ورتاق ءالىپبي تۋىستىقتى تەرەڭدەتەدى

تۇركى حالىقتارى الىپبيلەرىن ۇي­لەس­تىرۋ باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىقتا ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى سانالادى. اتاپ ايتقاندا, 2021 جى­لى­ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى مەملەكەت­ باس­شىلارىنىڭ VIII سامميتىندە قابىل­دان­عان «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» سترا­تە­گيالىق قۇجاتىندا ۇيىمعا مۇشە مەم­لە­كەتتەر اراسىنداعى بايلانىستى­ نى­عايتا ءتۇسۋ ماقساتىندا ءالىپبي جانە تەرمينولوگيا سالاسىندا ورتاق ۇستانىم­دار­عا قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قا­تار تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى كە­لى­سىمدە ورتاق ءالىپبي ازىرلەۋ اكادەميا ماق­ساتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلگەن.

جيىندى قاتىسۋشىلارعا ارناۋ سوزى­مەن اشقان تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزي­دەنتى شاھين مۇستافاەۆ تۇركى حالىق­تا­رى لاتىن قارپىندەگى ورتاق الىپبيگە كو­شۋ بويىنشا وسىدان 100 جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن باكۋدەگى ءبىرىنشى تۇر­كو­لو­گيا كونگرەسىندە ۋاعدالاسىپ, ارەكەت ەتە باستاعانىن اتاپ ءوتتى. ال 1991 جى­لى­ بىرقاتار تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تاۋەل­سىز­دىك الۋىمەن بىرگە بۇل باستاما قايتا جاڭ­عىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتاق ءالىپبي ءبىر جۇيەنى بارشا تۇركى حالىقتارىنا تاڭۋ­ ەمەس, جالپى ورتاق ۇستانىمدارعا نەگىز­دەلگەن ء«الىپبي بىرلىگىنە» قول جەت­كى­زۋ. اكادەميا باسشىسى بىلتىرعى 26-27 قىر­كۇيەكتە بۋرسا قالاسىندا ورتاق ءالىپ­بي­ كوميسسياسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­عانعانىن, بۇل سول كوميسسيانىڭ ال­عاش­­قى وتىرىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيس­ترىنىڭ ورىنباسارى قانات تۋمىش ورتاق ءالىپبي بويىنشا ءبىر توقتامعا كەلۋ تۇر­كى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر مەم­لەكەت باسشىلارىنىڭ تاپسىرماسى ەكە­نىن ەسكە سالدى. سونىمەن قاتار ول تۇر­كى حالىقتارىنىڭ تىلدىك جاقىندىعىن ساق­تاۋدىڭ ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋ­دەگى ماڭىزى زور ەكەنىن مالىمدەدى.

تۇركيا رەسپۋبليكاسى اتاتۇرىك اتىن­داعى مادەنيەت, ءتىل جانە تاريح باس­ مەكەمەسىنىڭ باسشىسى, تۇرىك ءتىلى قوعامى­نى­ڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يۋكسەل وزگەن ءالىپبي بىر­لىگى حالىقتارىمىزدى بۇرىنعىدان دا جا­قىنداستىرا تۇسەتىنىن ايتتى.

تۇرىك ءتىلى قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى وس­مان­ مەرت باعزى زاماندا بابالارىمىزدا جا­زۋ مادەنيەتىنىڭ جوعارى بولعانىن, بۇ­گىندە تاۋەلسىز ەلدەر رەتىندە سول ما­دە­نيەتتى ورتاق جالعاستىرۋ باقىتىنا يە بو­لىپ وتىرعانىمىزدى اتاپ ءوتتى.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەربول تىلە­شوۆ قازاقستان تاراپىنان لاتىن الىپ­بيى­نە كوشۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستار تۋرالى بايانداپ بەردى. سونداي-اق­ تۋىس حالىقتار اراسىنداعى تىلدىك جا­قىندىقتى ساقتاۋدا ورتاق ءالىپبيدىڭ ما­ڭى­زى زور ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.

بۇدان كەيىن وتىرىس تاقىرىپتىق سەس­سيالار بويىنشا جالعاستى. ءبىرىنشى سەس­سيا ءتۇبى ءبىر تۋىس حالىقتار اراسىندا ءالىپبي بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە مەم­لەكەتتىك ءتىل ساياساتى ماسەلەلەرىنە ارنال­دى.­ ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەر­بول تىلەشوۆ سەسسياعا مودەراتورلىق ەتىپ, ناسيمي اتىنداعى لينگيۆيستيكا ينس­تي­تۋتىنىڭ باس ديرەكتورى نادير مامە­دلي (ازەربايجان), ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينيستۋتىنىڭ ديرەك­تو­رى انار فازىلجان (قازاقستان), ش.ايت­ماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينس­تيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى­ دي­نارا يسرايلوۆا (قىرعىزستان), وز­بەك ءتىلى ادەبيەتى جانە فولكلورى­ ينس­تي­تۋتىنىڭ عالىم-حاتشىسى گۋلوم يس­مايلوۆ (وزبەكستان), تۇرىك ءتىلى قوعامى­نىڭ­ باسشىسى وسمان مەرت وي-پىكىرلەرىن ورتا­عا سالدى.

ەكىنشى سەسسيادا ءا.ناۋاي اتىنداعى وز­بەك ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ تاشكەنت مەم­­­­­­­لە­­­كە­تتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتو­رى­ شۋ­حرات ءسيروجيددينوۆتىڭ مودەرا­تور­­لى­عىمەن قاتىسۋشىلار ورتاق تۇركى ءالىپ­بيى كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىستاردى قا­راۋ ەرەجەسىن تالقىلاپ, تاراپتاردىڭ پىكىر­لە­رىن­ ەسكەرە وتىرىپ ماقۇلدادى.

ءۇشىنشى سەسسيا بارىسىندا ورتاق ءالىپ­بي­ ازىرلەۋدىڭ جول كارتاسى قاراستىرىلدى. كو­ميسسيا مۇشەلەرى «تۇركى الەمىنىڭ كەلە­شە­گى – 2040» ستراتەگيالىق قۇجاتىندا كوز­دەل­گەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جاسالاتىن ناق­تى قادامدار بويىنشا ۋاعدالاستى. بۇل سەس­سياعا اتاتۇرىك اتىنداعى مادەنيەت, ءتىل ­جانە تاريح باس مەكەمەسىنىڭ باسشىسى, تۇ­رىك ءتىلى قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يۋك­سەل وزگەن جەتەكشىلىك ەتتى.

تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى شا­­­ھين مۇستافاەۆ جۇرگىزگەن ءتورتىنشى سەس­سيادا وتىرىستىڭ قورىتىندى قۇ­­­جات­تا­رى قابىل­داندى. تۇركى تىل­دە­­­­­رىن­دەگى ءالىپ­بي بىرلى­گىنىڭ باۋىرلاس ەلدەردىڭ كۇن تار­تى­بى­ن­دە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەلەر­­­دىڭ ءبىرى ەكەن­دىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, ءالىپبيىن لاتىن­ گرافيكاسىنا اۋىستىرعىسى كە­لە­تىن تۇر­كى­ مەملەكەتتەرىنە قولداۋ كور­سە­تۋ­گە شە­شىم­ قابىلداندى. بۇدان بولەك قا­جەتتى دا­يىندىق جۇمىستارىن جا­ساي وتى­رىپ,­ ورتاق الىپبيگە كەزەڭ-كە­زەڭى­مەن جانە كەدەرگىسىز كوشۋگە جانە وسى­لاي­شا, تۇركى حالىقتارىنىڭ دامۋى مەن­ ىنتى­ماق­تاستىعىن نىعايتا تۇسۋگە ىق­پال ەتۋ كو­ميسسيانىڭ نەگىزگى مىندەتى رە­تىندە ايقىندالدى.

قاتىسۋشىلار كەزەكتى وتىرىستى 2024­­ جىلى باكۋ قالاسىندا وتكىزۋگە ۋاع­­دالاستى. كوميسسياعا توراعالىق ەتۋ ازەر­باي­جان تاراپىنا بەرىلدى.