قىش تاقتا, تروستنيك قالام, پيكتوگرامما جازۋ ۇلگىسى
القيسسا, قىش تاقتالاردىڭ بىرىندە, جەردى كوتەرىپ تۇرعان ءۇش جاھانبالىق تۋرالى تاڭ-تاماشا دەرەكتەر بار ەدى. كونە عاسىرلاردا قارىپ پەن ءارىپ اراسىن اشقان كلاۆياتۋرالى كومپيۋتەر پايدا بولعاندا قاتار-قاتار, قابات-قابات قالانىپ جاتقان قىش تاقتالار مەتا-ءماتىن اتالار ەدى.
پوستمودەرنيزم ىلىمىندە شىعارمانى ءماتىن سوزىمەن الماستىرادى, سەبەبى شىعارما فورما تۇرعىسىنان شەكتەۋلى, ال ماتىندە شەكارا جوق (ينتەرتەكست, گيپەرتەكست), تۋىندىنى جانر, تاقىرىپ, جازۋ مانەرى ءتارىزدى تالاپتار شەكتەپ تۇرادى, پوستمودەرنيستتىك تەوريادا ءماتىن شەكسىز.
قىش تاقتا دەپ شارتتى تۇردە باسپاحانا كارتون-قاعازىن ايتتىق. ءبىر سۇلەيمەنوۆ «قىش كىتابىن» جازىپ ەدى, ەكىنشى ءبىر سۇلەيمەنوۆ قىش تاقتالار تاقىرىبىنا قالام تارتتى.
اسقار دىبىستى ماتىننەن جوعارى قويعاندا كومپوزيتور بولار ما ەدى, كىم بىلەدى, ول جازۋشىلىقتى تاڭداپ الدى. ءسوز مارجانىن تەردى, اۋەنىن ەستىدى, سازىن ءبىلدى. مۋزىكادان ەركىندىك تاپتى. جىلقىدان جەلمەن جارىسقان جۇيرىكتى كوردى. سوزدەن جۇمباقتاپ ۇيرەندى, سويلەۋدەن شەشۋدى.
اسقار سۇلەيمەنوۆ ءوز تىلەگىنىڭ عانا قۇربانى, ۋاجىنە ەمەس, قالاۋىنا جىعىلادى, ۋادەگە بەرىك, كەلىسىمگە تياناقتى.
«اق كەمپىر», «قارا شال», «بەساتار»
«قارا شالداعى» قارا شالدىرىپ وتەتىن كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, قاھارمان كەيىپكەردىڭ ءوزى, ايتقانىنا سەنىمدى, بەرىك, الايدا قۇرباندىققا قيار مالى جوق, ىنساپتان جىلقى سالتاناتى قىمبات.
«اق كەمپىردەگى» ازا – جاقسى كۇنىن جوقتاۋ.
جازعانىنان وقىعانى كوپ, تىڭداعانى الاپات ەدى. ەستۋدە زەيىن جوق, ول تىڭدادى, تىڭداتتى, تىڭداتا ءبىلدى. اسقاردىڭ ءبىر مىنەزى قۇدايسىز قوعامنىڭ كىتاپسىز قوعامعا اينالىپ كەلە جاتقانىنان ەدى. قۇدايسىزدارعا قارسى بەل شەشىپ كۇرەستى, قالامگەر ەندى بۇگىن كىتاپسىزدارمەن ايقاسقا ءتۇستى. ەلدەن بەزگەن جۇرت اداساتىن بولدى. بەزگەندەر قاشقاندارعا قوسىلدى. «قۇداي قازا بولعاندا», كىتاپ ءالى ولگەن جوق ەدى. نيتسشە ء«ولدى دەپ جار سالدى». دۇنيە وزگەرىپ شىعا كەلدى. كىتاپ «تىلسىم ءتارىزدى ەشكىمگە كەرەك بولماي قالدى».
«بەساتار» كىم ءۇشىن جازىلدى, انىق ەمەس. ءسىز ءجىتى قاراڭىز, سەرگەك وقىڭىز. سوزىنەن جاڭىلىپ قالاسىز. ويىنان اداسىپ كەتەسىز. اسقاردى وقۋ قيىن, تانۋ, ءتىپتى كۇردەلى. ەڭبەك. كۇرەس. تارتىس, وي تارتىسى. كوزقاراستار تەكە-تىرەسى.
پىشاقتىڭ جۇزىندەي كىتابىندا تەڭىزدىڭ تۇبىندەي تەرەڭدىك بار. تەرەڭ نارسە كوزگە تۇسە قويمايدى. ول قىسقا جازادى, ءبىز ۇزاق وقيمىز. تۇسىنىك تەرەڭدە, تۇسىنىكتەمە كوپ. ءبىز توبەدەن تومەن قاراعاندا جالعىزدىق تۇڭعيىقتان جوعارى ۇڭىلەدى. اڭگىمەلەرى قىزىق. ءۇش مۇڭ. «اق كەمپىر» مەن «قارا شال» – كلاسسيكالىق ۇلگىدە جازىلعان شىعارمالار. «اداسقاق» – توسىن. ءارى شاق. دالدىك كوڭىلدى جادىراتادى. تۋرا ءوز باسىڭىزدان ءوتىپ جاتقانداي. تاقىرىبى – جالعىزدىق, ارەكەتى – قارسىلىق.
اسقاردىڭ كۇشى ويىندا, ويى ۇزىلمەيدى, ءسوزىن تاۋىسامىز, بىراق سانا اعىنى ءبىر ءسات توقتامايدى.
«بەساتاردا» سانا اعىنى ەمەس, ىشكى مونولوگ بار. تالداپ كورەيىك. سانا اعىنى – احۋال, جاي-كۇي, دەمەك, پسيحولوگيالىق قالىپ. سانا اعىنى – ادامنىڭ تابيعي ءحالى.
ىشكى مونولوگ – كەيىپكەردىڭ وبرازىن اشاتىن ادەبي ءادىس-ءتاسىل. اسقاردىڭ شىعارمالارىندا ەكزيستەنتسياليستىك, ءتىپتى مەتافيزيكالىق مۇڭ بار. عاشىقتىق ەمەس, عارىشتىق, جالعىزدىق مۇڭى. قورعانسىزدىڭ كۇنى – وسى ادامنىڭ الەمدەگى (عارىشتاعى) جاعدايى. ءتىپتى حالىقتىق مۇڭ, دەمەك, الەۋمەتتىك.
ءۇش مۇڭ: مەتافيزيكالىق (وزگەرمەيتىن), ونتولوگيالىق (ورە جەتپەيتىن) جانە الەۋمەتتىك مۇڭ (وزگەرۋگە, جاقسارۋعا باستايتىن مۇڭ).
«بەساتاردىڭ» ەرەكشەلىگى – كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يدەولوگيا داۋىرىندە وتارشىلدىق ساياساتتىڭ كەنەت ءوزىن-ءوزى اشكەرەلەپ ادەبي تاقىرىپتان كورىنىس بەرۋى.
اۋەلى ول ءتىلدى ەكىگە ءبولدى: اكۋستيكالىق وبراز بەن ءسوز-تۇسىنىك. اكۋستيكالىق وبراز ءسوزدىڭ دىبىستالۋى ەدى. ءسوز-تۇسىنىكتە ورنىقتى. تۇتاس وقىلدى – اسپان, نەبو, sky. جۇرت كەز كەلگەن ءارىپتى جەكە-دارا وقىعان جوق, ءسوز اڭگىمە بارىسىندا تۇتاس ايتىلدى. زات اتاۋىن اتاعان داۋىستىڭ ءارىپ دىبىسى, كولەمى, ەرەكشەلىگى, دىبىستى وبراز رەتى قۇرىلدى. بۇل دىبىس بەلگىلى ءبىر تۇسىنىك رەتىندە بەلگىلەندى. سويلەم قۇرعاندا ارىپتەر رەتى قالىپتاستى. ول الەمگە جاڭالىق كەلگەنىن ءتۇسىندى. باسى-قاسىندا, قاتار جۇرگىسى كەلدى. سودان «بەساتار» پايدا بولدى, اسىرەسە, «اداسقاقتىڭ» ءجونى بولەك.
ستيل, فورما, ديسكۋرس
ول ءتىل تۋرالى تۇسىنىكتى وزگەرتتى. ەرتەدە ءتىل قارىم-قاتىناس قۇرالى ەدى. سوسسيۋر وزگەرىس اكەلدى. حIح عاسىردا فەرديناند دە سوسسيۋر ءبىر جاڭالىق اشتى: ول كورىنبەيتىندىگىمەن ستيل. بىلايشا ايتقاندا, ستيل – كەمەل ءماتىن, اسقاق ءتىل, الايدا پافوس ەمەس. ءستيلدىڭ اقپارى دەرەكسىز, ءماتىنى جاسىرىن. ءبىز كەڭ ماعىناسىنداعى تۇسىنىك تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ وتىرمىز.
بەلگىلەر (تاڭبالار) تارتىپكە باعىنسا عانا ءتىل. دەمەك, بەلگىلەر جۇيەلەنسە, تىلگە اينالادى. جۇيە دەگەنىمىز – ءتارتىپ. بەلگىگە ء«بارى» جاتادى: باس ءارىپ, ءۇتىر, نۇكتە – تىنىس بەلگىلەرى, كەگەل ولشەمى, ءسوزدىڭ سويلەمدە ءتارتىپ بويىنشا ورىن اۋىسىپ ورنالاسىپ تۇرۋى, قارىپتەردىڭ ۇلتتىق ۇلگىلەرى. ءتارتىپتى ەنگىزگەن ەرەجەلەر ديسكۋرستى قالىپتاستىرادى. ديسكۋرس قاشاندا تاريحي. ادەتتە ديسكۋرس سيمۋلياكردى پايدالانادى. ءبىز ءتىلدىڭ ءبىر-اق ءتۇرىن بىلەمىز, باسقا فورماسى تۋرالى تۇسىنىگىمىز جوق.
ول جاڭا ءتىل ىزدەدى. بەينەلەۋدىڭ جاڭا ءتىلى. جاڭا ءمان-ماعىنالار قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلدى.
اسقار سۇلەيمەنوۆ جاڭا ءداۋىردى اڭسادى. دايىن ۇلگىلەردەن باس تارتتى. «يدەالنىي تەكست». ستيلدە اقپار كوپ, تۇسىنىكتەمە (كوزقاراس: 1. بەلگى – سيمۋلياكر, 2. بەلگى – ەركىن.) بايىتادى, جاڭا مازمۇن, جاڭا ماعىنا ۇسىنادى.
ۋاقيعانى تاريحقا اينالدىرادى, ادامدى حالىققا, جاعدايدى زامانعا, كەزەڭدى داۋىرگە. كەز كەلگەن ءماندى جۇكتەي الادى, بەلگى كوبەيسە دە, ءتىل ازايعان جوق.
رولان بارت اۆتورلىق ينتەرۆەنتسياعا قارسى, ينتەرپرەتاتسيا – وقيعانىڭ ءوزى ەمەس, جازۋشىنىڭ كوزقاراسى. ستيل اۆتوردى تىزگىندەيدى. ماتىندە مەيلىنشە از كورىنسە, تۋىندى سونشاما بەيتاراپ, تازا. قوسپاسى كوپ شىعارما لايلى, تۇنىق نارسە عانا ءمولدىر. بەلگىلەردىڭ بار جيىنتىعى ءتىلدىڭ قۇرامىنا ەنەدى, ستيل وسەدى, ۇلعايادى, تالاپ كۇشەيەدى, كەيىپكەر ءتىلدىڭ تاساسىندا قالدى كەيىپكەرسىز دە رومان پايدا بولدى. اسقار ءداستۇرلى وبرازدان باس تارتتى («اداسقاق»), تاپتاۋرىن تاسىلدەن قاشتى.
ۆەرتيكال, گوريزونتال, پودتەكست
اسقاردىڭ ءسوزى بىرقالىپتى ءجۇرىپ جاتادى. باياۋ. ءتىپتى ءبىر ورىندا تاپجىلماي تۇرعانداي كورىنەدى. كولدەنەڭ تىزگەن ءسوز, سويلەم ۋاقىت وتكەن سايىن تۇڭعيىققا تۇسەدى. تەرەڭدەيدى. ءسوز ۋاقيعانى سۇيرەپ, ءبىر ءسات وقۋ قيىندايدى. ءماتىندى قاداعالاپ وتىرساڭىز وي شىعادى. كونتەكست – ۆەرتيكال – تاريح, تاجىريبە, مۇرا. تەكست – گوريزونتال. قازىرگى سيتۋاتسيا. اسقاردىڭ ۆەرتيكالدى پروزاسى وسى. ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە ەمەس, ۋنيۆەرسۋمعا باعىنعان لينگۆيستيكالىق پروزا.
كولدەنەڭ ءتىزىپ وقۋدى قويىپ, تىگىنەن وقيسىز. ماعىنا «پودتەكستە». بولەك ءماتىن استىندا ىرگەتاس. بەلگىلى ءبىر ءتىل فيلولوگياسى ەمەس, جالپى ءتىل اتاۋلىنىڭ تابيعاتىنا ارقا سۇيەيدى. ەتنيكالىق ءتىل ەرەكشەلىكتەرى كەيىن شەگىنىپ, ءتىلدىڭ ناسىلدىك تۇرعىدان قاراعانداعى قاسيەتتەرى العا شىعادى. لينگۆيستيكالىق پروزانىڭ كەڭىستىگى كەڭ, كونە ءداۋىردى كىرگىزەدى, كۇللى تاريحتى, تاجىريبەنى پايدالانادى. كونە لەكسيكالىق قۇرامنىڭ قولدانىسى وڭاي, ءتۇرى قيىنى ءاربىر ءارپىنىڭ تاريحى.
تاريحي ارىپتە ءبىلىم تەلەگەي تەڭىز. ۆەرتيكال تەزاۋرۋس تەك تاريحتى بىلدىرەدى. ءار ءسوز بەن تۇسىنىكتى, «كەشەگى ءبىلىم» بار. ءبىر-بىرىنە قاباتتاسقان ءسوزدىڭ مانىنە كىرىگىپ تۇر. سوندىقتان ءسوز – العاشقى سيمۋلياكر, جيىپ-تەرگەن ءبىلىم-تانىمى بۇگىنگى ءسوزدىڭ ءمانىن قۇراپ وتىر.
حح عاسىر: اعىمدار مەن اسقار سۇلەيمەنوۆ
عتر-دان مودەرن تۋدى. عىلىم, ونەر, كاپيتال زاۋىت, فابريكالارعا اعىلدى. ادام اقىل-ويىنا بەك سەنىم بىلدىرگەن ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى بۋرجۋازيالىق قوعامدى جاڭا تابىستارعا باستادى. مودەرنيزمنىڭ راتسيوناليستىك سيپاتى ايقىندالا باستادى. بارلىق سالادا, كۇللى باعىتتا اقىل-ويدىڭ سالتاناتى استى, قادىرى ارتتى. جۇمباق شەشىلەتىندەي, قۇپيا اشىلاتىنداي, شامامىز كەلەتىندەي كۇيدە بولدىق...
مادەنيەتتىڭ ءمانى ترانسفورماتسياعا ۇشىرادى, دە ءسوسسيۋردىڭ لينگۆيستيكالىق تەورياسى دۇنيەگە كەلدى, ءتىلدىڭ سەميوتيكالىق تەگى ايقىندالدى, پانارالىق شەكارالار جويىلدى. قوعام بايىدى (باتىس جانە اقش ەلدەرى), ەكونوميكالىق شارت ورىندالدى, الەۋمەتتىك نەگىزدەر پايدا بولدى, ەلارالىق بايلانىس كۇشەيدى. بىراق اقپاراتتىق تەحنولوگيا ەڭ ۇلكەن بەلگىسىنە اينالدى. پوستمودەرن زامانىندا حات-حابار الىسۋ ۇلكەن مانگە يە بولدى. ءبىر-بىرىنە ىركەس-تىركەس كەلگەن قوس ۇعىم ادەبي فورماعا قاتتى اسەر ەتتى. ۋاقىت شىعىنى ازايدى. بۇكىل باسپا ءىسى ءبىر كومپيۋتەر توڭىرەگىندە شوعىرلاندى. سالدارى تەگەۋرىندى ەدى.
مودەرن ەستەتيكالىق تۇرعىدان پوستمودەرنگە قاراعاندا كورنەكى, وزىق ەدى. ول ءوز امالدارىن قالىپتادى: قىسقا سويلەم فورمانىڭ ىقشامدىعىنا اكەلدى. الەمدى بەينەلەۋ وڭاي ەدى, دۇنيە انىق بولاتىن. ال پوستمودەرن كوپاقيقاتتى قوعامدى ورناتتى.
كەزىندە كونە شىعىستا, ءۇندىستاندا, قيىر جاقتا, الىس ەلدە جارىق كورگەن شىعارمالار اراب-مۇسىلمان وركەنيەتىنە پارسى تىلىندە جەتىپ جاتتى. پارسى ءتىلى يسلام الەمىنە سالىنعان كوپىر ءتارىزدى بولاتىن. ەندى بۇگىن جاڭالىقتار باتىستان شىعىسقا جونەلتىلىپ جاتىر. فەرديناند دە سوسسيۋر اشقان جاڭالىقتىڭ الەمگە دەگەن اسەرى اسا زور بولدى. كۇللى بەلگى ءتىلدىڭ كومپونەنتىنە اينالدى. ءسوزدىڭ ءوزى تۇبىرگە, بۋىنعا دەيىن بولشەكتەندى. جاك دەرريدا: ماتىننەن تىس ەشتەڭە جوق دەپ مالىمدەدى.
بەلگى تۇپنۇسقاسىنان ايىرىلعان ماندەردى تاسىمالدايدى. بەلگىنىڭ ءوز ءمانى جوق, الايدا بويىنا قوندىرعان ءمان قىزمەتىن اتقارىپ تۇرا بەرەدى. ءمان قالاي قونادى؟ ونى ء«مان لوگيكاسى» اتتى ەڭبەگىندە جيل دەلەز ادەمى كەيىپتەيدى. ءماندى بەلگىلى ءبىر زاتقا اتاۋ قىلىپ بايلاعاندا نە بەكىتكەندە بەلگى مانگە سىلتەمە جاساپ تۇرادى, بۇل – قاسيەت, ال اتريبۋت – بۇل جاڭا وزگەرىستى حابارلاۋ, مىسالى, اياعىن سىلتىپ باساتىن ادامدى اقساق دەپ اتايدى. ماعىنا قاسيەتىن اڭعارتادى.
ءمان ومىردە جوق, ويدا بار: «نەسۋششەستۆۋيۋششايا سۋششنوست». مىسالى, ار-ۇيات, ادالدىق, ساعىنىش.
ءتىلدىڭ تىنىس بەلگىلەرى, ارىپتەردىڭ ادەمى ءتۇرى كوبەيە ءتۇستى. اسقار پروزاسىندا ءۇتىر مەن نۇكتەنىڭ ءوزى حابارشى. ءتىل ستيلگە اينالدى, ادەبي كەڭىستىك وزگەرىستەر الاڭى تۇرعىسىندا تانىلدى. مۇقابانىڭ اسەمدىگى دە, بەزەندىرىلۋى دە ءتىل بولدى. ءماتىن ءتىلدى ەركىندىككە جىبەردى. انتۋان سەنت-ەكزيۋپەري «كىشكەنتاي حانزادا» اتتى شىعارماسىن سۋرەتپەن تولىقتىرىپ وتىرادى. جاڭا اقپارات قوسادى. ستيل ينفورماتسيانى كەڭەيتە تۇسەدى دەگەنىمىز وسى.
ءومىر جانە ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسى
نيتسشە ءومىر فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالادى. ەكزيستەنتسياليزم دەگەنىمىز – ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسى. فەنومەنولوگيا ادەتتەگى تۇسىنىكتى جايتتارعا كۇمان بىلدىرەدى, انىقتاماسىن ءوزىڭىز قالىپتاستىرۋىڭىز كەرەك. ماسەلە مىنادا: فەنومەندى تازا قالپىندا تانۋعا تالپىنىس كەرەك.
ەندى جاك دەرريدا دۇنيەگە اكەلگەن دەكونسترۋكتسيا تۋرالى اڭگىمە قوزعايىق.
الەم قوس تۇسىنىكتەن (بينارلى) تۇرادى: كوك/جەر, الىس/جاقىن, جاقسى/جامان, ۇلكەن/كىشى. ءبىر جۇپ ىشىندە ەكى ءسوز ءبىر-بىرىنە قارسى, وپپوزيتسيادا. كەزىندە قالىپتاسقان كونسترۋكتسيا. دەرريدا ونى دەكونسترۋكتسيالايدى. جۇپتىڭ ءبىرىنشى ەمەس, ەكىنشى سىڭارىنا نازار اۋدارۋعا شاقىرادى. سوندا دۇنيە وزگەرىپ سالا بەرەدى. ءبىرىنشىنىڭ ۇستەمدىگى جويىلادى.
ءار جازۋشىنىڭ ءار شىعارماسى وزىنشە ءبىر جانر. جانر قالىپتاسقان فورما: كولەمى, ۇزاقتىعى, ۋاقيعالار قالىڭدىعى جانە فابۋلا باسى, اياعى ەسكەرىلەدى. كەيدە اڭگىمە پوۆەستەن ۇزىن بولدى, كەيدە پوۆەست اڭگىمەدەن قىسقا تۋادى. جانردى تاقىرىپ تاڭدايدى.
اسقار سۇلەيمەنوۆ جانردى بۇزدى. مىسالى, «اداسقاقتىڭ» جانرى جوق, فورماسى بار. ول جاڭا جانر ەنگىزدى. اسقاردىڭ شىڭى – «اداسقاق». جانر ستيل تۇرعىسىنان دا. ستيل – اسەكەڭنىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورماسى: وزىنەن قالامىنا دەيىن, قالامىنان قيالىنا دەيىن.
اسقار – جانردىڭ ءوزى. ول – «زاكونوداتەل مودى». ونەردىڭ ءسانىن كەلتىرەتىن, ءناشىن قالىپتاستىراتىن جازۋشى. «بەساتاردىڭ» سيۋجەتتىك جەلىسى, الەۋمەتتىك ماڭىزى, يدەيالىق مۇراتى جايلى كوپ جازىلدى.
ءبىز فورمانى عانا كۇن تارتىبىنە قويدىق. فورما – ونەردىڭ ءوزى. مازمۇن فورماسىز ءومىر سۇرە المايدى.
«اداسقاقتا» ەركىندىك بار.
باپ. اسقارلى بيىك. كۇمىسكە مالىپ, سىزدىقتاتا جازعان التىن قالامىنان ءىنجۋ-مارجان توگىلەدى.
ۆەرتيكال ماعىنا, گوريزونتال فورما. اسپان شەكسىز, جەر بەتىندە دە تۇيىق جول جوق. ءسوز ۇستاعان شەشەن قالام ۇستاعان جازۋشىعا اينالعاندا اۋىزەكى تىلدەن ءماتىن وزادى. فونەتيكا گرامماتيكادان جوعارى ەدى, تومەن تۇسەدى.
ءستيلدىڭ تۋ سىرتىندا تالعام جاتىر.
اسەم سوزگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى جوقتا جاقسى ءماتىن بولا ما, ءتىپتى شىعارماشىلىق دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ەستەتيكالىق كوزقاراس. اسەمپاز ادام ءتىل ۇيىرگەن ءشاربات شىرىندى ادەمى شىنىدان ىشكىسى كەلەدى. ادەتتە ءتۇزۋ جولدى قيسىق دوڭعالاق قور ەتەدى.
اسقاردا ءسوز تازا, سويلەم اق. وقتاي ءسوزى ءىس-ارەكەتكە جاراسا كەتەدى. ءماتىن, ديالوگ – ءسوز, قيمىل-قوزعالىس – قاتار, قالماي ءجۇرىپ جاتادى.
وسىنشا قيىندىقتىڭ نە قاجەتى بار؟ قاجەتى بار ەكەن.
اسقار سۇلەيمەنوۆ جازۋشىلارعا جازۋشى. تىڭ تاقىرىپ, جاڭا ستيل, سونى الەم. مىنەز كەيىپكەردىڭ ويىنان كورىنەدى. ويىنىڭ ءوزى قوزعالىستا. جەر ىزدەيدى, ەل ىزدەيدى, ءوزىن ىزدەيدى.
مەتافيزيكالىق كۇي ەكزەنتسياليستىك تۇيىققا تىرەلەدى.
قۇداي نەگە زارلاتادى؟ قازاقتىڭ كورمەگەنى جوق, كورەتىنى ءالى كوپ. اسقار جاۋاپتى ارىپتەرىنەن سۇرايدى, قالامداستارىنان كۇتەدى, بىراق قازاق, قالا بەردى, ادامزات مۇراتىنا جەتەرىنە سەنىمى جوق. گاپ وسىندا. گاپ دەپ وتىرعانىمىز ابسۋرد. ابسۋردتى شەشەمىن دەگەندەر ابسۋردتى كوبەيتەدى, كەلىسكەندەر جوعالتادى. شەشىمىن تاپپاق ەمەس, سەبەبى قۇداي ادام بالاسىن جاراتقالى ادام بالاسى باقىتتى بولىپ كوردى مە, ەشكىم بىلمەيدى.
سەنىمدى سۋىتساق, كۇشەيەدى, ءۇمىت ۇزسەك, السىرەيدى. الەمدى ابسۋرد كۇيىندە قالدىرعان ءجون ءتارىزدى, قالاي قابىلداساڭىز دا ءمانىسى جوق, ماعىناسى اقيقاتتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان جازۋ سياقتى. ءبىز اقيقاتىن ءبولىپ-ءبولىپ اكەتكەن شەكسىز ءماتىننىڭ ءبىر-ءبىر ۇزىكتەرىمىز. جىرتىلعان پاراقتار. قايتا جالعاۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق ماتىندە نە جازىلعانى ەسىندە.
جارىق, تۇنەك, ساۋلە
ورتا عاسىر ءوتىپ, قارا تۇنەك سەيىلگەندە قاشىقتان ءبىر جارىق ساۋلە كورىندى. بۇل فيلوسوفيا ساۋلەسى ەدى. قايتا ورلەۋ, جاڭا زامان ىرگەتاسىن قالاسقان ۇلى تۇلعالار سوڭىنان حVII, حVIII عاسىرلاردا جاڭا دانىشپاندار ساحنا تورىنە شىقتى. بوساعادا, ەسىكتى اشىپ, حIح عاسىر تابالدىرىقتان اتتاعالى تۇر ەدى. جالپى, ورتا عاcىر تۇنەك الەمى-تۇعىن. قاراڭعىلىق دۇنيە ءجۇزى دامۋىن تەجەدى. فيلوسوفيانىڭ مىندەتى وزگەردى: ول ءابسوليۋتتىڭ بار ەكەندىگىنە دالەل ىزدەدى.
حIح عاسىر – ءبىزدىڭ عاسىر. ءبىز حIح عاسىرعا ۇقساسپىز. حح عاسىر ححI عاسىردىڭ مازمۇنىنا اينالدى. سانا اعىنى, ابسۋرد, ىقشامدىق (laconic) ون توعىزىنشى جۇزجىلدىقتا قالىپتاسقان, جيىرماسىنشى جۇزجىلدىقتا قانات جايعان ءادىس-امالدار.
اسەكەڭدەر قولدانعان ستيل, تۋعان اتموسفەرا – ستەندال, فلوبەر, بۋنيندەردەن بەرى كەلە جاتقان تالاپ-تىلەكتەر. بىراق حIح عاسىردىڭ ءوزى حVIII عاسىردان, حVII, حVIII عاسىردان شەكسپير (گاملەت) مەن سەرۆانتەس (دون كيحوت) شىققان.
ەكەۋىنە دەيىن ادەبيەتتىڭ دامۋىن جانر ايقىندادى, ەندى كوركەم ءادىس-تاسىلدەر بەلگىلەدى.
جانر شىعارمانىڭ ماتىندىك كورىنىسى: نە ۇزاقتىعىن (رومان, پوۆەست, اڭگىمە, نوۆەللا, ءتامسىل) بىلدىرەدى, نە قاي تۇرگە (پوەزيا, پروزا, دراماتۋرگيا) جاتاتىنىن كورسەتەدى. جانرلىق ءداستۇر ءجيى بۇزىلادى, جانرلار جاپپاي دەفورماتسياعا ۇشىراپ جاتىر. پوليجانرلىق ۇستەمدىك, لەكسيكالىق قابات تىلدىك كوپ وزگەرىس اكەلدى. بۇگىندە مىڭداعان شاقىرىمداردان ءتىل قاتادى. ءتىل كوبەيدى, ءتىپتى سويلەمنىڭ وزىنەن بىرنەشە ءتىل تابامىز: گرامماتيكالىق, ورفوگرافيالىق, سيناكسيستىك, ستيليستيكالىق.
اسقار سۇلەيمەنوۆ حح عاسىردىڭ كۇللى اعىمدارىن ءبىلدى, كوبىسىمەن كىتاپ ارقىلى وقىپ-تانىستى. مەنىڭشە, ول ءماتىندى ەمەس, ماتىننەن تىس جاتقان ءماتىندى وقىدى, ءسوزدى تۋرا ماعىناسىندا ەمەس, اۋىسپالى ماعىناسىندا ءتۇسىندى. جازعانى دا انىق پەن تىلسىم اراسىندا, ءسوزدى وقىپ, ءسوزدىڭ سىرتىنداعى ويدى ۇمىتىپ كەتپەڭىز, قالىڭ وقىرمان قاۋىم.
ءبىز بىرگە اداسامىز. نەتكەن اسقاق اداسقاق ادامدار ءبىرجان سالدان باستاپ اسقارعا دەيىن. اسقاردان سوڭ جاس ۇرپاق كەلىپ جەتكەنشە. ءبىز بىرگە اداسامىز.
يمحوتەپ, سۇلەيمەنوۆ, XXX عاسىر
يمحوتەپ پەن اسقار سۇلەيمەنوۆ اراسى ححح عاسىر. يمحوتەپ ءبىرىنشى جازۋشى, اسقار سۇلەيمەنوۆ – مۇمكىن سوڭعى قالامگەرلەردىڭ ءبىرى. يمحوتەپ زامانىندا جازۋ ەندى باستالدى, اسقار داۋىرىندە بىرتىندەپ اياقتالىپ كەلە جاتىر.
ستيل ايىرماشىلىعى قانداي! يمحوتەپ قارابايىر قالام تارتسا, اسقار بىلەتىنىن جازبايدى, بىلمەيتىنىن جازادى.
بىلەتىنى كوپ بولسا دا تانىقتى, بەلگىسىزدىكتى ىزدەيدى. بىلگەنىن جازۋ – تانىم ەمەس, قايتالاۋ عانا.
ءار ادام ادامزات تاريحىن قايتالايدى. ءبىلىمنىڭ ىلىمنەن ايىرماسى دا وسىندا: ءبىلىم وزگەرىپ تۇرادى, داميدى, ءىلىم تۇراقتى پوستۋلات, قاعيدالارى بەرىك. اسقاردىڭ ماسشتابى بولەك, ويى – توسىن, سەبەبى ولشەمگە سىيمايدى. اسقار ولشەمنەن تىس, ەركىن, ادا. اسقاردىڭ قيىندىعى دا سول, ءسىز ونى وقۋعا ەمەس, تۇسىنۋگە اتتاناسىز. اسقاردان الەمدى نە الەمنەن اسقاردى ىزدەيسىز. اسقار سۇلەيمەنوۆ دەگەنىمىز – ەركىن ويدىڭ سيمۆولى. تاڭداۋى بوستان, قالاۋى ازات. ونىڭ شىعارمالارى – ىزدەنىس, تانىم, مەتود. مەتود – اقيقاتتى ىزدەۋدىڭ ءتيىمدى جولى.
ەپيلوگ
نەگە اقيقات, وتىرىك – زات ەسىم؟ شىن, جالعان – سىن ەسىم؟
سەبەبى اقيقات – زاتتىڭ ءوزى, شىن – سيپاتى. سوندىقتان شىنعا -دىقتى قوسىپ, زات ەسىم جاسايمىز – شىندىقتى, جالعانعا -دىقتى قوسىپ, جالعاندىق جاسايمىز, بىراق قازاق جالعاندىق دەپ سويلەمەيدى, سول سەبەپتى جالعاندىقتىڭ ورنىنا كوبىنە وتىرىك ءسوزىن قولدانامىز. ءبىر قىزىعى, قازاقتا زات ەسىم مەن سىن ەسىم ورىن اۋىستىرىپ تۇرادى, كەشەگى شىندىعىڭ بۇگىن جالعان, بۇگىنگى جالعانىڭ ەرتەڭ شىندىققا اينالادى, اقيقاتىن تابۋ مۇمكىن ەمەس, ادام ورنى مەن جىلدامدىعىن ايىرا المايتىن كۆانت بولشەكتەر ءتارىزدى, ءبارى ب ۇلىڭعىر.
ماعان مودەرن شىعارمالاردىڭ ۇنايتىنى – انىق ءارى ىقشام جازىلاتىنى. پوستمودەرندە شارت كوپ, الايدا تەحنولوگيا تۋدىرعان اقپاراتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ سان الۋاندىعىن باقىلاعان پوست-سترۋكتۋراليزم قۇبىلمالى (ۇرەيلى) زامان كەلە جاتقانىن ەسكەرتىپ ەدى, ءبىر اقيقات جوق.
اسقار بەيبىت كۇن, تىنىش زاماندا بەيمازا ءومىر ءسۇردى, كاتاستروفا الدىندا تۇرعانداي, ىشىندە جۇرگەندەي... ۋايىم جەدى, قايعى-شەرگە باتتى. ول قاپادار ەدى. ءستيلدىڭ ازاپ-مەحناتى سوڭىنان كورگەن قۋانىشىنا تاتي ما؟ شەبەردىڭ جەتكەن بيىگى ءستيلدىڭ سۇلۋلىعىنا ساي ما؟ الدە زايا كەتكەن دۇنيە مە, ەسىل ۋاقىت پا؟
كەمەل ءبىلىم يەسى, كەمەڭگەر تۇلعا اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ مازاسىز جانى جازعىتۇرىم مەزگىل تاۋ بوكتەرى گۇلگە ورانعاندا, الاتاۋدىڭ بيىك شىڭدارىنان ماڭگىلىك سايا تاپتى.
ديدار امانتاي,
جازۋشى