جۇرتىم دەگەن جۇدىرىقتاي جۇرەكتەر

جيىرما جىلدان بەرى ءوتىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى وليمپيا­دا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جالعاسىن تاپتى. سونىڭ باسى-قاسىندا قازاقتىڭ ارداقتى ۇلدارى ءوز ۇلەستەرىن قوستى. «موڭعولدان كەلدى اعايىن, موڭعولدى ەرتىپ كەلگەن جوق. پاكىستاننان كەلدى اعايىن, ۇردۋدى ەرتىپ كەلگەن جوق» دەپ اقىن ايتپاقشى, وتانىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى دا وزدەرىنىڭ ءبىلىم گرانتتارىن بەرىپ, ۇلكەن قامقورلىق جاساپ وتىردى. وسى ارادا بۇل وليمپيادانىڭ باستاۋ باسىنا ءبىر ءسات نازار اۋدارار بولساق, 1996 جىلى شەتەلدەگى قانداستارعا قام­قورلىق جاساۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىمى شىعىپ, 1998 جىلى ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسى قابىلدانعان ەدى. سونىڭ اياسىندا بۇل ۇلت ءىسى شەتەلدەگى قانداستاردىڭ ۇرپاعىن اتامەكەنىنە تارتۋ نيە­تىندە اتا-جۇرتىمەن تانىس­تى­رىپ, تىلىمەن قاۋىشتىرۋ ماق­ساتىندا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل ءبىر جاعى بولسا, ەكىنشى جاعى­نان ميلليونداعان باۋىرلاردىڭ ۇرپاعىن وتانىنا تارتۋ ارقىلى ۇلتتىق دەموگرافيانى ورىستەتۋ, ۇلت قارىمىن ارتتىرۋ ەدى. وسىنى ءدال باعامداعان ايبىندى قازاق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا تارازدا وتكەن ءبىلىم سايىسىندا سول تۇستاعى وبلىس اكىمى ب.جەك­سەمبينگە: «قازاقتىڭ باسىن قۇرايتىن – قازاق ءتىلى. مەن مۇنى سىرتتاعى قازاققا عانا ەمەس ىشتەگى الاشۇبار قازاققا دا ايتامىن. بۇل وليمپيادا – عاجاپ يدەيا. كوپ بولىپ قولداۋ كەرەك, مىنە ۇلت توپىراعىنا ۇلت ۇرپاعىنىڭ بوتاسى كەلىپ وتىر, ەرتەڭ اتاسى دا جەتەدى, ءبورىباي مىرزا, قۇشا­عىمىزدى اشالىق!» دەگەن ەدى. ال باستالعان جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى بولىپ, ەلىم دەپ كەلگەن ءار بالانى «ق ۇلىندارىم!» دەپ جان جىلۋىن توگىپ, ءار بالانىڭ قامقورىنا اينالعان اكادەميك, ۇلت ءتىلىنىڭ ۇيتقىلارىنىڭ ءبىرى ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ ءجونى دە, جولى دا بولەك ەدى-اۋ!

بۇل جولعى وليمپيادانى اعا جولىن جالعاعان, قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى, بەلگىلى عالىم, «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى د.قامزابەك ۇلى باستاپ, پروفەسسورلار د.ىسقاق ۇلى, ق.ەرگوبەك, ت.بايمولداەۆ, ج.ايمۇحامبەت, دوتسەنتتەر گ.ايتباەۆا, ق.سا­رەكە­نوۆا, ق.ءادىلوۆ مارەگە جەت­كىزدى. ولار وقۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن ساراپقا سالدى. 80-گە تاياۋ تالاپ­كەردىڭ اۋىزشا, جازباشا شىعار­مالارىن باعالاۋ بارىسىندا ارقايسىنىڭ بويىنداعى ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنە, اتا-جۇرتىنا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتىنا ءتانتى بولدى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, الەمدەگى الاي-دۇلەي وي سالعان با, كۇن كەشىپ جاتقان مەملەكەتتەرىندە قازاق­تىلدى مەكتەپ بولماسا دا ولاردىڭ انا تىلىنە, بابالار جۇرتىنا دەگەن قۇلدىق قۇلشىنىسى ەرەكشە بايقالدى. ماسەلەن 2019 جىلى يران مەملەكەتىنەن 13 وقۋ­شى كەلسە, كوبىنىڭ ءتىلى كۇرمە­لىپ جاتسا, بۇل جولى سول يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ گورگان قالاسىنان كەلگەن جالعىز بالا, 11-سىنىپ وقۋشىسى پۋيا پا­ۆيز مەملەكەتتىك تىلدە ەركىن سوي­لەپ, «مەنىڭ ارمانىم!» دەگەن تاقىرىپتا جازعان ەسسەسىندە: «مە­نىڭ ويىمشا, ءار ادامنىڭ ارمانى ءارتۇرلى. مەنىڭ ارمانىم – انا تىلىندە جوعارى ءبىلىم الىپ, قازاققا قىزمەت ەتۋ. ءاليحان بوكەيحان اتامىز «...قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەپ وسيەت قالدىرعان عوي, مەن سول وسيەتكە ادال بولعىم كەلەدى», دەپتى. اۋىزشا ەمتيحاندا قازاق ءتىلىن قالاي ۇيرەنگەنىن سۇراعان ەدىك: «مەن تۇرىپ جاتقان ەلدە قازاق ءتىلىن تەك ۇلكەندەر عانا بىلەدى. اتا-انام دا ۇلت تىلىنە شورقاق. مەن بولسام انا ءتىلىن ينتەرنەت جەلىسىنەن ۇيرەندىم. ۇيرەنىپ قانا قويماي, ساۋاتتى جازۋدى دا مەڭگەرە باستادىم», دەيدى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسى مينسك قالاسىنان كەلگەن كاميلا فيليپەنكو دا قازاققا دەگەن ساعىنىشىن بۇكپەسىز العا تارتىپ, جازعان ەسسەسىندە ۇلت ۇلىلىعىنا دايەكتەر كەلتىرىپ وتىردى. وقۋشى­لاردىڭ قاي-قايسىمەن تىلدەسسەڭ دە اتا-جۇرتىنا دەگەن ءىلتيپاتىن عانا ەمەس, اتامەكەنىنە قىزمەت ەتۋگە ءازىر تۇرعانىن بىردەن اڭعاراسىڭ.

وليمپياداعا قاتىسقان وقۋ­شى­لاردىڭ بارلىعى ماقتاۋ قاعاز­دارعا يە بولدى. ءى, ءىى, ءىىى دارە­جەلى ديپلومدارمەن, التىن, كۇمىس جانە قولا مەدالدار الىپ, باعالى سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. سونىمەن قاتار «وتانداستار» قورى جەڭىمپازدارعا بۋراباي ۇلتتىق شيپاجايىنا 10 تەگىن جولداما بەردى. وسىنداي ءۇردىستى جيىرما جىل ىشىندە كوكشەتاۋداعى «بالداۋرەن» بالالاردى ساۋىقتىرۋ كەشەنى دە جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى بۇرىنعى داستۇرمەن وزدەرىنىڭ 18 ءبىلىم گرانتىن تاعايىنداعان ەكەن. مۇنداي شاراپاتى مول جاقسىلىق جاساۋدان قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋني­ۆەرسيتەتتەرى كوش باستاپ تۇردى. رەكتورلار گرانتىنا يە بول­عان تالاپكەرلەر قاتارىندا ۋ.تۇر­دىبەكوۆا, ا.ايشاتوۆ (وزبەكستان) م.ءالىپ, ا.اسىلبەك (موڭعوليا) پۋيا پاۆيز (يران) جانە تاعى باس­قالار بار.

ءبىز وليمپيادا كەزىندە وقۋشى­لاردى باس­تاپ كەلگەن جەتەك­شىلەرمەن دە وي بولىسكەن ەدىك. ولار ءوز ەلدەرىندەگى قازاق ءتىلى مەن مەكتەپتەرى تۋرالى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ايتالىق ىرگەلەس جاتقان, ءبىر تۋعان دەلىنەتىن قىرعىز ەلىندە بىردە-ءبىر مەكتەپتىڭ جوق ەكەنىن, وندا تۇرىپ جاتقان مىڭداعان قازاقتىڭ ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقانىن ەستىسەك, قوساعاش اۋىلى (رەسەي, التاي رەسپۋبليكاسى) تۇرعىندارىنىڭ ۇلت ءتىلىن ولتىرمەۋ جولىنداعى جانكەشتى تالپىنىسىنا كوز جەتكىزدىك. ولار بەس جىل بۇرىن قازاقستاننان وقۋلىق الدىرىپ تۇرسا, ەندى رەسەي زاڭىنا ساي سول ەلدىڭ ءبىلىم ستاندارتى نەگىزىندە قۇرال جاساپ جاتقاندارىن ەستىپ بىلدىك. ءيا, وندا دا قازاقتىلدى مەكتەپ جوق. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى سىنىپتان تىس وقىتىلادى ەكەن. مۇنداي جارىمجان تىرلىك رەسەي­دىڭ ومبى, ورىنبور, سامارا, باسقا دا وڭىرلەرىندە ورىن الىپ وتىرعانى بەلگىلى. ال وزبەكستان مەملەكەتىندە قازاقتىلدى مەكتەپتەر بار, بىراق بىرتە-بىرتە اياسى تارىلىپ بارا جاتقان كورىنەدى. ول ەلدەگى وقۋلىقتاردىڭ 40 پايىزى وزبەك حالقىنىڭ ادەبيەتىن, 40 پايىزى قازاق, 20 پايىزى وزگە ۇلت ادەبيەتتەرىنەن تۇرادى ەكەن. وزبەك ءتىلىن وقىتاتىن ءپان مۇعالىمدەرىنە 50 پايىزدىق ۇستەمە تولەنسە, وزگە ءتىل ماماندارىنا ونداي مۇمكىندىك قاراستىرىلماپتى. وقۋشىلاردى باستاپ كەلگەن ازاماتتار بۇرىنعى قازاق باسى­لىم­دارىمەن بايلانىستىڭ ءۇزى­لىپ قالعانىن جەتكىزىپ, وسى ماسەلە دۇرىس شەشىمىن تاپسا, ءتىل بىلۋگە كوپ سەپتەسەر ەدى دەگەن وي-تۇيىن­دەرىنە بىرنەشە باسىلىمدى بىرىكتىرىپ وتىرعان سەرىكتەستىكتىڭ باسشىسى د.قامزابەك ۇلى ورىندى ۇسىنىستى قولدايتىنىن, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ جۇيەلى جولدارىنا ناقتى دايەكتەر كەلتىرىپ, زامانعا ساي جازىلۋ تاسىلدەرىن العا تارتىپ, ەلەكتروندى بايلانىس ارقىلى اۆتور بولۋعا مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەنىن دە اتاپ ايتتى.

جالپى, جيىرما جىل ىشىندە كەلگەن تالاپكەرلەر سانى 2 مىڭنان اسسا, ولاردىڭ دەنى قازاق ەلىندە قىزمەت ەتىپ جاتىر. ۇلتتىق دە­مو­گرافياعا دا قوسىپ جاتكان ۇلەستەرى ەرەكشە. الدى 3-4 ءتىپتى 5 بالانىڭ اتا-اناسى اتانىپ وتىر. مەملەكەتتىك قىزمەتتە, ىرگەلى ۇيىم­داردا ەڭبەك ەتىپ جاتقاندار دا از ەمەس. قىرىققا جۋىق قانداس بالالارى عىلىممەن اينالىسىپ, الدى پروفەسسور دارەجەسىن الىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرىپ ءجۇر. بيزنەس سالاسىنداعى جۇمىستارىن دا دوڭگەلەتىپ جۇرگەن الىمدى جاستاردىڭ تىنىس تىرلىگى كىمدى دە بولسا ءتانتى ەتەرى ءسوزسىز. وسى وليمپيادانىڭ اشىلۋى مەن جابىلۋ سالتاناتتارىندا ولاردىڭ ءبىرازى قاتىسىپ, ءىزباسارلارىنا تىلەكتەرىن ءبىلدىرىپ, اتاجۇرتتاي مەكەننىڭ, قازاق تىلىندەي كيەلى ءتىلدىڭ ەشبىر ەلدە جوق ەكەنىن ايتىپ, ءىزباسارلارىنا جۇرەكجاردى نيەتىن ءبىلدىردى. قاي-قايسىسى دا ء«بىز قازاق حالقى دەپ تۋدىق, سول حالىق دەپ دۇنيەدەن وتەمىز دە. باسقا وي-پىكىر بولعان ەمەس, بولمايدى دا», دەگەن الاش ارىسى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ اتالى ءسوزىن العا تارتىپ جاتتى.

وليمپيادانىڭ سوڭعى ءتۇيىنىن «دا­رىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراك­تيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى عاج­دەمبەك تۇرسىنوۆ جا­ساپ, ءداستۇرلى وليمپيادا الداعى جىلدا جالعاسىن تابا بەرە­تىنىن العا تارتىپ, وسى جولعى شارا­نى ز.امانوۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن لابوراتوريا جاقسى ۇيىم­داس­تىرعانىنا ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءبىراز جەرىن مەكەن ەتكەن قانداستاردىڭ, اسىرەسە تۇركيا, قاراقالپاقستان, ەۋروپا مەملەكەتتەرىندەگى باۋىرلار بالالارىن الداعى كەزەڭدەردەگى ءتىل جارىسىنا قاتىستىرۋعا كۇش سا­لاتىنىن ءبىلدىرىپ, وسى باسقوسۋ تۋرالى پىكىرلەردى, وقۋ­شى­لاردىڭ شىعارمالارىن جيناق ەتىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك قاراستىراتىنىن اتاپ, بيىل شاڭىراق كوتەرگەنىنە 25 جىل تولاتىن «دارىن» ورتالىعىنىڭ اتاۋلى كۇنىن دە نازاردان تىس قالدىرمايتىنىن, سول سەكىلدى ەندىگى باستى مىندەت ەلىمىزدىڭ جو­عارى وقۋ ورىندارىنا گرانت العان تالاپكەرلەردىڭ وقۋىنا كوڭىل بولەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. شىنىندا, الەمدەگى بار قازاقتىڭ بالالارى – وتانىم دەگەن ولاردىڭ جۇدىرىقتاي جۇرەكتەرى اتاجۇرتىندا تابىسىپ جاتسا, قانە!

سۇلەيمەن مامەت,

جۋرناليست