وتكەن اپتادا قازاق ەلىنىڭ رۋحاني استاناسى – كيەلى تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن ءاربىر وتانداسىمىز ادال ازامات بولۋعا ۇمتىلۋى قاجەت» دەپ قاعيداتتى ءسوزىن ايتتى. بىزدىڭشە, بۇل سوزگە قازاق ەلىنىڭ ءاربىر ازاماتى ەرەكشە ءمان بەرۋى كەرەك.
ويتكەنى بۇل – ۇلى دالانىڭ رۋحاني قۇندىلىعى رەتىندە ەجەلدەن كەلە جاتقان قاسيەتتى ۇعىم. تاريح قويناۋىنا ۇڭىلسەك, ادالدىق قاي زاماندا بولسىن مەملەكەتتى بيلەۋشىلەردىڭ باستى قاسيەتى رەتىندە تانىلعان. ماسەلەن, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ادام مىندەتتى تۇردە ادال نيەتتى بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى جاقسى ىستەر ىستەپ, مۇنىڭ تولەۋىن كۇتسە, ادام بۇل ىستەرىن جاماندىققا اينالدىرادى. سونىمەن بىرگە, فيلوسوف ەل باسقارۋ iسiندە حالىققا ادال قىزمەت بiرiنشi ورىندا تۇرۋعا تيiس دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى وركەنيەتتى قاراحاندار مەملەكەتىنىڭ باستاۋىنا سايكەس كەلگەن ءال-فارابي ءومىر سۇرگەن زاماندا قالا-مەملەكەتتەردى باسقارۋدا بۇل ماسەلە وتە ماڭىزدى ەدى.
ءال-ءفارابيدىڭ ەل باسقارۋ جونىندەگى ىلىمدەرىن عالىم, مەملەكەت قايراتكەرى ءجۇسىپ بالاساعۇن ءوزىنىڭ «قۇتتى بىلىك» شىعارماسىندا ءارى قاراي زاڭ جۇزىندە قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ جولدارىن بەلگىلەپ بەردى. ويشىل 4105-بايىتىندە: «ادال بولعىن, ءبىل, ادالدىق – كيەلى, بەكتەر – ادال, ادالدىقتى سۇيەدى!» دەپ, حان مەن ءۋازىر, بەكتەردەن باستاپ, اتشى مەن ەمشىگە دەيىن قوعام الدىنداعى مىندەتتەرىن ادال ورىنداۋعا مەڭزەيدى. اسىرەسە مەملەكەتتە ءادىل زاڭ ورناتۋ جانە ءادىل باسقارۋ – باسشىلارعا ەڭ باستى تالاپ رەتىندە قويىلعان. سول داۋىردەگى تۇركىستاندىق عۇلاما احمەت ياساۋي دە ءوز حيكمەتىندە بۇكىل ادام بالاسىن ادال ەڭبەككە شاقىرىپ, ار تازالىعى مەن جان تازالىعىنا ارنايى كوڭىل بولەدى.
ۇلى دالا تۇلعالارىنىڭ رۋحاني مۇرالارىن ساباقتاستىقپەن جالعاستىرعان دانىشپان اباي وتارشىلدىق جاعدايداعى قازاق ەلىنىڭ الدىڭعى قاتارلى, ازات ەل بولۋدىڭ جولىن سارالاي وتىرىپ: «ادالدىق – ءاربىر دۇنيەنىڭ باستاۋى. قۇدايعا, ەلىڭە, اتا-اناڭا, ۇستازدارىڭا, ماحابباتىڭا, دوستىققا, ەڭ باستىسى وزىڭە «ادال» بولۋ – ۇرپاعىڭا قالاتىن ەڭ ۇلكەن مۇرا, «قانداي تىرلىك ىستەسەڭ دە ادال ىستە, بوس جاتپا, كاسىپ تاپ, ەڭبەك ەت» دەگەندى ناسيحاتتايدى.
قازاق تاريحىندا قوعامداعى ادالدىقتىڭ ەڭ جوعارعى ۇلگىسىن ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جانقيارلىقپەن كۇرەسكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ومىرىنەن, ىسىنەن, قىزمەتىنەن ايقىن كورۋگە بولادى. ولار ءوز الدارىنا انت بەرىپ, العا قويعان ماقساتتى ورىنداۋ جولىندا ومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ادال بولعانى ءمالىم. الاش زيالىلارىنىڭ بۇل ونەگەلى تاجىريبەسى بۇگىنگى ادىلەتتى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى. مۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا: «الاش رۋحى قازاق مەملەكەتىمەن بىرگە ماڭگى جاسايدى», دەگەن سوزىنەن-اق اڭعارۋعا بولادى.
پرەزيدەنت وسى القالى جيىندا: «ادىلەتتى قازاقستان جانە ادال ازامات ۇعىمدارى ەل تىرەگى بولاتىن ەگىز قۇندىلىق رەتىندە ءاردايىم قاتار تۇرۋعا ءتيىس» دەپ, ادال ازامات بولۋعا ۇمتىلۋعا شاقىرۋى – ۇلى دالا تۇلعالارىنىڭ قاي تاريحي داۋىردە بولسىن مەملەكەتتىلىكتىڭ, وتانشىلدىقتىڭ, ەلدىكتىڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى – ادالدىق جانە ونىڭ تاريح سىنىنان وتكەندىگىنە سۇيەنگەنى انىق.
ساتاي سىزدىقوۆ,
ەۇۋ ەۋرازيا تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى