بەرليندە جەرلەنگەن باتىر

ءپىرىمجار ناۋرىزباەۆ جەڭىسكە ساناۋلى كۇن قالعاندا, ناقتىراق ايتساق, 1945 جىلى 26 ءساۋىر كۇنى بەرلين تۇبىندە قازا تاپقان. ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىل­دا­رىن­داعى ەرلىگى ءۇشىن 499 وتاندا­­سىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رى اتاعىن العان. ونىڭ 99-ى قازاق. وسىعان دەيىن وزبەك­تەر «يەلەنىپ كەلگەن» گەنەرال-مايور سابىر راحيموۆ پەن بو­لىمشە كومانديرى راسۋل ەسەتوۆتى باتىرلارىمىزدىڭ قاتارىنا قوس­قانىمىزعا كوپ بولا قويعان جوق. دەمەك باتىرلارىمىزعا قا­تىس­تى دەرەكتەردىڭ جاڭا مالى­مەتتەرمەن تولىعۋى زاڭدىلىق.

ەندى پ.ناۋرىزباەۆتى كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىن­عان قۇجاتتاعى دەرەكتەرگە نازار اۋدارايىق. «1945 جىلى 15 سا­ۋىردە ودەر وزەنى بويىنداعى شاي­قاس­تا ۆزۆود كومانديرى, جولداس ناۋرىزباەۆ ءوز ۆزۆودىمەن ءبىرىن­شى بولىپ سۋ توسقاۋىلىن بۇ­زىپ, باتالونعا جول اشتى. 1945 جىلى 16 ساۋىردە لينيچ قالاسى ءۇشىن شايقاستا جاۋ ەكى قاناتتان قارسى شابۋىل ارقىلى ءبىزدىڭ جاياۋ اسكەردىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگى كەلتىردى. كىشى لەيتەنانت ناۋ­رىزباەۆ اۋىر ارتيللەريالىق اتىس استىندا ءجۇرىپ, ۆزۆودتى 2 توپقا ءبولدى. حاۋمتي سۋ توس­قاۋى­لىنان وتكەندە وعان پلاتسدارمدى باسىپ الۋ جانە ۇستاۋ مىندەتى جۇكتەلدى. جاۋىنگەر تاپسىرمانى جوعارى دەڭگەيدە ورىندادى. سودان كەيىن پينۆاردەر دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان شايقاستا شەگىنگەن جاۋدى جويۋ مىندەتىن الدى. ناۋرىزباەۆتىڭ ۆزۆودى ءجۇز شاقتى ءفاشيستى جويدى.

4 اۆ­توكولىك, تىركەمەسى بار 2 تراكتور جانە 200 مىلتىقتى قولعا ءتۇسىردى. پۆونەندورف سۋ جەلىسىن كەسىپ ءوتۋ ارقىلى پلاتسدارمدى باسىپ الىپ, باتالونعا جول اشتى. مەن ءپىرىمجان ناۋرىزباەۆتى كە­ڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسى­نامىن. پولك كومانديرى پين­چۋك». ال 1945 جىلعى 18 شىل­دەدەگى «كسرو قورعانىس حا­لىق كوميسسارياتى كادرلار باس باسقارماسىنىڭ بۇيرىعىندا» مىناداي دەرەكتەر بار. «كىشى لەيتەنانت ناۋرىزباەۆ ءپىرىمجار بايماحان ۇلى 33-اتقىشتار ديۆي­زياسىنىڭ 82-اتقىشتار پولكىنىڭ اتقىشتار ۆزۆودىنىڭ كومانديرى. 1945 جىلى 29 ساۋىردە سوعىستا قازا تاپتى. ارميانىڭ اسكەري كە­ڭەسى: «ۇكىمەتتىڭ جوعارى ناگرا­داسىنا – كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى اتاعىن الۋعا لايىق» دەگەن قورىتىندى شىعاردى». ارميا اسكەري كەڭەسى باتىردى كەڭەس ودا­­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق دەگەن تۇجىرىممەن №3 ارميانىڭ اتى اڭىزعا اينالعان قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك فەدور كۋز­نەتسوۆ قول قويعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ونىڭ اسكەرى ءبىرىنشى بو­لىپ رەيحستاگقا جەتىپ, شابۋى­ل جاساپ, بەرليندى قورشاۋعا قا­تىسقان. دەمەك پ.ناۋرىزباەۆ باس­قارعان ۆزۆودتىڭ 30 جاۋىنگەرى رەيحستاگقا بارار جولدى اشقانى, جەڭىلدەتكەنى – ارميانىڭ اسكەري كەڭەسى تاراپىنان مويىندالسا دا تاسادا قالعان شىندىق. بىراق پ.ناۋرىزباەۆقا باتىر اتاعى بەرىلمەسە دە, بۇيىرعانى كەڭەستىك اسكەري ماراپات – «قىزىل تۋ» وردەنى بولدى. ال راقىمجان قوش­قارباەۆ رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىككەنى ءۇشىن جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى بولعانى تاريحتان بەلگىلى.

بىزگە جوعارىدا كەلتىرىلگەن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن ۇسىن­عان وتاندىق ينجينيرينگتىك كومپانيانىڭ بەرليندەگى وكىل­دىگىنىڭ باسشىسى اندرەي مەن­دەەۆ ارميا اسكەري كەڭەسىنىڭ قازاق جاۋىنگەرىنە بۇل اتاقتى بەرۋگە نە ءۇشىن قارسى بول­عا­نى تۋرالى مالىمەتتەردى كەز­دەس­تىرمەپتى.

«سوعىس كەزىندە مۇنداي قۇ­جاتتاردىڭ تۇپنۇسقالارى جوعا­لىپ كەتۋى دە مۇمكىن. بىراق ناۋ­رىزباەۆتى باتىر اتاعىنا ۇسىن­­عان ۇسىنىس ارميانىڭ جو­عارى كەڭەسىنىڭ باس شتابىن­دا تال­قىعا تۇسكەنى انىق. بۇل قۇ­جات­تاردىڭ ءبارى رف ارحيۆ­تەرىندە ساق­تالىپ تۇر. ەگەر سول قۇجات­تار­مەن تانىسساق, قارسى توپتىڭ قان­داي دالەلدەردى العا تارتىپ, كە­دەرگى بولعانىن بىلەمىز. ادىل­دىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە ارتىندا قالعان تۋىستارى عانا ەمەس, مەملەكەت باس­شىلارى دا مۇددەلى بو­لۋى كەرەك», دەيدى اندرەي مەن­دەەۆ.

بەرليندە ەكىنشى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىستىڭ سوڭىندا قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن بىرنەشە مەموريالدىق زيرات بار. قازا بولعان كەڭەس جا­ۋىن­گەرلەرىنە ارنالعان وسىنداي العاشقى مەموريال 1945 جىلى 11 قاراشادا قيراعان قا­لا­نىڭ ورتالىعىندا, رەيحستاگ عي­ماراتىنا جاقىن ايماق– تيرگار­تەن اۋدانىندا اشىلدى. س­وعىس تاريحىندا سول اتپەن تا­نىلعان كەشەندە پىرىمجارمەن بىرگە قا­زاقستاندىق جاۋىنگەر قى­رىم­­باەۆتىڭ دا ەسىمى بەرلينگە كىرگەن باتىرلاردىڭ ءبىرى رەتىندە التىن ارىپتەرمەن قاشالىپ جا­زىلعان. اندرەي مەندەەۆتىڭ اي­تۋىنشا, گەرمانيادا سوعىس تاريحىن زەرتتەۋشىلەر تيرگارتەن مەموريالىندا 2500 سارباز جەرلەنگەن دەگەن پىكىر باسىم. بىراق كەيبىر دەرەكتە ونىڭ با­ۋىرلاس­تار زيراتى ەمەس, تەك كەشەن ەكە­نى ايتىلادى. الايدا مۇن­دا كەيىپكەرىمىزدىڭ اتى جا­زىل­عانىمەن, سۇيەگى بەرليننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس شەتىندەگى جەكە اسكەري زيراتىندا جەرلەنگەن.

ء«پىرىمجار 1945 جىلى 29 ساۋىردە قازا بولىپتى. ال مەن 1965 جىلى 29 ساۋىردە دۇنيەگە كەلدىم. اۋەل باستا وسى سايكەستىك نازارىمدى اۋداردى, كەيىن باسىنا كەلىپ, رۋحىمەن سىرلاساتىن بولدىم. ينتەرنەتتەن ىزدەگەنىمدە ول تۋرالى ەشقانداي مالىمەت تاپپادىم. 19 جاسىندا ۆزۆود كومانديرى بولعان, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسى­نىلعان باتىر تۋرالى وتانداس­تارىمىزدىڭ بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس دەپ زيراتتا جەرلەنگەن جاۋىنگەرلەردىڭ كارتوتەكاسىمەن تانىسىپ, اتى-ءجو­نىنىڭ ناۋ­رىزباەۆ ءپىرىمجان ەمەس, ناۋرسباەۆ پريسيجار بولىپ قاتە جازىلعانىن انىق­تا­دىم. 2016 جىلدان بەرى بەر­لين­دەگى جەڭىس كۇنىن مەرەكەلەۋ­گە قاتىسىپ كەلەمىن. بۇل مەرە­كەگە قازاقستاندىقتار كوپ قا­تى­سادى. بىراق ناۋرىزباەۆ تۋرالى بىلەتىندەردى كەزدەستىرمەدىم. كەيىن Facebook جەلىسىندە «ەكىن­­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا حابارسىز كەتكەن قازاقستان جا­ۋىن­گەرلەرىن ىزدەستىرۋ» توبىن تاۋىپ, اقمارال شولاقوۆامەن باي­لانىسقا شىقتىم. تيرگارتەن مونۋمەنتىندە ونىڭ ەسىمىنىڭ «ناۋ­رۋزباەۆ ي.ۆ» دەپ كورسەتىل­گەنى ىزدەۋدى قيىنداتىپ جىبەردى. كەيىن مونۋمەنتتە ەسىمى كور­سە­تىلگەن ناۋرىزباەۆتىڭ زيرات­تاعى ناۋرىزباەۆپەن ءبىر ادام ەكەنىن مونۋمەنتتىڭ كارتوتەكاسى ارقىلى انىقتادىق. تيرگار­تەن وتە قىسقا مەرزىمدە اسىعىس سوعىلعان. قىزىلوردا جاعىندا تۇراتىن جاقىن تۋىستارى تابىلدى. گەرمانياداعى ەلشىلىگىمىز تيرگارتەن مونۋمەنتى مەن زيرا­تىنداعى ناۋرىزباەۆتىڭ اتى-ءجونىنىڭ دۇرىس جازىلۋىن ەسكەرسە, باتىردىڭ زيراتىن باقىلاۋعا السا دەگەن تىلەك بار», دەيدى ا.مين­دەەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, باتىرعا قاتىستى ۇزىك-ۇزىك دەرەكتەردەن ونىڭ 19 جاستا ۇزىلگەن باتىرلىق بولمىسى ايقىندالىپ كەلەدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن كسرو قورعانىس حالىق كوميسسارياتى كادرلار باس باسقارماسىندا ساق­تالعان قۇجاتتا «كىشى لەيتەنانت ناۋرىزباەۆ ءپىرىمجار باي­ماحان ۇلى. ۇلتى قازاق. 1925 جىلى تۋعان. مەكەن جايى قىزىلوردا وبلىسى, جاڭا قازالى ستانساسى, كوممۋنيست كوشەسى, 33-ءۇي. اكەسى ناۋرىزباەۆ بايماحان. الەۋمەتتىك جاعدايى – كولحوزشى. 1940 جىلدان كومسومول مۇشەسى. الماتىداعى شەت تىلدەر ينستيتۋتىندا 1 جىل, تاشكەنتتەگى جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىندە وقىعان», دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن. «ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قۇر­باندارىن ەسكە تۇسىرۋگە مول قارجى بولىنسە دە, ناعىز باتىرلار ەسكەرۋسىز قالعانى بەلگىلى. ءپىرىمجار ناۋرىزباەۆقا تۋعان جەرى قازالىدا ەسكەرتكىش قويى­لىپ, ءوزى وقىعان مەكتەپكە ەسىمى بەرىلۋى كەرەك. تىم بولماسا ءوزى وقىعان الماتى شەت تىلدەر ينس­تيتۋتىنىڭ ەستەلىك كىتابىنا ەسىمى ەنسە دەيمىن», دەيدى ا.مەندەەۆ.

ا.مەندەەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە ءپىرىمجار ناۋرىزباەۆ سول تۋرالى كىتاپ, ولەڭ جازىپ, فيلم تۇسىرۋگە لايىقتى باتىر, تۋعان جەرىنە جانقيارلىقپەن بەرىلگەن ناعىز حالىق قاھارمانى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. «مۇنداي فيلمدەر پوپۋليزمنەن جوعارى تۇرۋى كەرەك. ءپىرىم­جاردىڭ بويىنداعى نامىس پەن باتىرلىقتى قالىپتاستىرعان وتباسىلىق فاكتورلار دا ايتىلۋى كەرەك. ءبىزدىڭ مۇنداي باتىرلاردى ۇمىتىپ كەتۋگە, ەسكەرۋسىز قال­دى­رۋعا قۇقىعىمىز جوق», دەي­دى ول.

كىشى لەيتەنانت پ.ناۋرىز­باەۆ­تىڭ بەرليندەگى زيراتى قا­راۋسىز ەمەس, اتى-ءجونى التىنمەن ادىپ­تەلىپ جازىلعان باتىرلار مەموريالىنا جۇزدەگەن ادام كەلىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتەدى. ا.مەن­دەەۆتىڭ ايتۋىنشا, وردەن-مەدال الىپ ۇلگەرمەگەن, جيىرما جاسقا دا تولماعان ۆزۆود كومانديرى پ.ناۋ­رىزباەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتا­عى بەرىلسىن دەگەن شە­شىم­نىڭ ءوزى سوعىس تاريحىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي ەكەن. ء«پىرىم­جار ناۋرىزباەۆ تۋرالى دەرەك­تەردى تۋعان ەلى, تۋعان جە­رىنىڭ بىلمەۋى وكىنىشتى», دەيدى ا.مەندەەۆ.

ءبىز اندرەيدىڭ كومەگىمەن پ.ناۋ­رىزباەۆتىڭ قىزىلور­دا­نىڭ قازا­لىسىندا تۇراتىن نەمەرە قارىن­داسى ساۋلە ناۋ­رىزباە­ۆانىڭ دەرەگىن تاپتىق. ساۋلە –  كەنجە ءىنىسىنىڭ قىزى, باتىردىڭ اناسىنىڭ كوزىن كور­گەن. «اجە­مىزدىڭ ايتۋى بويىن­شا ءپىرىم­جار كوكەمىز 1945 جىلدىڭ 2 مامىرىندا قازا بولدى دەپ كەلدىك. ەس بىلگەلى سول كۇنى ۇيدە قۇران وقى­لاتىن. 29 ءساۋىر كۇنى قازا بول­عانىن اندرەيدەن بىل­دىك. اتام بايماحان مەن اجەم كۇل­باحارام 1917 جىلى ۇيلە­نىپتى. اتام 1976 جىلى, اجەم 1984 جىلى قايتىس بولدى», دەپ ەسكە الا­دى ساۋلە.

ساۋلە ناۋرىزباەۆا وسىدان ءبىراز بۇرىن قازالىنىڭ اسكەري كوميسسارياتىنىڭ وكىلدەرىنە حابارلاسىپ, كوكەلەرى تۋرالى ايتىپ بەرۋىن ءوتىنىپتى. ءتىپتى سول كەزدە ءبىر كوشەگە باتىردىڭ ەسىمىن بەرۋگە ۋادە بەرىلگەن. بىراق جەڭىس كۇنى وت­كەن سوڭ, ونىڭ ءبارى ۇمىت قالعان. «كوكە­مىزگە قاتىستى مالىمەتتەردى جاڭعىرتىپ, تۋعان جەرىندە ەس­كەرتكىش اشۋعا قولىمىز قىسقا. ءوزى وقىعان مەكتەپكە اتىن بەرۋ, 1 جىل وقىعان, اسكەرگە شا­قى­رىلعان الماتىداعى شەت تىل­دەرى ينستيتۋتىنا (قازىر ابى­لاي حان اتىنداعى قازاق حالىق­ارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتى) ەس­كەرت­كىش تاقتا قويۋ ءۇشىن كوپ قا­را­جات كەرەك. اندرەي بىزبەن اڭگى­مەسىندە قۇجاتتىڭ دۇرىس تولتى­رىلماۋىنان كوكەمىزگە باتىر اتاعى بەرىلمەي قالعانىن ايت­قان بولاتىن. ەگەر ول راس بولسا, با­تىر اتاعىن قازىر دە بەرۋگە كەدەرگى جوق. ەگەر تەرەڭىرەك زەرت­تەلسە, ءبىراز قۇجاتتىڭ تابىلا­تىنىنا سەنىمىم مول. جاتقان جەرى بەلگىلى بولسا دا, باسىنا بارا الماي ءجۇرمىز. دۇنيەگە كەلگەن, ومىردەن وتكەن كۇندەرى رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىتۋدان باسقا قولدان كەلەر قايىر جوق», دەيدى باتىردىڭ نەمەرە قارىنداسى.

الماتى