىق وسىمدە ساۋىردەگى العا جىلجۋدان جارتى پايىزعا كەرى شەگىنگەنىن كوردىك. بۇل جاعدايعا مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى جانە سىرتقى ساۋ­دا ءپروفيتسيتىنىڭ قىسقارۋى اسەر ەتتى.

دەگەنمەن العاشقى جارتىجىلدىقتا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ باعامى تامىرىن تەرەڭگە جىبەرۋگە جول تاپقانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. وتكەن جىلى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى باررەلىنە 100 دوللار دەڭگەيىنە دەيىن ارزانداپ كەتكەن كەزدە تەڭگە 7 پايىزعا, رۋبلمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا دەيىن قۇنسىزدانىپ كەتكەن بولاتىن. ال بيىلعى جارتىجىلدىقتا تەڭگەنىڭ الەمدىك ۆاليۋتاعا قاتىستى پوزيتسياسى 0,5-3,7 پايىزعا دەيىن كۇشەيدى. دوللار-تەڭگە ءدالىزى 451,94-446,60 تەڭگە ارالىعىندا تەربەلىپ تۇردى.

مۇنداي كورىنىستەر دوللار-ەۋرو دالىزىندە دە بايقالدى. ساراپشىلار ەۋرو قۇنىنىڭ قالىپتاسۋىنا الەمدىك نارىق­تارداعى دوللارعا قاتىستى باعامىنىڭ وزگەرۋى دە اسەر ەتتى. سون­دىق­تان ەو ۆاليۋتاسىنىڭ رەسمي باعامى ايىنا ورتا ەسەپپەن ءبىرىنشى جارتى­جىلدىقتا 484,22 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلىپ, تومەندەدى.

رەسەيدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ بيىلعى جاعدايى ءماز ەمەس. مامىردا تەڭگە­مەن سالىستىرعانداعى باعا 5,53 تەڭگە­گە دەيىن ارزاندادى. وتكەن جىلدىڭ وسى كەزىمەن سالىستىرعاندا تەڭگە 14 پايىز­عا دەيىن كۇش الىپ قالدى.

وتكەن جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنان باستاپ تەڭگە-رۋبل دالىزىندە تەڭگەمىزدىڭ ءباسى باسىم بولا باستاعانى بەلگىلى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا – ەل رەزەرۆ­­­تەرىنىڭ ۇلعايۋى. باعا كونيۋنك­­تۋراسىنىڭ ناشارلاۋى جانە ەكسپورت­تىق ءتۇسىم اعىنىنىڭ قىسقارۋى حالىق­ارالىق رەزەرۆتەردىڭ كولەمىنە ءالى اسەر ەتكەن جوق. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, قاڭتار-مامىردا ونىڭ جالپى حالىقارالىق رەزەرۆتەرى 1,1%-عا (400 ملن-عا) ءوسىپ, شامامەن 35,48 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. ەركىن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتاداعى اكتيۆتەرى شامامەن 6,5 پايىزعا ءوستى, التىن بويىنشا – شامامەن 540 ملن-عا ازا­يىپ, تيىسىنشە شامامەن 15,53 جانە 19,95 ملرد دوللار دەڭگەيىنە جەتتى.

ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ دوللارمەن ەسەپتەگەندە ءوسىمى بەس ايدا 3,48 ملرد دوللارعا جەتىپ, 59,2 ملرد دوللاردان استى.

قاڭتار-مامىر ايلارىنىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا اقشا اگرەگاتتارىنىڭ كولەمى ازايىپ, زاڭدى تۇلعالار دەپو­زيتتەرىنىڭ كولەمى تومەندەۋىنە بايلانىستى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ رەسۋرستىق بازاسى قىسقاردى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن بانكتىك نەسيەلەندىرۋدىڭ دەڭگەيى ءالى دە ءماز ەمەس دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. مۇنداي قۇبىلىستار بۇرىنىراق, ونىڭ ۇستىنە شيكىزاتقا قولايلى باعا كونيۋنك­تۋراسىمەن بايقالعانىن جانە ەكونوميكادا وتكەن جىلدارى قوردا­لانعان پروبلەمالارعا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

كەيىنگى بەس ايدا اينالىستاعى مەملە­كەتتىك باعالى قاعازداردىڭ كولەمى 11,2 پايىزعا ءوسىپ, 18,86 ترلن استى. ۇلتتىق بانكتىڭ قىسقامەرزىمدى نوتتارىنىڭ كولەمى ماۋسىم ايىنىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا شامامەن 2,54 ترلن, قارجى مينيسترلىگىنىڭ وبليگاتسيالارى 15,26 ترلن تەڭگەدەن استى. جىل باسىنان بەرگى ءوسىم 300 ملرد-عا, قارجى مينيسترلىگىنىڭ وبليگاتسيالارى 1,4 ترلن-نان استامعا ءوستى.

اينالىمداعى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى دا وڭ. ساراپشىلار بۇل وزگەرىستىڭ دە ۋاقىتشا ەكەنىن ايتىپ جاتىر. بۇل ءوسىم ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋگە ىقپال ەتە المايدى.

مۇنايعا بايلانىستى باعا كونيۋنك­تۋراسىنىڭ ناشارلاۋى ەڭ الدىمەن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ وزىندىك قۇنىنا كەرى اسەر ەتتى. قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا ەكسپورت كولەمى 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3,8 پايىز تومەندەسە, يمپورت 40 پايىزعا ءوستى.

يمپورتتىڭ ارتۋى مەن ەكسپورتتىڭ تومەندەۋى ناتيجەسىندە ساۋدا بالان­سى­نىڭ ءپروفيتسيتى ءتورت ايدا ەكى ەسەگە ازايىپ,­ 6,6 ملرد دوللارىنان از دەڭ­گەيگە جەتتى.

سوڭعى ۋاقىتتاعى تاعى ءبىر اۋىر جاعداي ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيى بولدى. اقپان ايىندا ول كوپجىلدىق ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپ, جىلدىق ەسەپتەگەندە 21 پايىزدان استى.

 مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە ينفلياتسيانى ەكى ەسەگە, ياعني شامامەن 10 پايىز دەڭگەيىنە دەيىن تومەن­دەتۋ مىندەتىن قويدى. الايدا بۇل كورسەتكىشكە جەتۋ ەكىتالاي. ءىجو ديناميكاسى جانە ىشكى قارجى نارىعىنىڭ جەكەلەگەن پارامەترلەرى تۋرالى رەسمي­ دەرەكتەر, باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جانە سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ ناشارلاۋى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە جانە اقشا-نەسيە ساياساتىنا, ونىڭ ىشىن­دە ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنا اسەر ەتە الماعانىن كورىپ وتىرمىز. ۇكىمەت باس­شى­سىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ەكونو­مي­كا قولايسىز سىرتقى جاعدايلارعا بە­يىم­دەلىپ, تۇراقتى ءوسۋ جولىنا ءتۇستى. وسى قارقىن ساقتالسا, جىل اياعىنا دەيىن ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن 4 پايىزعا جەت­كەرۋىمىز ابدەن مۇمكىن. قىسقاسى, ۇكى­مەت جاعداي باقىلاۋدا, وسىمگە ءۇمىت بار­ دەپ وتىر. ءبىز مۇنىڭ ناتيجەسىن الدا­عى­ ايلاردا بىلەمىز. دەمەك وتاندىق ەكو­نو­ميكانىڭ قۇرىلىمى وزگەرمەيدى, ۇلت­تىق بانكتىڭ ۆاليۋتالىق ساياساتى وزگە­رىسسىز.

قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى زارينا سكريپچەنكو بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قۇرىلىمدىق شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەكونوميكانىڭ ءوسۋى پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋ ەسەبىنەن بولىپ وتىر. ال وتاندىق ءوندىرىس پەن تەحنولوگيا ءالسىز دامىپ كەلەدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كەن بايلىعى قايتا قالپىنا كەلمەيدى, ولاردىڭ قۇنى الەمدىك شيكى­زات نارىعىنداعى جاعدايمەن انىق­تا­لادى, دەمەك ونىڭ ەكونوميكالىق وسىم­گە اسەرى شەكتەۋلى. ەكونوميكالىق قۇرى­لىمداعى وزگەرىستەر, شيكىزاتتىق ەمەس­ ەكونوميكاعا عانا وسىمگە جول اشادى. «بۇل مودەل شيكىزاتتىق باعىتتان سىرت­تاپ, تەحنولوگيانى, عىلىمدى جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋعا, ادامي كاپي­تال­عا­ ينۆەستيتسيالاۋعا باسىمدىق بەرۋگە ءتيىس»,­ دەپ ناقتىلادى سپيكەر.

ساراپشىلار ۆاليۋتا نارىعىنداعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا بايقالعان وڭ كونيۋنكتۋرانىڭ ساقتالاتىنىنا سەنۋگە بولمايتىنىن ايتادى. سەبەبى الەمدىك ەكونوميكانىڭ بەتالىسى قىرىق قۇبىلىپ تۇر. سىرتقى نارىقتىڭ قاباعى ءالى اشىلعان جوق. سوندىقتان 4 پايىزدىق ءوسىمنىڭ ىشكى نارىققا اسە­رى­نە­ دە, تەڭگەمىزدىڭ كۇش الىپ كەتەرىنە دە سە­نىم از. ازىرگە ابىرويىمىزدى التىن جا­ۋىپ تۇر.

دەمەك ىشكى نارىق ءۇشىن «تەڭگە قان­شا­ پايىزعا كۇشەيەدى ەمەس, تەڭگەنىڭ قۇن­سىز­دا­نۋ دەڭگەيى قانشا پايىز بولماق؟» دەگەن­ سۇراققا جاۋاپ الۋ ماڭىزدى...

الماتى