ءشامىل مۇحامەدجانوۆ – ادەبيەت ەسىگىن بۇزىپ-جارىپ ەمەس, ادەپپەن اشتى. تورعاي وزەنى سەكىلدى تۇنىق اقتى, داۋرىققان جوق. لەپىرمەدى. كوركەم ءسوز ونەرىنە ءوزىنىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن الەمى مەن ورنەگىن الا كەلدى. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىر كەشسە دە ارتىنا مول مۇرا قالدىردى. جيىرماعا جۋىق جىر جيناعى جارىق كوردى. ورىستىڭ اتاقتى اقىنى م.لەرمونتوۆتان باستاپ, يا.راينيس, ل.ۋكراينكا, ت.شەۆچەنكو, ر.عامزاتوۆ, يا.سمەلياكوۆ, تاعى باسقالاردىڭ شىعارمالارىن اۋداردى. قانشاما انگە ءسوز جازدى. باستىسى, ومىردەن اقىندىقتىڭ تۋىن جىقپاي ءوتتى.
شاماعاڭدى ولەڭ سۇيەر قاۋىم اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «شامىلگە جازعان حاتتاردان» اتتى جىرلارى ارقىلى جاقسى بىلەدى.
ء«شامىل-اۋ!
حال-جايىمدى بىلسەڭ ەدى,
بىلمەيمىن قايتەرىمدى...
كىم سەنەدى؟
ون جەتىمدە ءوشىرىپ العان وتىم,
قايتەر ەڭ, قايتا قارىپ جۇرسە مەنى؟», – دەپ تۇيدەي قۇرداسىنا مۇزبالاق اقىن بەكەر جىر ارناعان جوق. ايتپەسە, مۇقاعاليمەن قۇرداس اقىنداردىڭ قاتارى مول. بۇل تۋىندى ەكەۋىنىڭ ويى مەن پىكىرى, مۇڭى مەن سىرى جاقىن ەكەنىن كورسەتەدى.
كورنەكتى سىنشى مۇحامەدجان قاراتاەۆ اقىننىڭ ءبىر تاڭدامالىسىنا جازعان «جىر قاناتىندا» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «مۋزىكالىق حور مەن وركەستر قانشا ۇننەن قۇرالسا دا اركىمنىڭ ءوز ءۇنى, قانشا اسپاپتان قۇرالسا دا ارقايسىسىنىڭ ءوز ىزىڭى, ءوز سازى, ۇزدىك ەستىلەتىنى سياقتى پوەزيا حورىندا دا ءار اقىننىڭ ءوز ماقامى, ءوز ىرعاعى, ءوز سارىنى بولۋعا ءتيىس. وسىناۋ قاسيەت شامىلدە بارشىلىق».
شىنىندا دا, اقىن ولەڭدەرىنەن تەك وزىنە ءتان بولەك ءۇندى, سازدى ورنەكتى, كەلىستى كوركەمدىكتى, تازالىقتى كورەسىز. ويىن شيراق قايىرىپ, قىسقا-نۇسقا جازۋعا شەبەر. ارتىق ءسوزدى ايتىپ, شۇبالتپايدى. قاساڭدىق جوق. نازىك سەزىمگە تولى. وقىعاننان كوڭىلگە قونا كەتەدى.
مۇحامەدجان قاراتاەۆ جوعارىدا ايتقان ماقالاسىندا اقىن شىعارماشىلىعىنا كەڭىرەك توقتالا كەلىپ: «تۋعان انا, تۋعان جەر, قاتار-قۇربى, سۇيگەن جار تاقىرىبىنان باستاپ, قازاقتىڭ بايتاق دالاسى مەن يگەرىلگەن تىڭى جايىندا بولسىن مەيلى, ۇلىتاۋى مەن الاتاۋى, سۇيىكتى الماتى مەن تۋىپ وسكەن تورعايى تۋرالى بولسىن مەيلى, نە جايىندا بولماسىن ءشامىل ءوزىنىڭ شاعىن ليريكالىق, پاتەتيكالىق ولەڭ, جىرلارىندا ناعىز جۇرەك ءسوزىن ايتادى, ول سونداي-اق ارتىق اسقاقتاماي, ويى مەن سەزىمىنىڭ تۇيمەدەي ءتۇيىنىن شاعىن عانا ولەڭ جۇيەسىنە سىيعىزىپ,جىلى, جۇمساق اۋەنگە ءورىپ جەتكىزەدى», دەپ باعا بەرىپتى.
تۋعان جەر دەمەكشى, تالانتتى تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعىندا ونىڭ الار ورنى بولەك. اقىننىڭ كەز كەلگەن كىتابىندا تۋعان جەرى تۋرالى مولدىرەتىپ جازعان ولەڭدەرىن كوپ كەزدەستىرەسىز. ساعىنىشتىڭ بەسىگىن تەربەتىپ وتىرىپ جازعان جىرلارى جۇرەككە بىردەن جەتەدى. ايتار ويىن كەيدە ەكى-ءۇش شۋماق ولەڭگە سيدىرىپ جىبەرگەن.
ماسەلەن مىنا ولەڭگە زەر سالىڭىز.
«سەن كورسەڭ عوي...
كورسەڭ ەگەر تورعايدىڭ كەڭ دالاسىن,
اشىلماعان ءوزىڭ ءبىر كەن بولاسىڭ.
كوكىرەگىڭ سايرايدى بۇلبۇل بولىپ,
قىران بولىپ بيىككە سەن قوناسىڭ.
ەل الادى ايالاپ قۇشاعىنا,
كەزدەسكەندەي بولاسىڭ نۇر شاعىڭا,
ءبىر كورگەن جان ءوزىڭنىڭ ۇلىڭ بولىپ,
رازى بولار ەدى تۋسا مۇندا», –
دەپ تەبىرەنىپتى.
تورعاي دالاسى بۋراباي نەمەسە باياناۋىل سەكىلدى تاۋ-تاسى مەن اعاشى مول ولكە ەمەس. ساعىمعا ورانىپ جاتقان سارى دالا. بىراق ونىڭ دا ءوز كوركەمدىگى بار. كوكتەمنەن كۇزگە دەيىن ارى-بەرى كيىكتەر جوسىپ جۇرەدى. وسى سار دالانىڭ توسىندە قىزدىڭ بۇرىمىنداي تورعاي وزەنى اعادى. اتتىڭ بەلۋارىنان كەلەتىن كوك شالعىن جايقالىپ تۇرادى. وسىنىڭ ءبارى اقىن كوزىمەن ەرەكشە كورىنەدى. سول جەردى مەكەندەگەن ادامداردىڭ ەر مىنەزى مەن دارحاندىعى دا شىنايى جىر تىلىمەن ورىلگەن.
ءاربىر اقىننىڭ قولتاڭباسىن ەرەكشە تانىتقان تۋىندىلارى بولادى. شاماعاڭنىڭ سونداي ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى «تۋعان اۋىل» دەپ اتالادى. بۇل ولەڭنەن اناۋ ايتقانداي, تىڭ تەڭەۋدى, سونى وبرازدى, توسىن تىركەستى كورمەيسىز. قاراپايىم عانا دۇنيە. بىراق وسىندا وي دەيسىز بە, سەزىم دەيسىز بە, كوڭىل تولقىتار ساعىنىش دەيسىز بە – ءبارى بار. وقىعاندا جان-دۇنيەڭىزدى قوزعاپ, بىردەن باۋرايدى. الىستاعى تۋعان اۋىلىڭىزعا جەتەلەي جونەلەدى.
وقىپ كورەلىك.
«سىرقاتتانساڭ, كۋرورت ىزدەپ سابىلما,
جونەل بىردەن ءوزىڭ تۋعان اۋىلعا,
ساف اۋاسىن, سار قىمىزىن ساپىرىپ,
ءتۇس اۋعانشا كولەڭكەدە دامىلدا.
بالا كۇنگى دوستارىڭدى جيىپ اپ,
قىرعا شىعىپ جاراۋ اتپەن قۇيىندات,
ءازىل ايتىپ شەك-سىلەسىن قاتىرىپ,
قۇربىلاردىڭ كوڭىلىنىڭ كۇيىن باق.
جالعىز قالىپ جالىققان ءبىر شاقتاردا
اڭگىمە ايتقىز كونەكوزدى قارتتارعا,
اۋىلدا ءبىر توي-دومالاق بوپ جاتسا,
بارىنە بار بىرەۋىنەن شەت قالما.
سىرقاتىڭا ناعىز كۋرورت ەل دەپ ءبىل,
وسى ايتقانىم قاتە بولسا, كور دە تۇر,
اناۋ-مىناۋ جەل-قۇزىڭنان ساۋىعىپ,
امان-ەسەن ورالماساڭ مەن كەپىل», –
دەپ اقىن جۇرەگىنەن ءبىر دەممەن قۇيىلىپ ءتۇسىپتى.
وسى ولەڭدى كەز كەلگەن جىر انتولوگياسىنا ۇيالماي ۇسىنۋعا بولادى.
ايتۋلى اقىن سانالى عۇمىرىندا ادەبيەتكە ادال ەڭبەك ەتتى. قولتاڭباسىن قالدىردى. اتاققا ۇمتىلمادى. ازاماتتىعىنان تايمادى. قاراپايىم بولمىسىنان وزگەرمەدى. تازا ءومىر ءسۇردى.
ول ءبىر ولەڭىندە:
«مەن ەشكىمنەن بايلىق, باق سۇرامايمىن,
مەن ەشكىمگە جاعىنىپ, ۇنامايمىن.
وزگەلەردەن بيىكتى قىزعانبايمىن,
ءوزىم شىققان بيىكتەن قۇلامايمىن!»,
دەپ ايتىپتى.
دۇنيەدەن ادالدىقتىڭ اق تۋىن جىقپاي وتكەن ارقالى اقىن ءوزى شىققان بيىگىنەن ەش قۇلامايدى.