ۋربانيزاتسيا ىرىققا كونبەسە قايتەمىز؟

ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سايكەس, ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى ۇزىلمەيدى. كەيىنىرەك شەگىنسەك, 1930 جىلى الەمدە ۋربانيزاتسيا 30%-دى قۇراسا, قازىر 56%-عا جەتكەن. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بولجامىنا كوز جۇگىرتسەك, 2050 جىلعا قاراي ۋربانيزاتسيا 70%-عا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ال بىزدە شە؟ ەلدە كەيىنگى 10 جىلدىڭ وزىندە ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى جەدەلدەگەنى بايقالادى. ەگەر 2014 جىلى ەلدەگى ۋربانيزاتسيا 56%-دى قۇراسا, قازىر 61,2%-عا جەتكەن. دەمەك, قازىردىڭ وزىندە اۋەلدە بولجانعان كورسەتكىشتى باسىپ وزىپپىز. ۋربانيزاتسيادان, ياعني اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قالاعا قونىس اۋدارۋى­نان قالا حالقىنىڭ سانى ەسەلەپ ءوسىپ جاتقانى بەلگىلى. سوندىقتان ىشكى كوشى-قونعا قالالار ۋاعىندا قامدانباسا, ۋربانيزاتسيا ىرىققا كونبەيدى. مۇندايدا, قالا مەن اۋىل حالقى دا تۇيىققا تىرەلۋى ىقتيمال. سونىڭ ىشىندە قالاعا بارعاندار جۇمىسسىز, ءۇيسىز-كۇيسىز ساندالسا, پاتەر جالداعاندار جىلۋعا, اۋىز سۋعا جارىماي ءجۇر.

جۋىردا ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ەلدەگى دەموگرافيالىق سىن-قاتەرلەر, ناقتىراق ايتساق, ۋربانيزاتسيا تاقىرىبى كەڭىنەن قاۋزالدى. باسقوسۋدا دەموگراف, ساراپشىلار, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى ۋربانيزاتسيانىڭ قالا جانە اۋىلداعى الەۋمەتتىڭ احۋالىنا اسەرىن تالقىلادى. اۋەلى «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتى» اق ءومىر ساپاسى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۇربولات قۇرمەت ۇلىنىڭ ايتقانىن كەلتىرەيىك.

– بىزدە كەيىنگى جىلدارى اۋىل تۇر­عىن­دا­رىنىڭ قالاعا قونىس اۋدارۋى جيىلەدى. قاراپ وتىرساق, 2014 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارعان حالىقتىڭ سانى 667 000-عا جەتكەن. بۇل دەگەنىڭىز – بىلايشا ايتقاندا, ءبىر ۇلكەن قالاداعى تۇرعىنداردىڭ ۇلەسىنە شامالاس تۇرعىندار قونىس اۋدارعان دەگەن ءسوز. ارينە, ولارعا ءبىرىنشى كەزەكتە ءۇي, ينفراقۇرىلىم, جۇمىس قاجەت. وسى تۇستا ۋر­بانيزاتسياعا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى دا اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. وسى ءۇردىس اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك نارىعىن دا اينالىپ وتپەيدى. 2014 جىلى اگروسالادا 1 ملن 600 مىڭ ادام ەڭبەك ەتسە, قازىر 1 ملن 100 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى, – دەيدى ول.

پرەزيدەنت جارلىعىنان كەيىن ۇكى­مەت بيىل اۋىلدىق اۋماقتاردى دا­مى­تۋ­دىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنال­عان تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. مۇن­داعى ەڭ باستى شارۋا اۋىلدىق ەلدى مەكەن­دەر­دەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى رەتتەۋ, ينجەنەرلىك جەلىلەردى جەتىلدىرۋ جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا نەگىزدەلگەن. اشىپ ايتار بولساق, اۋىلداردا جاڭا مەكتەپتەر مەن مەديتسينالىق نىساندار سالىنىپ, ەلدى مەكەندەر سۋمەن جانە ەلەكترمەن جابدىقتالادى. كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جايى دا باسشىلىققا الىنادى. اۋىل-ەل اراسىنداعى جولدا­رىنىڭ ساپاسى جاقسارىپ, كىتاپحانا, مۋزەي, كينوتەاتر, سپورت عيماراتتارى سە­كىلدى مادەني نىساندار سالىنادى ەكەن. تۇجىرىمدامانىڭ ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعىتىندا 6 295 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ ىشىنەن 3 500 اۋىل تاڭدالعان. ويتكەنى 3 500 ەلدى مەكەندە اۋىل حال­قى­نىڭ 90%-ى تۇرادى. ارينە, بۇل باسقا اۋىلدار تىزىمنەن شىعادى دەگەن ءسوز ەمەس. ءبىز قاپەرگە الىپ وتىرعان ءىس-شارالار – تۇجىرىمداما اياسىندا جوسپارلى تۇردە ىسكە اساتىن جۇمىستاردىڭ ءبىر بولىگى عانا. ءيا, بۇگىنگە دەيىن اۋىل حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن نىعايتۋعا نەگىزدەلگەن باعدارلاما, جوبالار ىسكە اسىپ كەلدى. قۋانتارلىعى, قازىر ۇكىمەت مەجەلى مىندەتتەردىڭ جوبا-جوسپارىن تۇجىرىمدامادا توپتاس­تىرىپ, بىرىزدەندىرگەن. وسىلايشا, ۇكى­مەت اۋىل حالقىنىڭ ۇلەسىن ساقتاۋعا كۇش سالىپ وتىر. ياعني مەملەكەت جايلى ورتا قالىپتاستىرۋ ارقىلى عانا اۋىل حال­قىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا ىقپالداسا الادى. ۋربانيزاتسياعا بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنىڭ ماماندارى, اسى­رەسە ونداعى تەحنيكادان حابارى بار ماماندار ازايىپ بارادى ەكەن. ءبىر جاعى, تەحنولوگيانىڭ دامۋىمەن كەيبىر مامان­دىق­تاردىڭ ورنىن باساتىن ماماندار كەلەتىنى زاڭدى قۇبىلىس.

– تۇجىرىمدامانى ازىرلەۋ بارىسىندا ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن تىكەلەي ارالاستىق. قۇجاتتا شەكارا ما­ڭىنداعى اۋىلدارعا كوڭىل ءبولىندى. ويت­كەنى شەكارا ماڭى – ستراتەگيالىق ماڭىزدى اۋماق. يندۋستريالدى وڭىرلەردە ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى جوعارى بولادى. مىسالى, قاراعاندىدا ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى 80%-عا شىققان. سەبەبى يندۋس­تريا دامىعان سايىن حالىق قالاعا قونىس اۋدارا باستايدى. قاتەلەسپەسەم, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ۋربانيزاتسيا كورسەتكىشى – 68%, پاۆلودار وبلىسىندا – 62%. بايقاساڭىزدار, سولتۇستىك وڭىرلەردە يندۋستريالدى سالالار جاقسى دامىعان. وڭتۇستىك وڭىرلەردى الىپ قاراساق, ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى وتە تومەن. تۇركىستان وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش – 20%, ال, الماتى وبلىسىندا – 24%. كورسەتكىشتىڭ وسىلاي قۇبىلۋىنا وڭىرلەردىڭ تابيعاتى ەمەس, ەكونوميكالىق ەرەكشەلىكتەرى كوبىرەك اسەر ەتەدى, – دەيدى ن. قۇرمەت ۇلى.

مىنە قىزىق, 2014 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن اۋىلدان قالاعا كوشكەن اعايىننىڭ كوپتىگىنەن 533 اۋىلدىق ەلدى مەكەن قىس­قارىپ كەتكەن. بۇل ارينە, قىسقارىپ كەتكەن اۋىلداردىڭ حالقى تەگىس قالاعا قونىس اۋداردى دەگەندى بىلدىرمەيدى. اۋىلداردا دا ىرىلەندىرۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. تۇرعىندار اۋدانى ۇلكەن ەلدى مەكەندەرگە جاپپاي شوعىرلانىپ جاتىر. وسىنىڭ دالەلى رەتىندە ايتار بولساق, اۋىل حالقىنىڭ 40%-ى حالىق سانى 5 مىڭ ادامنان جوعارى ەلدى مەكەندەردە قونىستانعان. سول سەكىلدى حالىقتىڭ ءىرى قالالاردىڭ ماڭىنداعى اۋىلدارعا شوعىرلانۋ ۇدەرىسى بايقالادى. ەلدە الماتى, استانا, شىمكەنت, اقتوبە اگلومەراتسياسى بار. ياعني اتالعان قالالاردىڭ توڭىرەگىنە ەكونوميكالىق, مادەني جانە تۇرمىستىق جاعىنان ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەلدى مەكەندەر شوعىرلانعان. وسى قالالاردىڭ ىرگەسىندە تۇراتىن اۋىل حالقىنىڭ سانى 2 ملن-عا جەتەعابىل. بۇل دەگەنىڭىز – ەلدەگى بارلىق اۋىل حالقىنىڭ 22%-ى. ونداعى تۇرعىنداردىڭ اۋىلدا تۇرادى دەگەن اتى بولعانىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپايدى. قالا حالقىنىڭ تۇرمىسىن كەشىپ ءجۇر. باسىم كوپشىلىگى قالادا جۇمىس ىستەيدى.

دەموگراف شىنار تولەشوۆا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جاريالاعان جاھاندىق ءۇش دەموگرافيالىق سىن-قاتەر جايىن­دا تارقاتىپ ايتتى. تىزىمدە ءبىرىنشى ۋر­­­­بان­­­­دالۋ تۇرسا, ەكىنشى – كوشى-قون, ءۇشىن­­­شى حالىقتىڭ قارتايۋى ەسكەرىلگەن. بۇل – قازىر بۇكىل الەمدە بولىپ جات­قان قۇ­­بىلىس. «دەموگرافيالىق وتكەل» دەگەن تەرمين بار. حالىقتىڭ تۋ كور­سەت­كىشى, ءولىم-ءجىتىم, كوشى-قون ءۇردىسى وسى تەو­ريامەن تۇسىندىرىلەدى. ەندى دەموگرافتار ۋرباندالۋعا بايلانىس­تى قا­لا­لىق دەموگرافيالىق وتكەل ماسە­لەسىن كوتەرىپ وتىر. مۇنىڭ الەم ەلدەرىن­دەگى ۋرباندالۋ ۇردىسىنە قاتىسى بار. مىسالى, قازىر سولتۇستىك امەريكا, لاتىن امەريكا, ەۋروپا قۇرلىعىنداعى ەل­دەر­دىڭ دەموگرافيالىق ۋرباندالۋ پا­يىزى وتە جوعارى. ءتىپتى, بۇۇ مالى­مەتى بويىنشا 2050 جىلى سولتۇستىك امەريكادا حالىقتىڭ 89%-ى قالالىق جەردە تۇرادى دەپ بولجام جاسالعان. ۋرباندالۋ ۇردىسىندە افريكا جانە ازيا قۇرلىعىنداعى ەلدەر ەۋروپادان ارتتا كەلەدى. ازيادا 2050 جىلعا قاراي جالپى حالىقتىڭ 66,2%-ى قالالىق جەردە تۇرادى دەگەن بولجام بار. قاراپ وتىرساڭىزدار, سولتۇستىك امەريكا, ەۋروپا, لاتىن امە­ريكا ەلدەرىندە اۋىلدان قالاعا كوشۋ قارقىنى قازىر باسەڭدەگەن. ولار بەلگىلى ءبىر پايىزدىق كورسەتكىشكە جەتكەن سوڭ عانا قالا حالقىنىڭ كوبەيۋ قارقىنى تومەندەي باستاعان. ال ازيا ەلدەرىندە ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى جوعارى بولىپ تۇر. ويتكەنى ءبىز ءالى بەلگىلى ءبىر شەككە جەتە قويمادىق. ءتىپتى, 70%-عا دا جەتكەن جوقپىز. بۇۇ زەرتتەۋىنە زەر سالساق, 2050 جىلى ەلدەگى حالىقتىڭ 69%-ى قالادا تۇرادى دەپ بولجانعان. بىراق بىلتىرعى ستاتيس­تيكانى ەسكەرسەك, بەلگىلەنگەن مەر­زىمدە قالا حالقىنىڭ سانى 70%-دان اسۋى مۇمكىن ەكەنىن اڭعارامىز.

– ەلدەگى ءۇش مەگاپوليستىڭ حالقى قارقىندى ءوسىپ جاتىر. بىراق ونىڭ سالدارى نەگە اكەلىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىزدار. سۋ جوق, ينفراقۇرىلىم تۇرالاعان, بالاباقشا نەمەسە مەكتەپ از قالالار بار. ۋربانيزاتسياعا ۋاعىندا دۇرىس بولجام جاسالماي, كوشى-قون قارقىنى ەسكە­رىلمەگەننەن ينفراقۇرىلىم, ين­جەنەرلىك جەلىلەرگە سالماق ءتۇسىپ وتىر. ۋرباندالۋ ىلگەرىلەگەن قالالاردا ەسكىرىپ, قاراۋسىز قالعان اۋداندار پايدا بولۋى مۇمكىن. قالانىڭ ءبىر بولىگىندە باي-قۋاتتى وتباسىلار تۇرسا, ەكىنشى بولى­گىندە الەۋمەتتىك وسال توپتار جيىلۋى مۇم­­كىن. بۇل ۋرباندالۋ ۇردىسىندەگى قاۋىپ-قاتەر­دىڭ ءبىرى سانالادى, دەيدى دەموگراف ش.تولەشوۆا.

كەيىنگى ۇلتتىق ساناق قورىتىندىسى بويىنشا قالادا حالىقتىڭ 61,2%-ى, اۋىل­دا 38,8%-ى تۇراتىنى بەلگىلى بولدى. ەندى دەموگرافياعا توقتالساق. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارعان حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس, پولياك, ۋكراين, نەمىس ەتنوسىنان بولىپتى. بۇل قاتاردان تاتارلاردى قال­دىرمايمىز. 1970 جىلعى ساناق بو­يىن­شا ەل اۋماعىنداعى قالادا تۇراتىن قازاقتاردىڭ ۇلەسى – 27% عانا. سودان جىلدان-جىلعا بۇل كورسەتكىش ءوسىپ, قازىر قالادا تۇراتىن قازاقتاردىڭ ۇلەسى 58,2%-عا جەتكەن. ۋربانيزاتسيا قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي بايلانىستى. ماماندار ەلدەگى مەگاپوليستەردە قالا حالقىنىڭ ءوسىمى ازىرگە باسەڭدەمەيتىنىن ايتىپ وتىر. بۇل اۋىلمەن قاتار قالا حالقىنىڭ جاعدايىنا دا ءجىتى نازار اۋدارۋ قاجەت دەگەندى ۇقتىرسا كەرەك.