بىرىنشىدەن, وبلىس ورتالىعىنداعى باستى كوشەلەر قاشان بابالار ەسىمىن الادى, ابىلاي سەرىكتەرى بوگەنباي, قابانباي, مالايسارى, ولجاباي باتىرلارعا قاشان ەسكەرتكىش ورناتامىز دەپ جۇرگەندە, جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق كۇتپەگەن جاڭالىق – باتىر باياننىڭ (1710-1757 ج.ج.) ەسكەرتكىشىن ءبىر-اق كۇندە 12 شىلدە كۇنى رامازان ايىندا تۇعىرعا قوندى. باتىر تۇلعاسى الماتىنىڭ تالعار قالاسىنان جەتكىزىلدى. ۇمبەتەي مەن تاتىقارا جىر تولعاۋلارىندا جوڭعارلارعا قارسى كۇرەسكەن بايان ابىلاي حاننىڭ تىرەگى, جوڭعاردان ەلىن قورعاعان, قازاقتىڭ تۋىن جىقپاعان باتىر دەپ تولعايدى. بەيىتى قاراعاندى جاقتا كورىنەدى.تاتىقارا تولعاۋىندا:
«بوكەيدى ايت ساعىپ پەنەن دۋلاتتاعى,
ءدارىپسالى ماڭدايدى ايت قىپشاقتاعى
وزگە باتىر قايتسا دا ءبىر قايتپايتىن
سارى مەنەن بايانداي ۋاقتاعى...» – دەپ باياندايدى.
باتىر بايان تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆ جازعان, ماعجان اقىن «باتىر بايان» پوەماسىندا «سارىارقا – سارى داريا, قيىرى جوق...» دەپ تولعانىپ ارقاۋ ەتىپتى. باتىر باياننىڭ 300 جىلدىعىن تويلاۋ بارىسىندا اشىلعان ەسكەرتكىشكە قالانىڭ شەتىندەگى «سارىارقا» قوناق ۇيىنە جاقىن ماڭنان ورىن بەرىلدى. بىراق, وبلىس ورتالىعىندا باتىر بايان ەسكەرتكىشى تۇرۋعا لايىقتى بۇقار جىراۋ مۋزەيى ورنالاسقان كوشە, ساياباق ماندىرەك بولار ەدى. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن بۇرىنعى تۇرعان ورنىنان سۇلتانماحمۇت ەسكەرتكىشى باسقا جەرگە كوشىرىلدى. ءمۇسىنشى ەدىگە راحماديەۆكە راحمەت, باتىر بايانعا قويىلعان ەسكەرتكىش – بۇل وبلىس ورتالىعىنداعى مىسالى, سۇلتانماحمۇتتىڭ, اشارشىلىق قۇرباندارىنا, مۇعالىمگە تاعى باسقا دا ەسكەرتكىش-مۇسىندەرگە قاراعاندا, ءمانى مەن مازمۇنى جاراسقان كوركەمدىك جاعىنان دۇرىس جاسالعان دۇنيە بولىپ شىعىپتى. ءمۇسىنشىنىڭ زەرتتەۋلەردى, كىتاپ بەتتەرىن وقىعانى بايقالادى. ەسكەرتكىشكە «بايان باتىر» دەپ جازىلىپتى... ەرتەڭ قالاي دۇرىس ايتارىن بىلمەي ۇرپاقتارىمىز جاڭىلىسىپ جۇرمەسە بولعانى... ونسىز دا, وبلىس ورتالىعىندا ءالى كۇنگە دەيىن كۋتۋزوۆ, سۋۆوروۆ, ەرماك اتالاتىن كوشەلەرىمىز بار. ەكىنشىدەن, ارينە, باتىر بولعان سوڭ, قولىنا قىلىش, نايزاسىن العان ات ۇستىنەن كورەمىز. كەلەسى ەسكەرتكىشتى مالايسارى باتىرعا ورناتار بولساق, تاعى دا ات, نايزاسىز بولماس, سوندىقتان جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە كۇرەسكەن باتىر بابالارىمىزعا تاقىرىبى, مازمۇنى ءبىر بولعان سوڭ, ۋاق, نايمان, قانجىعالى دەپ بولمەي, مەموريالدى تۇردە ءبىر ەمەس, بىرنەشە باتىرعا ارناپ قويعان دۇرىس بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى. ءسويتىپ, بايان باتىرعا ەسكەرتكىش كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ ورتالىعىنان بۇيىردى. بۇل ەلدىككە, ەگەمەندىككە قۇرمەت. ۇشىنشىدەن, بەرگى سۇراپىل سوعىستان باسقا بىلەرلەرى جوق, قازىرگى جاستارعا ناعىز پاتريوتتىق رۋح بەرەتىن بەلگى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, تاريحشى-عالىمدار, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى, ماقسۇت نارىكباەۆ باسقاراتىن «بايان باتىر» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ەسكەرتكىشتى بيۋدجەت قارجىسىنان ەمەس, قوعامدىق قوردىڭ ءوزى قارجىلاندىرىپتى. بايان باتىردىڭ قازاق تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قاھارماندىعى ەلىمىزدىڭ تاريحشىلارى, قوعام قايراتكەرلەرى, موڭعوليا, قىتاي, وزبەكستان جانە رەسەيدەن كەلگەن قانداستار قاتىسقان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ, اس بەرىلدى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار.