باقىت يندەكسى قاي دەڭگەيدە؟

وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە شولۋ جاساپ كورسەك. «World Happiness Report 2023» – جىل سايىن تاۋەلسىز ساراپشىلار ازىرلەيتىن كولەمدى زەرتتەۋ. ال «Global Happiness 2023» دايىندايتىن «IPSOS» كومپانياسى – 90 نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن جانە 18 مىڭنان استام قىزمەتكەرى بار ءىرى ماركەتينگتىك زەرتتەۋ كومپانياسى. ونداعى زەرتتەۋدە الەمنىڭ 32 ەلىندە, 18-74 جاس اراسىنداعى 22 508 ادامدى قامتي وتىرىپ «Global Advisor» ونلاين پلاتفورماسى ارقىلى وتكىزىلگەن.

20 ناۋرىزدى حالىقارالىق باقىت كۇنى دەپ جاريالانعانىنا 10 جىل تولىپ وتىر. بۇۇ باس اسسامبلەياسى 66/281 قارارىن وسى ماسەلەگە ارناعان. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتەردىڭ جەتىستىگىن باعالاۋدا حالىقتىڭ باقىتتى بولۋ كورسەتكىشى وزەكتى. باقىتتىڭ ولشەمى تۋرالى ماماندار ارا­سىن­داعى كوزقاراستا دا كونسەنسۋس كۇشەيىپ كەلەدى. باقىت ەندىگى كەزەكتە ۇكىمەتتەر ورىندايتىن ماقساتقا اينالۋى ىقتيمال.

ۇلت باقىتىن ولشەۋدىڭ كەڭ تارالعان جولى – حالىقتىڭ رەپرەزەنتاتيۆ بولىگى­نىڭ ءوز ومىرىنە قاناعاتتانۋى تۋرالى ساۋال­داماعا جاۋابى. ازاماتتاردىڭ تۇرمىسى الەۋمەتتىك قامتىلعان جانە دەنى ساۋ بولسا, ولاردىڭ ومىرگە قاناعاتتانۋ دەڭگەيى دە جوعارى بولادى. قوعامدا اريستوتەل ايتقان «ەۆدەمونيا» (ادام ءىس-ارەكەتىنىڭ نەگىزى ونىڭ باقىتقا ۇمتىلۋىندا دەپ قاراستىراتىن ەتيكا باعىتى) دەڭگەيى جوعا­رى بولۋى كەرەك, سوندا ومىرگە قاناعاتتانۋ سەزىمى قاتار جۇرەدى.

ازاماتتاردىڭ باقىتى ۇكىمەتتىڭ ماق­ساتىنا اينالعان سوڭ, بۇل ينستيتۋ­تسيونالدىق تاجىريبەگە دە تەرەڭ اسەر ەتەدى. جۇمىس, وتبا­سىلىق ءومىر جانە جالپى قوعام ساپاسى سەكىلدى دەنساۋلىق, اسىرەسە پسيحيكالىق دەنساۋلىق ۇلكەن باسىمدىققا يە بولادى.

قازىرگى كەزەڭدە مەملەكەت ساياساتىن ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقات ولشەمى بويىنشا باعالاۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ كەلەدى. 2020-2022 جىلدارداعى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى كوپتەگەن ەلدە پاندەمياعا دەيىنگى كەزەڭمەن شامالاس بولدى. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بويىن­شا فينليانديا التى جىل قاتارىنان 1-ورىندا تۇر. سوعىستان زارداپ شەككەن اۋعانستان مەن ليۆان ساۋالداماداعى ەڭ باقىتسىز ەلدەر بولىپ قالدى, مۇنداعى ءومىردىڭ ورتاشا دەڭگەيى ەڭ باقىتتى ون ەلگە قاراعاندا بەس ۇپايعا تومەن (0-دەن 10-عا دەيىنگى شكالا بويىنشا).

الەمدەگى باقىت الشاقتىعى ايتار­لىقتاي تۇراقتالىپ كەلەدى, دەگەنمەن كوپ­تەگەن افريكا ەلىندە بۇل كورسەتكىش الشاقتىعى جوعارى.

حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن تابىسىنىڭ ارتۋى – باقىت يندەكسىنە اسەر ەتەتىن كورسەت­كىشتەردىڭ ءبىرى. جاھاندىق اۋقىمدا كەدەي­لىك كورسەتكىشى COVID-19 تارالعان ءۇش جىلدا ازداپ تومەندەگەن. بۇل قۇبىلىس داعدارىس كەزىندە سەنىم مەن الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ادامداردىڭ باقىتتى بولۋىنا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى. ونى تومەندەگى 4 مىسالدان كورۋگە بولادى.

2020-2021 جىلدارى ينفەكتسيانىڭ تارالۋىمەن كۇرەسكەن ەلدەردە ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى تومەن بولدى جانە ءال-اۋقات جاقساردى. وسى جىلدارى جاھانداعى قايىرىمدىلىق دەڭگەيى دە ارتقان. 2022 جىلعى دەرەكتەر پروسوتسيالدى («باسقا ادامدارعا نەمەسە جالپى قوعامعا پايدا اكەلەتىن», «كومەك كورسەتۋ, قايىرىمدىلىق جاساۋ») ارەكەتتەر پاندەمياعا دەيىنگى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا شامامەن 4/1-گە ءجيى ەكەنىن كورسەتەدى.

2022 جىلى الەۋمەتتىك بايلانىستار مەن ءوزارا قولداۋ الەمنىڭ التى ايماعىن قامتيتىن 7 مەملەكەتتە جالعىزدىققا قارا­عاندا ەكى ەسە ءجيى كەزدەسكەن. بۇل ەكى كور­سەتكىش ادامداردىڭ باسقالارمەن قارىم-قاتىناسىن باعالاۋدا ماڭىزدى بولدى.

مەملەكەتتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءتيىمدى جۇ­مىسى ادامداردىڭ باقىتتى بولۋىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى. مەملەكەتتىڭ الەۋەتىن ونىڭ قارجىلاي مۇمكىندىگى (ينۆەستيتسيا تارتا الۋى); ۇجىمدىق الەۋەتى (قىزمەت كورسە­تە ءبىلۋ); قۇقىقتىق الەۋەتى (زاڭنىڭ ۇس­تەم­دىگى) ارقىلى ولشەۋگە بولادى. ازا­مات­تىق سوعىستىڭ جانە رەپرەسسيانىڭ الدىن الۋ دا مەملەكەتتىڭ الەۋەتى ءۇشىن وتە ماڭىزدى.

ءارتۇرلى ەلدە وسى كورسەتكىشتىڭ بارلىعى ادامداردىڭ ءوز ومىرىنە قاناعات­تانۋىمەن بايلانىستى. وسى كورسەتكىشتەردى قولدانا وتىرىپ, مەملەكەتتەردى 3 كلاستەرگە جىك­تەۋگە بولادى: ورتاق مۇددەسى بار, ەرەكشە مۇددەسى بار جانە ءالسىز مەملەكەتتەر. ورتاق مۇددەسى بار مەملەكەتتە ومىرگە قانا­عاتتانۋ ءالسىز مەملەكەتكە قاراعاندا 2 بالعا (10-نان) جوعارى, ال ەرەكشە مۇددەسى بار مەملەكەتتە ءالسىز ەلگە قاراعاندا 1 بال­عا جوعارى.

جاقسىلىق جاساۋ مەن ءوزىن جاقسى سەزىنۋ دە باقىتتى بولۋدىڭ كورسەتكىشى. بەيتانىس ادامعا كومەكتەسۋ, اقشا بەرۋ, قان تاپسىرۋ جانە ەرىكتىلىك سياقتى الترۋيستىك مىنەز-ق ۇلىق بۇگىندە ءجيى كەزدەسەدى. باقىت پەن الترۋيستىك مىنەز-ق ۇلىقتىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. ادەتتە, الترۋيستىك كومەك العان ادامنىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارادى, بۇل ەلدەر اراسىنداعى كوررەلياتسيانى تۇسىندىرۋگە كومەكتەسەدى. الترۋيستىك كومەكتىڭ ارقاسىندا ادامداردىڭ ءال-اۋقاتى ارتقان كەزدە, ولار باسقالارعا ىزگىلىك جاساۋ ارقىلى كومەكتەسۋى ىقتيمال (1-سۋرەت).

ءۇش جىلعا نەگىزدەلگەن باقىت رەيتين­گىندەگى مەملەكەتتەردىڭ كورسەتكىشى 2020-2022 جىلدارى

«World Happiness Report 2023» زەرتتەۋى بويىنشا الەمدىك رەيتينگتە العاشقى ۇشتىككە فينليانديا, دانيا مەن يسلانديا مەملەكەتتەرى ەنسە, قازاقستان 44-ورىنعا تۇراقتاعان.

تابىسى جوعارى جانە ورتاشا ەلدەر­دىڭ ازاماتتارى كوڭىلى تولاتىن كورسەت­كىشتەردە ايىرماشىلىق بار. مىسالى, ەكونوميكالىق دامۋعا بايلانىستى تابىسى جوعارى ەلدەردىڭ ازاماتتارى ءوز قاۋىپسىزدىگىنە, ماتەريالدىق مۇلكىنە, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى مەن جۇمىسىنا كوبىرەك كوڭىلى تولادى. ال تابىسى ورتاشا ەلدەردىڭ ازاماتتارى جالپى سەنىم مەن رۋحاني ءومىرى, فيزيكالىق ءال-اۋقاتى, تۋىستارىمەن قارىم-قاتىناسى جانە وزىنە بەرىلەتىن باعاعا كوبىرەك باسىمدىق بەرەدى.

باقىت يندەكسى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى, ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى, ەلدەگى جاعدايدىڭ ازاماتتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋى, قوعامداعى ءوزارا كومەك كورسەتۋ مەن گۋمانيزم كورسەتكىشتەرى سىندى ماڭىزدى فاكتورلاردى قامتيدى. الداعى ۋاقىتتا الەمدىك دەڭگەيدە حالىقارالىق ۇيىمدار مەن تاۋەلسىز ساراپشىلار توبىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان مۇنداي ەسەپتەر مەن كورسەتكىشتەرگە نازار اۋدارۋ زەرتتەۋشى عالىمدار مەن ماماندار ءۇشىن وزەكتى بولا بەرمەك.

باۋىرجان سەرىكباەۆ,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى