كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ قامىمەن جۇرگەندە باس اۋىرىپ, بالتىر سىزداعانىن ەلەمەي, كەيدە دارىگەردىڭ دە قابىلداۋىنا بارمايتىن كەزدەر بولىپ تۇرادى. اق جەلەڭدىلەردىڭ ءاربىر ادام جىلىنا كەم دەگەندە ءبىر مارتە مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋى كەرەك دەگەنىن دە ۇمىتامىز. بىلە بىلسەڭىزدەر دونور – اۋىر حالدە جاتقان ناۋقاستارعا كومەك كورسەتە وتىرىپ, ءوزىنىڭ دە دەنساۋلىعىنان حابار الادى.
14 ماۋسىم – دۇنيەجۇزىلىك دونور كۇنى. جىل سايىن ەلدەگى قان ورتالىقتارى حالىقتى قان تاپسىرۋعا شاقىرىپ, كوپشىلىك ءىس-شارا, اكتسيا ۇيىمداستىرادى. مۇنداي اكتسيالاردا كامەلەت جاسقا تولعان ءاربىر دەنى ساۋ ادام قان تاپسىرا الادى. سونىمەن دونور دەگەن كىم, قان نە ءۇشىن قاجەت, قان ورتالىقتارى نەگە دونور از دەپ دىزاق قاعادى؟ ترانسفۋزيولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ ماماندارى وسى ساۋالداردىڭ جاۋابىن دونورلارعا كۇندەلىكتى ايتىپ, ءتۇسىندىرىپ وتىرادى. دونور قاجەت دەگەن ۇندەۋ – مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە قان جەتپەي جاتىر دەگەندى بىلدىرمەيدى. بۇل جونىندە اتالعان ورتالىقتىڭ قان الۋ جانە ونىڭ كومپونەنتتەرىن دايىنداۋ ءبولىمىنىڭ دارىگەرى زاۋرەش المەنوۆا اۋىر حالدە جاتقان ناۋقاستاردى امان الىپ قالۋعا دونور قانى كۇندەلىكتى قاجەت دەيدى.
– ءبىز دونورلاردى تۇراقتى, كۇندەلىكتى ىزدەيمىز. سەبەبى ءبىزدىڭ ورتالىق ەلورداداعى 23 مەديتسينالىق مەكەمەنى قان جانە ونىڭ قۇرامداس بولىگىمەن قامتاماسىز ەتەدى. ادەتتە كۇتپەگەن جازاتايىم وقيعالار, سونىڭ ىشىندە جول اپاتتارىندا ناۋقاستار كوپ قان جوعالتىپ جاتادى. مۇندايدا مەديتسينالىق مەكەمەگە قان دەر كەزىندە جەتۋى ءتيىس. بىزگە كەلگەن ءاربىر دونوردى قان ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاھارمان سانايدى. ويتكەنى, دونور ءوزى تانىمايتىن ادامنىڭ ءومىرى ءۇشىن قان تاپسىرادى. ورتالىققا ورتا ەسەپپەن كۇندەلىكتى 150 دونور كەلەدى دەسەك, ونىڭ 20-25% بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن قان تاپسىرمايدى. سەبەبى ءاربىر دونور اۋەلى ءجىتى تەكسەرىستەن وتەدى. بىزدە دونورلاردىڭ بىرىڭعاي دەرەكقورى بار. دونور الدىمەن ساۋالناما تولتىرادى. وندا بۇرىن-سوڭدى قانداي اۋرۋعا شالدىققانى, قىزۋى بار-جوعى, ءوزىن قالاي سەزىنەتىنى جونىندە بىرنەشە سۇراققا جاۋاپ بەرىپ, تىركەۋ بولىمىنە وتەدى. وندا ماماندار دەرەكقورعا ءوتىپ, ەلورداداعى بارلىق جۇقپالى اۋرۋ, تۋبەركۋلەز, ناركولوگيالىق ديسپانسەردەن تۇسكەن اقپاراتتان دونوردىڭ بار-جوعىن تەكسەرەدى. بۇدان ءارى ماماندار دونوردىڭ ءبىر تامشى قانىن ورتالىقتىڭ ەكىنشى قاباتىندا كلينيكالىق-بيوحيميالىق زەرتتەۋدەن وتكىزەدى. وسى ارقىلى دونوردىڭ قان توبىن, رەزۋس-فاكتورىن, گەموگلوبين دەڭگەيىن, باۋىردىڭ قىزمەتىن تاعىسىن تاعى ساراپتامالاردى شىعارادى,– دەيدى دارىگەر.
مۇنىمەن ءىس بىتپەيدى. دونوردى تەراپەۆت ءجىتى تەكسەرەدى, سۇحباتتاسادى. دونوردى قانداي دا ءبىر اۋرۋ مازالاماسا, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ەسەپتە تۇرماسا قاندى تۇتاس نەمەسە جاسۋشالارىن تاپسىرۋعا بولادى. قاننىڭ جاسۋشاسى دەگەن ترومبوتسيتتەر. ول قاننىڭ ۇيۋىنا جاردەمدەسەدى. مۇندا دونور تۇتاس قاندى 7-10 مينۋت تاپسىرسا, جاسۋشا ترومبوتسيتتەردى تاپسىرۋ 1,5 ساعاتقا سوزىلۋى مۇمكىن. قان جاسۋشاسىن تاپسىرعاندارعا ماماندار ءترومبوتسيتتى تۇتاس قاننان ايىرىپ, قاننىڭ قىزىل تۇيىرشىكتەرى مەن قاننىڭ پلازماسىن دونورعا قايتارىپ بەرەدى. سول سەبەپتەن ماماندار بۇل ۇدەرىستى «جاسۋشانىڭ سەپاراتورى» دەپ اتايدى. ياعني, كادىمگى سۇتتەن قايماقتى ايىرعان سياقتى تۇتاس قاننان ءترومبوتسيتتى سولاي ءبولىپ الادى.
جوعارىدا قان ارقىلى دونوردىڭ دەنساۋلىعى ءجىتى تەكسەرىلەتىنىن ايتتىق. وسىنى تارقاتىپ جازۋدى ءجون كوردىك. دونور قانىندا قان ارقىلى بەرىلەتىن ءتورت ىندەت بار-جوعى تەكسەرىلەدى. ونىڭ ىشىندە يممۋنوتاپشىلىق ۆيرۋسى (سپيد, ۆيچ ينفەكتسياسى, گەپپاتيت ۆ,س ت.ب). ەگەر دونور ترومبوتسيت تاپسىرسا, وندا جالپى قان ساراپتاماسى ازىرلەنەدى. قاننىڭ قىزىل, اق تۇيىرشىكتەرى تەكسەرىلەدى. قاننىڭ ۇيۋ ۇدەرىسى قارالادى. سونداي-اق جالپى ءترومبوتسيتتىڭ ۇلەسى انىقتالادى.
قان ورتالىقتارى مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە قان بەرۋمەن شەكتەلمەيدى. ارينە, ءبىرىنشى مىندەتى – مەديتسينالىق مەكەمەلەردى قانمەن قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ەكىنشىدەن, قاننان جاسۋشالاردى ايىرىپ, ترومبوتسيت, قان عانا ەمەس, قاندا ەريتىن فاكتورلارعا باي پلازمانى دا الا الادى. سۋسامىردى (قانت ديابەتىن) بىلەمىز. دەرتتىڭ وسى ءتۇرى قازىر ەرەسەكتەرمەن قوسا بالالاردا دا كەزدەسەدى. مۇندايدا ناۋقاستىڭ يممۋنيتەتى تومەندەيدى, قانت مولشەرى جوعارىلايدى. وسىلايشا سۋسامىر ۇيقى بەزىن عانا ەمەس, بۇكىل اعزانى زاقىمداي باستايدى. جازىلمايتىن جارا پايدا بولادى. يممۋنيتەت تومەن بولعاندىقتان ول جاراعا ينفەكتسيا ءتۇسىپ, سەپسيسكە ء(ىرىڭدى ينفەكتسيا) اينالۋى مۇمكىن. سالدارىنان ناۋقاستىڭ اياعىن كەسۋگە تۋرا كەلەتىن جاعدايلار ورىن الۋى ىقتيمال. وسى كەزدە قاننان ەريتىن فاكتورلارعا باي پلازماسىن ايىرىپ الىپ, سول جاراعا تاڭعان كەزدە ونىڭ اۋزى قاس-قاعىم ساتتە بىتەلىپ, جازىلادى ەكەن. مۇنى دارىگەرلەر بۋىن اۋرۋلارىن ەمدەۋدە قولدانادى. جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرۋدا دا تاجىريبەگە ەنگىزىپ, پايدالانۋعا كىرىسكەن. مىنە, وسىنداي اۋرۋلاردى ەمدەۋدە دە قان ورتالىقتارى مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ سۇرانىسىنا ساي قان جانە قاننىڭ قۇرامداس بولىكتەرىن دايىنداپ, جەتكىزەدى.
كەيىنگى 10 جىلدىڭ شەڭبەرىندە حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جۇمىس ىستەيتىن ترانسفۋزيولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى تولاعاي تابىسقا جەتكەن. مىسالى 2013 جىلى ورتالىقتا اۆتوماتتاندىرىلعان رەفەرەنس-زەرتحانا اشىلعان. مۇندا جوعارىدا اتاپ وتكەندەي قاندا 4 ىندەتتىڭ بار-جوعى تەكسەرىلەدى. تاجىريبەدە قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋدە ناۋقاسقا ترومبوتسيتتەردى كوپتەپ قۇيۋعا تۋرا كەلەدى. مۇنى دا ورتالىقتىڭ ماماندارى دايىندايدى. وسى رەتتە ترومبوتسيتتەردى ۆيرۋستان تازارتۋدى تاجىريبەگە ەنگىزگەن ءۇشىنشى مەملەكەت ەكەنىمىزدى ايتا كەتكەنىمىز ءجون. سونداي-اق ۇكىمەت تە وسى باستاماعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. قاننىڭ ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەۋلى بولعان سوڭ ترانسفۋزيولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى قان جانە قاننىڭ قۇرامداس بولىكتەرىن كۇندەلىكتى دايىندايدى. ونىڭ ۇستىنە ءاربىر مەديتسينالىق مەكەمەدە قان جانە ونىڭ قۇرامداس بولىگىنىڭ 3 كۇندىك قورى بولۋى كەرەك. سەبەبىن ايتتىق, جەدەل وقيعالاردا دارىگەرلەر ناۋقاسقا جەدەل كومەك كورسەتۋگە ءتيىس. ماماندار قاننىڭ قىزىل تۇيىرشىكتەرىن, ياعني ەريتروتسيتتەردى 42 كۇنگە دەيىن, ترومبوتسيت جاسۋشالارىن 5-7 كۇن, سونىمەن قاتار قاننىڭ سارىسۋ پلازماسىن –300س گرادۋستا 3 جىلعا دەيىن ساقتاي الادى. مۇندا ترومبوتسيتتەردى ساقتاۋدىڭ دا وزىنشە, بولەك ءتاسىلى بار. ترومبوتسيتكە قاجەتتى تەمپەراتۋرانى ايتپاعاندا, ترومبوميكسەر دەپ اتالاتىن قۇرىلعىدا ۇزدىكسىز شايقالىپ تۇرۋى كەرەك. بۇل – قانداعى كلەتكالاردىڭ ءومىرىن ۇزارتادى.
– بىزدەگى مەديتسينالىق مەكەمەلەر 100% ترومبوميكسەرمەن قامتىلماعان. سول سەبەپتەن دە ءبىز ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەۋلى ءترومبوتسيتتى كۇنى بۇرىن دايىنداي المايمىز. مىسالى, بۇگىن مەديتسينالىق مەكەمەدەن تاپسىرىس تۇسسە, جەدەل دونور تابۋىمىز كەرەك. قان ورتالىعىنىڭ ماماندارى كۇندەلىكتى 2000 دونورعا تەگىننەن-تەگىن قوڭىراۋ شالمايدى. سول 2000 ادامنىڭ بىزگە شامامەن 5-10% عانا كەلەدى. ءيا, ءاربىر ادامنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسى, شارۋاسى بار. جۇمىس بەرۋشىلەر دە ماماندى كەز كەلگەن ۋاقىتتا جۇمىستان بوساتا بەرمەيدى. بىزگە قولداۋ كورسەتكەن مەكەمەلەرگە, قالا تۇرعىندارىنا العىسىمىز شەكسىز. دونور بولاتىن جاستار كوپ-اق. جوو ستۋدەنتتەرى, اسىرەسە, مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, كوللەدجدىڭ ستۋدەنتتەرى, اسكەري ءبولىمنىڭ ساربازدارى, مەديتسينا ماماندارى ءجيى كەلىپ, قان تاپسىرىپ تۇرادى. سونىمەن قاتار بىزدە قاجەتتى اسپاپتارمەن جابدىقتالعان كوشپەلى توپ بار. ولار كولىكپەن شىققاندا ءبىر كۇندە 100-گە جۋىق دونوردان قان الىپ ۇلگەرەدى. الايدا بىزگە كەز كەلگەن ادامنىڭ قانى جاراي بەرمەيدى. نەگە؟ سەبەبى, شەكتەۋلەر وتە كوپ. تۇراقتى جانە ۋاقىتشا شەكتەۋ دەگەن بار. سوندىقتان دونور بولۋدى ويلاعان ادام دايىن كەلۋى كەرەك. تاعى ءبىر ايتاتىن ماسەلە, كەيدە ەل اراسىندا ناۋقاسقا قان تابىلماي جاتىر دەگەن سيپاتتا حابار تاراپ جاتادى. بىراق ءبىز مەديتسينالىق مەكەمەلەردەن تۇسكەن تاپسىرىستاردى كۇندەلىكتى 100% ورىندايمىز, دەيدى ز. المەنوۆا.
قان ورتالىقتارى كوبىنە رەزۋستيىمدىلىگى تەرىس دونورلاردى ىزدەيدى. مۇندايدا رەزۋستيىمدىلگى تەرىس تۇراقتى دونورلارعا سالماق سالۋعا بولمايدى. ورتالىق ماماندارى الەۋمەتتىك جەلىدە حال ۇستىندە جاتقان ناۋقاسقا جاردەم كەرەك دەگەن سيپاتتا اقپارات تاراسا, ەرتەڭىنە لەك-لەگىمەن دونورلار كەلەتىنىن ايتادى. مۇندايدا, دارىگەرلەر ەشكىمنىڭ بەتىن قايتارماي, كەرىسىنشە قان الادى. نەگە دەسەڭىزدەر, كۇردەلى وپەراتسيالار جاسايتىن ۇلتتىق مەديتسينا ورتالىقتارى – استانادا. سونىڭ ىشىندە پەرزەنتحانالارعا, تراۆموتولوگيا, نەيروحيرۋرگيا, ونكولوگيا, كارديوحيرۋرگيا جانە باسقا دا ورتالىقتارعا قان جانە ونىڭ قۇرامداس بولىكتەرى كەرەك بولىپ جاتادى. بۇل دەگەنىڭىز باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا استانا قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا كوبىرەك سالماق تۇسەدى دەگەندى بىلدىرەدى.