الەمنىڭ قارجى نارىعى مامىر ايىنىڭ ورتا شەنىنە دەيىن امەريكاعا قاراپ الاڭداپ كەلدى: كوپتىڭ كوڭىلىندەگى الاڭنان «الەمدىك قارجى نارىعىندا ويىن ەرەجەسىنىڭ بيلىگى قاي ۆاليۋتانىڭ ۋىسىندا بولادى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ كۇتىپ وتىرعانى سەزىلىپ قالدى.
بىراق جاۋاپ كوپ كۇتتىرگەن جوق. اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن مەن وكىلدەر پالاتاسىنىڭ سپيكەرى كەۆين ماككارتي ۇلتتىق قارىزدىڭ شەگىن كوتەرۋ تۋرالى مامىلەگە قاتىستى تۇپكىلىكتى كەلىسىمگە كەلدى. اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن اق ۇيدەن حالىققا جاساعان العاشقى ۇندەۋىندە مەملەكەتتىك قارىزدىڭ توبەسىن كوتەرۋ ەكونوميكالىق قۇلدىراۋدى بولدىرماۋعا كومەكتەسەتىنىن ايتتى. كەلىسىم ەرەجەلەرىنىڭ ءبىرى اقش كودەكسى 31-ءبولىمىنىڭ «ۆاليۋتا جانە قارجى» 3101 (b) تارماعىن 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن توقتاتا تۇرۋدى قاراستىرادى. وندا اقش ۇكىمەتى كەپىلدىك بەرگەن پايىزدارمەن بىرگە مىندەتتەمەلەردىڭ نومينالدى سوماسى ء«بىر ۋاقىتتا 14,294 تريلليون دوللاردان» (بۇل كودەكسكە ەنگىزىلگەننەن بەرى بىرنەشە رەت قايتا قارالعان باستاپقى شەكتى) اسپايتىنى, سونداي-اق بۇل شەكتەۋدى كونگرەسس وزگەرتە الاتىنىن ايتادى.
تاراپتاردىڭ ىمىراعا كەلگەنى العاش رەت 27 مامىردا جاريالاندى. دۇنيە جۇزىندەگى قارجىگەرلەر مەن قاراپايىم ادامدار اقش-تىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن كۇتىپ, ىشتەن تىنعانى راس.
سەبەبى دوللارسىزداندىرۋ – الەمدىك قارجى نارىعى ءۇشىن وزەكتى. قىتاي سەرىكتەستەرىمەن ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى ساۋداعا كوشۋدە, برازيليا, مالايزيا, باسقا دا بىرقاتار ەلدە دوللارعا دەگەن تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋگە قامدانىپ جاتىر. قىسقاسى, گەوساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى اقش دوللارىنىڭ ەكونوميكالىق ەمەس, ساياسي سالماعى ارتىپ بارادى. ءتىپتى كەيبىر تۇلعالار ونى ساياسي قىسىمنىڭ قۇرالى رەتىندە دە قاراستىرا باستاعانى انىق. ينۆەستورلار ءوز كاپيتالىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ قوسىمشا نۇسقالارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر بولعانىنا دا كۋا بولدىق. سەبەبى دوللاردىڭ نارىقتىق قۇنى مەن ەكونوميكالىق سالماعىنىڭ قانشا ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. الەمدىك نارىقتا قانشا توننا دوللاردىڭ اينالىمدا جۇرگەنى تۋرالى مالىمەت از. بىراق ءاربىر دوللاردىڭ 3 پايىزى اقش-تىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەپ تۇر. كەڭەستىك كەزەڭدە 1 دوللاردىڭ باعامى 70-90 تيىننىڭ دەڭگەيىندە بولدى. قازىر ول – تاريح.
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ءتۇرلى ەلدەردىڭ ورتالىق بانكتەرى التىندى رەكوردتىق دەڭگەيدە ساتىپ الدى. دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسىنىڭ (WGC) مالىمەتى بويىنشا, بۇكىل الەم بويىنشا ورتالىق بانكتەردىڭ مەتالعا دەگەن سۇرانىسى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 176 پايىزعا دەيىن ءوسىپ كەتكەن. الەمدىك نارىقتا تروي ۋنتسياسىنىڭ باعاسى ءبىر جىل بۇرىن 1800 دوللاردان ءسال عانا اساتىن بولسا دا, بۇگىندە 2000 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. التىن باعاسىنىڭ ءوسۋى الەمدىك قارجى جۇيەسىندەگى تاۋەكەلدەردىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتەدى. قارجىلىق كوكجيەكتە كۇشتى داۋىلدىڭ بەلگىلەرى پايدا بولعان كەزدە الىپساتارلار باعالى قاعازداردى التىنعا قالدىرادى, بۇل باعانىڭ وسۋىنە بىردەن اسەر ەتەدى. قارجىگەرلەر مەن ينۆەستورلار ءۇشىن بۇل ەڭ ۇرەيلى تاقىرىپ بولىپ قالا بەرمەك.
جاھاندىق رەتسەسسيا تۋرالى جاعىمدى بولجامدار قور نارىعىن دا تەڭسەلتىپ جىبەردى, باعالى قاعازدار نارىعى ءبىر كوتەرىلدى, ءبىر تومەندەدى. ساراپشىلار الەمدىك ينفلياتسيا دەپ باعا بەرگەن جاعداي ورتالىق بانكتەرگە ەس جيىپ, ءوز مۇمكىندىگىن باعالاۋعا جول اشقانىن ايتىپ جاتىر. مىسالى, اقش-تا تەحنولوگيالىق الپاۋىتتاردىڭ ىقىلاسى جاساندى ينتەللەكتى دامىتاتىن كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىنا اۋىپ كەتتى. ناتيجەسىندە, نارىقتا وسى كومپانيا اكتسيالارىنىڭ ءباسى باسىم بولىپ شىعا كەلدى. بۇل قۇبىلىس كەز كەلگەن مەملەكەتكە ادام كاپيتالىنىڭ قۇندىلىعىن باعالاي ءبىلۋ كەرەكتىگىن ۇقتىرىپ كەتتى.
قالاي بولعاندا دا, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنا قاتىستى جاعداي كۇردەلى. مىسالى, حۆق اقش قارىزى 2023-2028 جىلدار ارالىعىندا جىل سايىن 3%-عا ءوسىپ, 2028 جىلعا قاراي ءىجو-ءنىڭ 135%-نان اسادى دەپ ەسەپتەيدى. اقش-تىڭ ءالى دە وزەكتى بولىپ تۇرعان ەكونوميكالىق پروبلەمالارىنىڭ ءتۇيىنىن تومەن ينفلياتسيا مەن دوللارعا دەگەن سۇرانىس قانا تارقاتا الادى.
قازاقستاندا دوللارسىزداندىرۋ ماسەلەسى بۇرىن دا ايتىلىپ كەلگەن, بىراق قازىر ول شەشۋدى قاجەت ەتەتىن مەملەكەتتىك مىندەت رەتىندە بەلگىلەندى. وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا DATAmetrics ساراپشىلارىنىڭ تەڭگەدەگى دەپوزيتتەردىڭ ارتىقشىلىعىن ەسەپتەگەنى نازارىمىزدى اۋداردى. مىسالى, تەڭگەلىك دەپوزيتتە 1 ميلليون تەڭگەنى ورتا ەسەپپەن بەس جىل بويى ساقتاساڭىز, كاپيتالدىڭ ءوسىمى 59% (پليۋس 593 958 تەڭگە) قۇرايدى. ءدال وسىنداي جاعدايدا, دوللارلىق دەپوزيتتە اقشانى ساقتاۋ كەزىندە تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامىنىڭ وزگەرۋىن ەسكەرە وتىرىپ, بەس جىل ىشىندە دوللارلىق دەپوزيت بويىنشا تابىس 501 مىڭ بولادى. ەگەر ءسىز اقشانى 50/50 نەگىزىندە ساقتاساڭىز, دەپوزيتتەن تۇسەتىن تابىس 547 مىڭدى قۇرايدى. وسىلايشا, بۇل دەرەكتەرگە سايكەس اقشانى تەڭگەدەگى دەپوزيتتەردە بەس جىل مەرزىمگە ساقتاۋ دوللارعا قاراعاندا 18,5 پايىزعا تيىمدىرەك بولادى. سونداي-اق پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋمەن قاتار, تەڭگەدەگى دەپوزيتتەردى قورعاۋ بويىنشا ءتۇرلى شارالار قولعا الىنۋدا. ماسەلەن, 2022 جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى مەن ۇكىمەتى تەڭگەدەگى دەپوزيتتەردى قورعاۋدىڭ جەكە باعدارلاماسىن جاريالادى. وتىنىمگە سايكەس مەملەكەت تەڭگەدەگى دەپوزيتتەر بويىنشا دەپوزيت سوماسىنىڭ 10 پايىزى مولشەرىندە – بانك تولەيتىن سىياقى مولشەرلەمەسىنە قوسىمشا ءبىر رەتتىك سىيلىقاقى الادى. باعدارلامانىڭ ماقساتى – وتاندىق ينۆەستورلاردى قولداۋ جانە قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ.
دوللارعا شامادان تىس تاۋەلدىلىك ۆاليۋتا نارىعىنداعى تۇراقسىزدىقتىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىندە قاراستىرىلادى. ارينە, كەز كەلگەن ۇكىمەت ءوز ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تانۋعا مۇددەلى, بىراق تەك تىلەك قانا جەتكىلىكسىز. ءوز قاراجاتىنىڭ اينالىمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن قوسىمشا اقشا ەميسسياسىن باستاۋ كەرەك, بۇل ۆاليۋتا باعامىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. تۇراقتى ساياسي جۇيەمەن ۇيلەسەتىن كۇشتى ەكونوميكا عانا اقش-تاعىداي قارجىلىق قيىندىقتارعا توتەپ بەرۋگە دايىن. امەريكالىقتار تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن تاۋىپ, جاعدايدى ءوز پايداسىنا بۇرا الاتىنى تاريحتان بەلگىلى.
جاقىن ارادا الەمدە ەشكىم دوللاردان باس تارتپايدى, ول ءالى دە ءنومىرى ءبىرىنشى رەزەرۆتىك ۆاليۋتا بولىپ قالا بەرەدى. پروبلەمالار تۋىنداعان جاعدايدا تەڭگە جاي عانا نىعايىپ, التىن سياقتى سەنىمدى اكتيۆتەر قىمباتتايدى. وتاندىق بيزنەستىڭ دوللار قارىزى جوق, بىردەڭە بولا قالسا, كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ قارىزى قايتا قارجىلاندىرىلادى. بانكتەردەگى دەپوزيتتەردىڭ كوپشىلىگى تەڭگەمەن بەرىلگەن. ال شەتەلدىك ۆاليۋتانى ساتىپ الۋ – تاۋەكەلى كوپ قارجىلىق وپەراتسيا. دەگەنمەن اقش-تىڭ باسەكەلەس ساياساتكەرلەرىنىڭ «ارقان تارتىسى» ينۆەستورلاردى قوبالجىتىپ جاتقانىن مويىنداۋ كەرەك. كەيبىر ساراپشىلار دوللارعا دەگەن تابەتىمىزدى شەكتەپ, «ديەتا ساقتايتىن» كەزدىڭ كەلگەنىن ايتىپ جاتىر.
قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاەۆ قارجى نارىعىنداعى وسى قارقىن جالعاسا بەرسە, ءبىز ىشكى دەدوللاريزاتسيانىڭ جاڭا رەكوردىنا كۋا بولامىز. بىزگە دوللارسىزدانۋدان بۇرىن, ءرۋبلدىڭ ىقپالىنان شىعۋ ماڭىزدى ەكەنى راس. قازىر بۇل ءۇردىس باياۋ بولسا دا باستالدى. ءساۋىر ايىنداعى كورسەتكىش بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى بارلىق سالىمداردىڭ (جەكە ادامدار, فيرمالار, كومپانيالار) 29,3 پايىزى عانا دوللار, ەۋرو, باسقا دا ۆاليۋتالاردا جاتىر. قالعانى – تەڭگەدە.
«1 مامىردا بانكتەردە 31 تريلليون تەڭگە سالىم جاتتى. ونىڭ 17,3 تريلليون تەڭگەسى – حالىقتىكى, 13,8 تريلليون تەڭگەنى زاڭدى تۇلعالار ۇستاپ وتىردى. حالىقتىڭ بيزنەستەن كوپ دەپوزيت ۇستاۋى ارتىپ بارادى. 2021 جىلعا دەيىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى ىلعي حالىقتىڭ قارجىسىنان باسىم ءتۇسىپ جاتاتىن. قازىر بانكتەردى وتىمدىلىكپەن نەگىزىنەن حالىق سالىمدارى قامتاماسىز ەتەتىنىن كورىپ وتىرمىز. حالىق زاڭدى تۇلعالاردان 3,5 تريلليون تەڭگەگە وزىپ كەتتى جانە وسى الشاقتىق جىل اياعىنا دەيىن كەمىندە 4,6 تريلليونعا دەيىن جەتەتىن سياقتى», دەيدى ايبار ولجاەۆ.
ساراپشى پىكىرىنشە, ەاەو مۇشەلەرى دوللارسىزداندىرۋعا قانشا كۇش سالعانىمەن, بۇل ۇدەرىستى ەشكىم اياقتاي المادى. بۇل دوللار جەتەكشى ءرول اتقاراتىن الەمدىك ساۋدانىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە عانا ەمەس, ەۋرازيالىق وداق ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالارىنىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە دە بايلانىستى. بەس ەلدىڭ ارقايسىسىندا جەرگىلىكتى اقشا-نەسيە ساياساتى مەن ۆاليۋتاعا حالىقتىڭ سەنىمى ارتپايىنشا دوللارلانۋدىڭ جاھاندىق پروبلەمالارىنىڭ شەشىلۋى ەكىتالاي. ال وزىمىزگە كەلەر بولساق, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ءوز شارتتارى مەن زاڭدىلىقتارى بار. جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ, ۇنەم, كوعامدىق ەڭبەككە باسىمدىق بەرۋ, ەڭ اياعى ۇلتتىق يدەولوگيانى دۇرىس جولعا قويۋ... ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتەدى. مۇنىڭ ءبارى – جەكە تالداۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپتار.
2022 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا (ەاەو) مۇشە ەلدەر ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋدا ۇلتتىق ۆاليۋتاعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ تۋرالى كەلىستى. ال جىل سوڭىنا دەيىن «وداقىشىلىك» ترانزاكتسيالاردىڭ شامامەن 74 پايىزى شەتەل ۆاليۋتاسىنسىز جۇرگىزىلەتىنى اتاپ ءوتىلدى. وتكەن جىلى ەاەو اياسىنداعى تاۋار اينالىمى كەمىندە 75-80 ميللياردتى (دوللارمەن ەسەپتەگەندە) قۇراعانىن ەسكەرسەك, ونىڭ كەم دەگەندە 50 ميللياردى ەسەپ ايىرىسۋلاردا ۇلتتىق ۆاليۋتادا وپەراتسيالار جاساۋ ارقىلى باسقارىلعانى بەلگىلى بولدى. بىراق بۇل ارماننىڭ بىزگە تيەر پايداسى از. «ۇلتتىق ۆاليۋتالارداعى ەسەپ ايىرىسۋ ءبىزدى رەسەي رۋبلىنە بايلاپ تاستاعانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. رۋبل ەركىن ۆاليۋتا, كونۆەرتاتسيالاناتىن ۆاليۋتا بولماعاندىقتان, قوردالانىپ قالعان رۋبل ماسساسىنا بىردەڭە ساتىپ الماساق, تاۋار اينالىمىنداعى بالانستى بۇزىپ جىبەرەدى. باسقاشا ايتقاندا, بىزگە ىشكى دوللارسىزداندىرۋدان گورى سىرتقى دوللارسىزداندىرۋ قاۋىپتى», دەيدى ا.ولجاەۆ.
قارجى ساراپشىسى ءىلياس يساەۆ اقش-تاعى دەفولت ماسەلەسى دە دوللاردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالار الدىنداعى ءباسىن تومەندەتە الماعانىن ايتادى. ۇلتتىق ۆاليۋتا ەكى اياعىن تەڭ باسىپ تۇرۋ ءۇشىن ەكونوميكا كەم دەگەندە ون جىل تۇراقتى بولۋى كەرەك, ونىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتپەي بۇعان قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. مونوەكونوميكاسى بار ەلدەردە ۆاليۋتانى ءارتاراپتاندىرۋ تاۋەكەلدى ازايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنى ءسوزسىز. ال كەرىسىنشە, ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكاسى بار مەملەكەتتەر عانا ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ ەرتەڭىنە سەنىممەن قاراي الادى. سەبەبى ول ەلدەردە باسقا ۆاليۋتالارعا دەگەن قاجەتتىلىك جوق.