ەلەكتروندى شىلىم ساتىلىمعا شىققاندا ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىندا, ول ازداي ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىندە اشىق ساۋدالاندى. كوپ ۇزاماي «ۆەيپ» دەگەن اتاۋى بار شىلىمدى جاستاردىڭ, جەتكىنشەكتەردىڭ قولىنان كورەتىن بولدىق. تاڭسىق دۇنيەنى تۇڭعىش كورگەن ەرەسەكتەر ۆەيپتىڭ قاپتاماسىنا قاراپ, بۇل جاي بالانىڭ ەرمەگى, كەيىن اۋەستەنبەيدى دەپ ويلاسا كەرەك.
بىراق كىشكەنتاي قۇرالدىڭ دەنساۋلىققا زيانىن ءاۋ باستا ەسكەرگەن دارىگەرلەر, قوعام بەلسەندىلەرى, مەكتەپ باسشىلىعىمەن قاتار اتا-انالار ەلەكتروندى شىلىمنىڭ ساتىلىمىن شەكتەۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن.
جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدە وقۋشىلاردىڭ ەلەكتروندى شىلىم ساتاتىن دۇكەننىڭ ماڭىن توراۋىلداپ تۇرعان بەينەجازباسى تارادى. سول ارادا كامەلەت جاسقا تولماعان قىزدىڭ جولاۋشىلاردان ەلەكتروندى شىلىم الىپ بەرۋىن قولقالاعانىن كوردىك. ءيا, وقۋشىلار ءوتىنىشىن ورىنداعان جانعا اقشالاي سىياقى بەرۋدەن دە كەتارى ەمەس. قاپتاماسى كوز تارتاتىن ۆەيپتىڭ جارناماسى الەۋمەتتىك جەلىدە دە جاڭعىرىپ تۇر.
دەمەك, بالالاردىڭ ەرتەڭىنە الاڭداعان بەلسەندىلەردىڭ ۇرانىنان كەيىن ەەكتروندى شىلىمعا قاتىستى شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەنىمەن, مۇنداي قۇرالدار – ءالى دە بولسا وقۋشىعا وڭاي ولجا. ەلەكتروندى شىلىمنان بۋداقتاعان ءتۇتىندى بالالار مەن جاستار قىزىق كورگەنىمەن قۇرامىنداعى زياندى ەلەمەنتتەردەن بەيحابار. بالكىم, بىلسە دە ەرتەڭ اۋەس بولمايمىن دەپ پايىمداسا كەرەك.
وتكەن اپتادا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «قازاقستانداعى ۆەيپ ەپيدەمياسىنىڭ پروبلەمالارى جانە شەشۋ جولدارى» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە بالالاردىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىن بىرنەشە سالانىڭ ماماندارى باس قوسىپ, ءتۇيىندى وي ايتتى. «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىق» اق باسقارما توراعاسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۋرازيالىق رەسپيراتورلىق قوعامنىڭ پرەزيدەنتى اباي بايگەنجين باسقوسۋدا قىسقى ماۋسىمدا بالالار ساۋىقتىرۋ لاگەرىندە دەمالعان وقۋشىلاردان قالعان ءبىر رەتتىك ۆەيپتەر تولعان سومكەنى الا كەلىپتى. دارىگەرگە ءبىر تاۋلىكتە جينالعان 20-عا جۋىق ۆەيپتى لاگەردىڭ ديرەكتورى تاپسىرىپتى. ا.بايگەنجيننىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندى تەمەكىلەر 2011 جىلى ساتىلىمعا شىققان. العاشىندا ونىڭ قۇرامىندا تەك نيكوتين بولعان سوڭ, جاعىمسىز تۇتىنگە جاستار قىزىعا قويماعان. حوش ءيىستى ەلەكتروندى تەمەكى 2017 جىلى پايدا بولدى. سودان سوڭ اراعا جىل سالىپ, امەريكالىق دارىگەرلەر ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ زيانىن ايتىپ, دابىل قاعا باستادى. ويتكەنى جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ۆەيپتەردى تۇتىنۋ كورسەتكىشى كۇرت ارتىپتى. ۆەيپ وندىرۋشىلەر, ارينە, بۋداق-بۋداق حوش ءيىستى ءتۇتىننىڭ زيانسىز ەكەنىن ايتادى. بىراق بۇل بوس ءسوز ەكەنىن قازىر كوپشىلىك ءبىلىپ قالدى.
«دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ سارالاۋى بويىنشا ەلەكتروندى تەمەكى مەن ۆەيپتەردىڭ اناۋ اتارلىقتاي ايىرماشىلىعى جوق. ەكەۋى – ءبىر. ەلدەگى ەپيدەميولوگتەردىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, ۆەيپتەردەگى نيكوتين مولشەرى – جاي تەمەكىدەگى نيكوتيننەن 68-70 ەسە كوپ. وسىنى كوپشىلىك بىلسە ەكەن دەيمىن. اروماتيزاتورلاردىڭ حيميالىق قۇرامى تولىقتاي زەرتتەلمەدى. ءوزىم حيرۋرگ بولعان سوڭ, 5 مىڭنان اسا ناۋقاستىڭ وكپەسىنە وپەراتسيا جاساعانمىن. ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ قۇرامىنا قاراپ, سالدارى كەيىن, ۋاقىت وتە شىعادى دەپ ەسەپتەيمىن. ەلەكتروندى تەمەكى دەنساۋلىققا زيان كەلتىرمەيدى دەگەنگە بىردە-ءبىر عىلىمي دالەل جوق. كەرىسىنشە, ولاردا نيكوتين كوپ», دەيدى ا.بايگەنجين.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلنار سارسەنباەۆا ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ كادىمگى تەمەكىدەن ايىرماشىلىعى جانە زيانى تۋرالى جىك-جىگىمەن باياندادى.
«تەمەكى يندۋسترياسىنىڭ دامۋىمەن نارىقتا ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرى پايدا بولا باستادى. بۇل ونىمدەردىڭ قۇرامىندا نيكوتينگە تاۋەلدىلىك تۋعىزاتىن ەلەمەنتتەر بار. جۇيكە جۇيەگە, جۇرەك, وكپە, اس قورىتۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بىرنەشە جىل بۇرىن اەروزول سۇيىقتىعىن قىزدىرۋ ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن تەمەكىلەر شىقتى. مۇنداي قۇرىلعىلاردىڭ ىشىندەگى سۇيىقتىقتا نيكوتين بولۋى, بولماۋى دا مۇمكىن. بىراق قۇرامىندا باسقا دا قوسپالار, اروماتيزاتورلار, حيميالىق زاتتار بولسا شە؟ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, اروماتيزاتوردىڭ 16 مىڭ ءتۇرى بار. جالبىز, مەنتول, جەمىس-جيدەك, تاعىسىن تاعى ءدام-يىستەر جالعاسا بەرەدى. ونىڭ قۇرامىندا دەنساۋلىققا زيان قوسپالار بار. مۇنداي قۇرالداردىڭ كولەمى, ديزاينى دا ءارتۇرلى بولادى. قازىرگى ۆەيپ تىنىس الۋ جولدا- رىن زاقىمداپ, تىندەر گيپوكسياسىن تۋدىرۋى مۇمكىن. زەرتتەۋلەر بۇل ءونىمنىڭ ۋىتتى ەكەنىن كورسەتتى», دەيدى ول.
ۆەيپ وكپە جاسۋشالارىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن, تىنىس الۋ جولدارىن زاقىمداۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتىق. ال وندىرۋشىلەر ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ كادىمگى تەمەكىنى تۇتىناتىندار ءۇشىن زيانى ازىراق بولادى دەگەن جەلەۋدى العا تارتادى. الايدا كلينيكالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي تەمەكى شەگۋدى ءبىرجولا توقتاتپاعاندار مەن ۆەيپكە كوشكەندەردىڭ اراسىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق. كەرىسىنشە, ۋاقىت وتە ۆەيپ تە اعزاعا كەرى اسەر ەتە باستايدى. قازىر ەلدە ۆەيپ قولدانعاننان كەيىن دەنساۋلىعى سىر بەرگەندەرگە قاتىستى ناقتى فاكتى تىركەلمەدى. بىراق ۆەيپ ەپيدەمياسىنىڭ ورشۋىنە بايلانىستى ۋاقىت وتە اۋرۋ كوبەيمەسىنە كىم كەپىل؟ ەلدە تىنىس الۋ جۇيەلەرى اۋرۋىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم قان اينالىم جۇيەسى اۋرۋلارىنان كەيىنگى ەكىنشى قاتاردا تۇر. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلى اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە 300 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق تىنىس الۋ جۇيەلەرىنىڭ اۋرۋىمەن ەسەپتە تۇر.
قۇرامىندا بەلگىسىز ەلەمەنتتەرى بار ەلەكتروندى تەمەكى قۇرالدارىنىڭ ساۋداسى قىزىپ تۇر. ۆەيپتى 21 جاسقا تولماعان ەل ازاماتتارىنا ساتۋعا تىيىم سالىنعان. سول سەكىلدى ۆەيپ ساۋدالايتىندارعا 2021 جىلى بىرقاتار شەكتەۋ قويىلدى. بىراق قۇلقىنىن ويلاعان كاسىپكەرلەر تالاپ-نورمالاردى ساقتاپ وتىرعان جوق. ايتپەسە ەلەكتروندى تەمەكىلەر بالالار مەن جاستاردىڭ قولىنا قالاي ءتيىپ وتىر؟ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, الەمدە 33 ەل ۆەيپتەردى ساتۋعا تىيىم سالعان. باتىل شەشىم قابىلداعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا دانيا, نورۆەگيا, ۋرۋگۆاي, ارگەنتينا ت.ب. ەلدەر بار. سونىمەن قاتار 79 ەل ازىرگە ۆەيپكە قاتىستى تەك ءبىر عانا شەكتەۋمەن شەكتەلىپ وتىر. ياعني ۆەيپتى جارنامالاۋعا, قوعامدىق ورىنداردا تۇتىنۋعا, ساۋدالاعان كۇننىڭ وزىندە زياندى ەكەنىن ەسكەرتىپ ساتۋعا ءتيىس. بىزدە دە ەلەكتروندى تەمەكىلەردى شەكتەۋگە قاتىستى ءتاپ-ءتاۋىر باستاما كوتەرىلگەنىمەن, سوڭىندا تۇپكى ماقسات ورىندالمادى. 2021 جىلى دەپۋتاتتار ۆەيپتەردى تۇتىنۋعا زاڭ جۇزىندە شەكتەۋ قويۋدى ۇسىندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى وسى ۇسىنىستى قۋاتتاپ, ءتيىستى جۇمىستار اتقارعان. بۇل ساۋال پارلامەنت, سەناتتا تالقىلانعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە قوعامدىق تىڭداۋ ءوتتى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلعان. سوعان قاراماستان ناق قازىر وزەكتى بولىپ وتىرعان ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن تالقىلانىپ كەلەدى. بۇل رەتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دە ۇستانىمى كوپشىلىكتىڭ پايىمىمەن ۇندەسىپ وتىر. ياعني مينيسترلىكتىڭ قىزمەتكەرلەرى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىنا الاڭدايدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە ءدىني كونفەسسيالاردىڭ وكىلدەرى دە ەلەكتروندىق تەمەكىنىڭ دەنساۋلىققا زيانى تۋرالى ورتاق پىكىر ءبىلدىرىپ, بالالاردىڭ, جاستاردىڭ دەنساۋلىعىنا, ەلدىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىنىن جەتكىزدى. ءىزىن الا مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.بايگەنجين بالالاردىڭ بولاشاعىنا الاڭداپ وتىرعان مامانداردىڭ ءتۇيىندى ويىن قورىتىپ, تولىقتىردى.
«قازىر ۆەيپتەن اۋىرعاندار نەگە از دەپ سۇراق قوياتىندار كوپ. بىراق مۇنىڭ سالدارى 10 جىلدان كەيىن بىلىنە باستايدى. مىسالى, تەمەكەنى جاستايىنان تۇتىنعاندار سونىڭ زيانىن ۋاقىت وتە كورىپ جاتىر. وسىلاي جالعاسا بەرسە, 10 جىلدان كەيىن بارماق تىستەپ قالمايىق. ەندى قورىتىندى شىعارساق. قاپتامالارى ءساندى ۆەيپتەرگە, ونداعى ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋلارعا شەكتەۋ قويۋ كەرەك. ۆەيپتەردى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىندە ساۋدالاۋعا جانە اروماتيزاتورى بار ۆەيپتەردى شىعارۋعا, تاسىمالداۋعا تىيىم سالۋ قاجەت. بىلسەڭىزدەر, قىتاي ۆەيپتەردى كوپ وندىرەدى. بىراق ولاردىڭ وزىندە اروماتيزاتورى بار ۆەيپتەردى ساتۋعا تىيىم سالعان. تەك ەكسپورتقا شىعارا الادى. ولار تۇتىنسا, تەك نيكوتينى بار ەلەكتروندى تەمەكىلەردى تۇتىنادى. مەنىڭشە, ءبىز وسى ماسەلەگە قازىردەن مىقتاپ كىرىسىپ, ەلەكتروندى تەمەكىلەردىڭ زيان ەكەنىن حالىققا تۇسىندىرۋمەن شەكتەلمەي, جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ زاڭ اياسىندا شەشىلۋىنە اتسالىسۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – وسى», دەدى ا.بايگەنجين.
سونىمەن, دوڭگەلەك ۇستەلدە باس قوسقان ءار سالانىڭ ماماندارى ەلەكتروندى تەمەكىگە, ۆەيپكە اۋەستەنۋ الەۋمەتتىك, مەديتسينالىق جاعىنان جانە ءدىن تۇرعىسىنان دا كەرەعار ەكەنىن ءتۇسىندىردى. ەندى, كوپشىلىكتىڭ كۇتىپ وتىرعانى – ەلەكتروندى تەمەكىگە, ۆەيپتەرگە قاتىستى شەكتەۋ شارالارى زاڭ اياسىندا كۇشەيسە, قۇرامى بەيمالىم كۇدىكتى تاۋارلاردىڭ جولىنا توسقاۋىل قويىلسا دەگەن تالاپ-تىلەكپەن ۇشتاسادى.