الەمدە ءولىم-ءجىتىمنىڭ سەبەپ-سالدارى بويىنشا جۇرەك اۋرۋلارى ءبىرىنشى قاتاردا تۇر. بۇل ءتىزىمدى وقىس وقيعادان باقيلىق بولعاندار جانە قاتەرلى ىسىكتەن كوز جۇمعاندار جالعايدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ونكولوگيالىق اۋرۋدان ايىقپاي, دۇنيە سالعاندار جىلدان-جىلعا كوبەيۋدە. وسىنى ءبىلىپ وتىرعان ءار ەلدىڭ ونكولوگتەرى قاتەرلى ىسىكتى مەيلىنشە ەرتە ساتىدا انىقتاپ, ناۋقاستى ەمدەپ جازۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرىن مەڭگەرۋگە تالپىنۋدا.
ەلىمىزدە ونكولوگيادىق اۋرۋدى ەمدەۋدىڭ جاڭاشا ءادىس-ءتاسىلى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەنگىزىلە باستادى. ەرتەرەكتە, ءتىپتى, ونكولوگيا اۋرۋىنىڭ كەيبىرىن دارىگەرلەر تەك حيرۋرگيادا زەرتتەپ قاراعان ەكەن. قازىر سالانىڭ باعىتى كەڭەيدى. ونكولوگياعا قاتىستى ناقتى گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر, عىلىمي جاڭالىقتار بار. تىكەلەي قاتەرلى ىسىكتى ەمدەيتىن ءدارى-دارمەكتەر تابىلىپ جاتىر. الايدا مەديتسينا دامىعان سايىن بۇرىن ەستىپ-بىلمەگەن اۋرۋدىڭ تۇرلەرى كوبەيىپ بارادى. وبىر اۋرۋلارىن ەمدەۋدە ازيا قۇرلىعىندا الدىڭعى قاتارلى جاپونيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەياعا ىلەسىپ كەلەدى ەكەنبىز. سالادا حيرۋرگيامەن قوسا عىلىمدى قاتار الىپ جۇرگەن پروفەسسور-دارىگەرلەر حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بەرىك بايلانىس ورناتقان. مىسالى, ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ باس كەڭەسشىسى تاسبولات ءادىلحانوۆتىڭ حيرۋرگيا, ونكولوگيادا ەڭبەك ەتكەنىنە بيىل 34 جىلعا جۋىقتاپتى. ول – امەريكا ونكولوگتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى. ەڭبەك جولىندا ەلدەگى رادياتسيالىق ايماقتاردى زەرتتەپ, كارتاسىن ازىرلەگەن. 2000 جىلدارى جاپون عالىمدارىمەن تىزە قوسىپ, سەمەي پوليگونىن زەرتتەگەن. كەيىنگى جىلدارى تاجىريبەلى حيرۋرگ مامان دايارلاۋ ىسىنە دە ارالاسىپ, ۇستازدىق ەتىپ ءجۇر.
– جاپونيانىڭ حيروسيما, ناگاساكي عىلىمي ورتالىعىنداعى پروفەسسورلارمەن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى بويىنشا بىرلەسىپ زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. سەمەي پوليگونىندا 365 جارىلىس بولعانى بەلگىلى. قيىنى, رادياتسيانىڭ اعزاعا, ونىڭ قالقانشا بەزىنە, ومىراۋ قاتەرلى ىسىگىنە, جۇرەك اۋرۋىنا اسەرى بار. ءبىز سونىڭ ىشىندە ءوز باعىتىمىز بويىنشا قالقانشا بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن زەرتتەدىك. ناۋقاستاردان بۇرىندارى وكپە قاتەرلى ىسىگى ءجيى انىقتالسا, قازىر ايەلدەردە ومىراۋ ىسىگى كوپ كەزدەسىپ جاتىر. ەرەسەكتەر بىلاي تۇرسىن, ونكولوگيالىق اۋرۋلار جاستاردا دا انىقتالىپ جاتىر. جالپى, قاتەرلى ىسىك – كوپفاكتورلى اۋرۋ. ول تەك رادياتسيادان تۋىندايدى دەپ بايلام جاساۋعا بولمايدى. مىسالى, قاتەرلى ىسىكتىڭ 10%-ى تۇقىم قۋالايدى. سول سەكىلدى باسقا دا سەبەپ-سالدارى بار. قۋانىشىمىزعا قاراي, قازىر سكرينينگ ارقىلى قاتەرلى ىسىكتى انىقتاۋ ءبىرشاما جەڭىلدەدى, – دەيدى پروفەسسور.
بىزدە سكرينينگ باعدارلاماسى 2008 جىلى قابىلدانعان. ىسىكتى ەرتە ساتىدا انىقتاۋعا مەملەكەتتەن كومەك كورسەتىلگەننەن كەيىن عانا ەمدەۋ تاسىلدەرى ءبىراز جەتىلدىرىلسە كەرەك. ويتكەنى قازىر وبىر اۋرۋى ءبىرىنشى, ەكىنشى ساتىدا انىقتالسا, ونىڭ ەمى ناتيجەلى بولادى. اقپارات ءۇشىن ايتار بولساق, ەلدە سكرينينگ بويىنشا ءۇش باعدارلاما بار. ونىڭ شىعىنىن ۇكىمەت وتەپ وتىر. مۇنداي باعدارلامانى كەز كەلگەن ەلدىڭ مەديتسيناسى ۇسىنا المايدى. تمد ەلدەرى ىشىندە تەك بىزدە عانا وسىنداي جەڭىلدىك قاراستىرىلىپتى. ءبىراز جىل بۇرىن سەمەيدە يادرولىق مەديتسينا ورتالىعى اشىلدى. ەندى ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىندا يادرولىق تەراپيا ءبولىمىن اشۋ جوسپارلانعان. بۇل ءبىزدىڭ ەلدە قالقانشا بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن ەمدەۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى. بۇرىن وسى ەم ءۇشىن ناۋقاستار شەتەل اساتىن. يادرومەن ەمدەۋ ءادىسى ورتالىقتىڭ جاقىندا پايدالانۋعا بەرىلەتىن جاڭا عيماراتىندا اشىلادى ەكەن. بۇل – ساۋلەلىك تەراپياعا ۇقساس ۇلكەن تەحنولوگيالىق قۇرال. وسىلايشا, ءبىز دۇنيەجۇزى بويىنشا پروتون ورتالىعى بار جيىرماسىنشى مەملەكەت بولعالى تۇرمىز. ياعني پروتون ورتالىعى ورتالىق ازيادا تەك بىزدە عانا بولادى. ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار دەگەن ءبولىم بار. سوندا جاڭا ورتالىقتا جۇمىس ىستەيتىن فيزيكتەر ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, تاجىريبە جيناپ جاتىر. سەبەبى ورتالىقتا ەندى اشىلاتىن ساۋلەلىك تەراپيانىڭ كەيىنگى ۇلگىدەگى تەحنولوگيالارىن ۇيرەنۋ دە جەڭىل ەمەس. تاعى ءبىر جاڭالىقتى ايتار بولساق, بىرنەشە جىل بۇرىن ونكولوگيادا رەنتگەنحيرۋرگيا دەگەن بولماعان. قازىر سول قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن دارىگەرلەر ىسىككە توتە ءدارى قويا الادى. ونكولوگيادا كولەمدى, بىردەن الۋعا كەلمەيتىن ىسىكتەر بولادى. رەنتگەنحيرۋرگيا ارقىلى دارىگەرلەر اۋەلى ىسىكتىڭ كولەمىن كىشىرەيتىپ, اراعا ەكى-ءۇش اي سالىپ, ىسىكتى الىپ تاستاي الادى. ناۋقاستارمەن دارىگەرلەردەن بولەك پسيحولوگتەر دە جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق دارىگەرلەرى جىل سايىن وڭىرلەردى ارالاپ, ايماقتاعى دارىگەرلەرگە شەبەرلىك ساباعىن وتكىزىپ تۇرادى. ارينە, ۇيقى بەزى, باۋىر ىسىكتەرى سەكىلدى كۇردەلى وپەراتسيالاردى ءار وڭىردەگى دارىگەر جاساي المايتىنى بەلگىلى. سەبەبى ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىندا 286 ورىن بار. بىلتىر وندا 9 560 پاتسيەنت ەمدەلسە, 5 377 ناۋقاسقا وپەراتسيا جاسالعان. ورتالىقتا 166 دارىگەر, 300-دەن اسا مەدبيكە جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ارقايسىسى – ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن ماماندار.
بۇرىن مەديتسينادا ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى انىقتالعان ناۋقاستىڭ ومىراۋىن تۇتاس كەسەتىن بولعان. مۇندايدا پاتسيەنت دەپرەسسياعا ءتۇسىپ, ءبىراز قينالاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان قازىر مەديتسينا دامىعالى حيرۋرگتەر ومىراۋدى تولىق الماي, ىسىكتى عانا الادى. ومىراۋدى تۇتاس كەسۋ كەرەك بولعان كۇننىڭ وزىندە, كەيىن پلاستيكالىق وپەراتسياعا جۇگىنۋگە مۇمكىندىك بار. مۇنداي كۇردەلى وپەراتسيالار ورتالىقتا ۋرولوگيادا دا جاسالادى. قازىر مويىن قاتەرلى ىسىكتەرىن ەمدەۋدە ىلگەرىلەۋ بايقالادى. سونىمەن قاتار جاق, ءتىل, تاڭداي, قۇلاق, مۇرىن ءتىپتى كوزگە ءوسىپ كەتكەن ىسىكتەردى دە دارىگەرلەر قولدان كەلگەنشە ەمدەپ جازادى. مىسالى, جۋىردا ورتالىققا قاتەرلى ىسىكتىڭ سوركوما دەگەن تۇرىمەن اۋىرعان ناۋقاس ءتۇسىپتى. ىسىك جاۋىرىننىڭ استىنداعى ءتورت قابىرعادا ءوسىپ, وكپەگە جەتكەن ەكەن. دارىگەرلەر جاۋىرىندى كوتەرىپ, ءتورت قابىرعانى الىپ, قولدان قابىرعا جاساپ سالعان. كۇتىمى جاقسى بولسا, ەلۋگە تاياعان پاتسيەنتتىڭ عۇمىرى دا ۇزاق بولادى دەيدى دارىگەرلەر. قيىنى سول, ىسىك تەك شاش پەن تىرناقتا بولمايتىنىن ەسكەرسەك, قاتەرلى ىسىكتى قاي اعزادا پايدا بولىپ, قاشان ءورشىپ كەتەتىنىن ارنايى قۇرالدارسىز زەرتتەپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس.
– قاتەرلى ىسىك اعزانىڭ بارلىق رەسۋرسىن وزىنە بۇرىپ, وزىنە-ءوزى جاڭادان تامىر جاساپ الادى. وزدىگىنەن فەرمەنتتەر شىعارادى. مۇندايدا راديولوگتەر ءسىڭىرۋشى تامىردىڭ جولىن بوگەپ, ءدارى سالىپ قويادى. مۇنى ءبىز نەوگەنەز دەيمىز. بىزدە وسىنداي ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىراتىن لابوراتوريالار ءالى دە اشىلادى. مەن ەڭبەك جولىمدى ەكىباستۇزدا حيرۋرگ بولىپ باستادىم. سوندا ءجۇرىپ جەدەل جاعدايدا قاتەرلى ىسىكپەن اۋىرعانداردى ءجيى انىقتايتىنبىز. ادامدار اتى جامان اۋرۋعا قالاي شالدىعادى, اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا بولا ما دەگەن وي مازالايتىن. سودان 90-جىلدارى ماماندار تاپشى بولا باستادى. سول تۇستا مەنى سەمەي وبلىستىڭ ونكولوگيا ورتالىعىنا مەڭگەرۋشى رەتىندە جۇمىسقا شاقىردى. سودان ونكولوگيامەن تەرەڭىرەك اينالىسا باستادىم, – دەيدى ت.ءادىلحانوۆ.
تاسبولات الپىسبەس ۇلى – «قازاقستان حالقىنا» قورىندا دەنساۋلىق سالاسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى. ياعني قور ارقىلى شەتەلگە بارىپ ەمدەلۋدى كوزدەگەن ناۋقاستارعا قايتارىمسىز قارجى ۇلەستىرۋ ىسىنە ارالاسادى. بىلىكتى دارىگەر قوردا اۋەلى ساراپشى, كەيىن ورىنباسار بولعان. اتالعان كوميسسيا قانداي دا ءبىر اۋرۋدىڭ ەمى ەلدە بار-جوعىن انىقتايدى. ەگەر ەمى بولماسا, شەتەلدە ناقتى قاي اۋرۋحانادا ەمدەلۋگە بولاتىنىن ناقتىلايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇردەلى پاتولوگياسى بار ناۋقاستارعا ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن دارىگەرلەر ءار كەز جاردەمدەسۋگە دايىن. بۇل, ارينە, وتاندىق مەديتسينانىڭ ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدە الەۋەتى ارتقانىن بىلدىرسە كەرەك.