«ىرعىز-تورعاي» رەزەرۆاتى – سيرەك اڭ-قۇس ساقتايتىن مەكەن

مەكەمە ينسپەكتورلارى ەرەكشە قورعالا­تىن اۋماققا ءتاۋىپ, جايساڭباي, نۇرا اۋىل­دىق وكرۋگتەرى جاعىنان كىرىپ, كيىك تولدەپ, قۇستار ۇيا باسىپ, كولدەردە بالىق ۋىلدى­رىق شاشىپ جاتقان كەزدە تابيعات تى­نىش­تىعىنىڭ بۇزىلماۋىن قاداعالايدى. اسىرەسە رەزەرۆاتتىڭ قاق ورتاسى, اڭ-قۇستىڭ مەكەنى – اعاشۇي توبە, اتانباس, قوسبۇي­رەككە ەشكىمنىڭ كىرۋىنە رۇقسات جوق. قۇرا­لايدىڭ سالقىنىمەن كيىكتەر جاس تولدەرىن جەل مەن جاڭبىر استىندا ورگىزىپ جاتقاندا قاسقىرلاردىڭ ءيىس سەزۋ قابىلەتى ناشارلاپ, دالالىقتا شىبىن-شىركەي دە بولمايدى.

ىرعىز اۋدانىندا ورنالاس­قان اۋماعى 763 549 گا بولاتىن تابيعي رەزەرۆات 2007 جى­لى قۇرىلدى. سارىارقانىڭ دالاسى مەن كارى مۇعالجار قى­رات­تارىمەن شەكارالاساتىن تور­عاي ءۇستىرتىن ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى مەكەندەيتىن بەتپاق­دا­لا كيىكتەرى ەشقاشان ەلىمىزدىڭ شەكاراسىنان تىسقارى اۋىپ كور­مەپتى. بەتپاقدالا ۇيىر­لەرى وسى قاسيەتىمەن ورال جانە ءۇستىرت كيىكتەرىنەن ەرەكشەلەنەدى. رە­زەرۆات كيىكتەرى قىس قاھارىنا مىن­­گەندە ءۇيىر-ۇيىرىمەن ارال تە­ڭىزى ماڭىنداعى قۇمدى القاپ – قاراقۇمنىڭ باۋىرىنا قاراي اۋادى. ال قىس جايلى بولعان جىلدارى وسى جاقتا قالىپ قويادى.

كيىك – 10-12 جىل ءومىر سۇرەتىن وتە ءوسىمتال جانۋار. انالىقتارى ادەتتە ەكى لاقتان, كەي جاعدايدا ءۇش لاق تۋادى. تاعى ءبىر قاسيەتى – ءبىر جىلى ەركەك ءتولى كوبىرەك بول­سا, كەلەسى جىلى ۇرعاشىلارىن كو­بىرەك تۋادى ەكەن. وسىلايشا, تول­دەرىنىڭ جىنىسىن رەتتەپ وتىرا­دى. ءبىر كيىكتىڭ ورتاشا سالماعى 45 كيلوعا جەتسە, اتالىق كيىك مۇ­يىز­دەرىنىڭ ۇزىندىعى 30 سم-گە با­رادى. ساعاتىنا 70-80 شاقىرىم جۇگىرەدى. قاتتى جۇگىرگەن كەزدە سال­بىراڭقى مۇرىندارى ارقى­لى وكپەسىنە اۋا جاقسى بارادى. تابيعي ورتانىڭ وزگەرىسىنە تەز بەيىمدەلگىشتىك قاسيەتى ەجەلگى تۇ­ران ويپاتىنىڭ كيەلى جانۋارىن وسى كەزگە دەيىن قۇرىپ كەتۋدەن ساقتاپ كەلەدى. قىستا تۇگى قالىڭداپ اق تۇسكە, كۇزدە سارى تۇس­كە بويالىپ جىلتىراپ تۇرادى. اقبوكەننىڭ جەزكيىك اتاۋى سودان قالعان. 2015 جىلى مامىردا بەتپاقدالا ۇيىرلەرىنىڭ ءىشى كەۋىپ, جاپپاي قىرىلىپ قالعانى جۇرت­تىڭ ەسىندە. سول جىلدارى كيەلى جانۋاردىڭ سانى مۇلدە ازا­يىپ كەتىپ ەدى, بىراق كەيىنگى جىل­دار­داعى تابيعات قورعاۋ شارا­لا­رى­نىڭ ناتيجەسىندە جاقسى ءوسىم بار.

ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە قاراستى «ىرعىز-تورعاي مەملە­كەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى» رمم ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باس مامانى شى­نار اقاشوۆانىڭ ايتۋىن­شا, وت­كەن جىلى رەزەرۆات اۋماعىندا بىردە-ءبىر براكونەرلىك دەرەك تىركەلمەگەن. وعان قىلمىستىق كودەكستە زاڭسىز كيىك اۋلاۋ­شى­لارعا قارسى جازانىڭ قاتاڭ­­داتىلۋى جانە ايىپپۇل مول­شەرىنىڭ كوبەيتىلۋى سەبەپ بولعان. زاڭسىز كيىك اتۋشىلار ۇستالىپ قال­عان جاعدايدا ءبىر اتالىق كيىك­كە 1 ملن 700 مىڭ تەڭگە, ءبىر انالىق كيىككە 1 ملن 200 مىڭ تەڭگەدەن ايىپپۇل تولەيدى.

رەزەرۆات – تەك كيىكتەردىڭ قو­نى­سى عانا ەمەس, 250 ءتۇرلى قۇس پەن 42 سۇتقورەكتى جانۋاردىڭ دا مەكەنى. بۇل جاقتاعى تەرەڭدىگى 1,5-2,5 مەتر بولاتىن 30-عا جۋىق شاعىن كولدىڭ تەڭ جارتى­سى كە­ۋىپ قالدى. ويتكەنى كەيىنگى ون­جىل­دىقتا سۋ وتە از كەلەتىن بول­عاندىقتان, كوپ كولدىڭ ور­نى سورعا اينالدى. بيىل 13 كول­گە سۋ كەلدى, بىراق بۇرىنعى ارنا­لا­رىنىڭ جارتىسىن دا تولتىرمادى. سۋ مول كەلگەن جىلدارى قۇستىڭ ءتۇرى كوبەيىپ, سۋ كەلمەگەن جىلدارى قۇس تا سيرەيدى.

رەزەرۆات كولدەرىنە ۇشىپ كە­لىپ-كەتىپ جاتقان 250 ءتۇرلى قۇستىڭ 34-ءى ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن. كولدىڭ قامىسى اراسىنا 113 ءتۇرلى قۇس ۇيا سالادى. جالپى, مۇندا سۋ قۇستارى مەن سۋ ماڭى قۇستارىنىڭ 109 ءتۇرى كەزدەسەدى. ال قۇس كەلىپ, قايتاتىن كوكتەم مەن كۇز مەزگىلىندە پاكىستان, ءۇن­دىس­تان باعىتىنا ۇشىپ بارا جات­قان 125 ءتۇرلى قۇس ايالداپ وتەدى.

رەزەرۆاتتى مەكەندەيتىن 42 ءتۇر­لى سۇتقورەكتىنىڭ اراسىندا جا­­­­بايى شوشقا, قاسقىر, قارساق, تۇل­كىدەن وزگە سيرەك كەزدەسەتىن جا­نۋارلار دا مەكەندەيدى. سو­نىڭ ءبىرى – «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن شاعىل مىسىعى. «شا­عىل مىسىعىن 2007 جىلى ينس­پەكتورلار كورىپ قالىپ, ەسەپكە العان. بىراق سودان بەرى وسى اڭ­دى كەزدەستىرمەدىك. ءتۇرى شا­عىل مىسىعىنا ۇقسايتىن قامىس مى­سىعى بار, بىراق بۇل – باسقا تەكتى اڭ», دەيدى رەزەرۆاتتىڭ باس مامانى اسەمگۇل ءابدىراحمانوۆا.

رەزەرۆات اۋماعىنداعى شال­قارتەڭىز, جىگىتكولدە قو­قيقازدار قوناقتايدى. جاقىندا نۇرا ەلدى مەكەنى جانىنداعى قوراشى دەگەن كولگە قوقيقاز قوندى. الايدا قوراشىداعى قوقيقازدىڭ ءتۇسى اق­شىلداۋ. ويتكەنى قوقيقاز­داردىڭ سۇيىكتى قورەگى – تۇزدى كولدەردە بولاتىن ارتەميا سالينا قۇرتى. وسى قۇرت قوقيقازعا القىزىل ءتۇس بەرەدى. ء«بىزدىڭ جەرى­مىزدەگى كولدەردىڭ سۋى تۇششىلاۋ بولعاندىقتان, قورەگىنە بايلانىستى قۇستىڭ ءتۇسى وزگەرگەن دەپ ويلايمىز. بىراق قوقيقازدىڭ وسى جاقتا جۇمىرتقالايتىنىن, نە ۇشىپ وتەتىنىن انىقتاي الماي جاتىرمىز. ولار مۇمكىن وز­دەرى قوناقتايتىن شالقارتەڭىز كولى ورتاسىنداعى باتپاقتى تە­رەڭ سورداعى قامىس اراسىندا جۇ­مىرت­قالايتىن بولار», دەيدى ءا.ءابدىراحمانوۆا.

رەزەرۆاتتاعى الابۇعالىكول­دى قىزعىلت جانە بۇيرا بىرقا­زان­­دار مەكەندەيدى. بىرقازان دا – «قى­زىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن قۇس. بىر­قازاننىڭ جەمساۋىنا 8 كيلوعا دەيىن بالىقتى تولتىرىپ الىپ, ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە ۇشىپ بارىپ, باس­قا قۇستارمەن قورەگىن بولىسەتىن قاسيەتى بار.

مالايدار كولى – قوڭىر قاز, اقباس ۇيرەك, سىبىرلاق اققۋ, سۇڭ­قىلداق اققۋ سياقتى جويىلۋ قاۋ­پى بار سۋ قۇستارىنىڭ مەكەنى. سا­رى تۇمسىقتى سۇڭقىلداق اققۋ – جۇ­مىرتقاسىن جەپ قوياتىن جىرت­­قىش قۇس. سىبىرلاق اققۋ­دىڭ تۇم­سىعى قىزىل بولادى. سون­داي-اق رەزەرۆات كولدەرىندە بال­شىق­شى, شالشىقشى, اقباس تىر­نا سياقتى سۋ ماڭى قۇستارى قۇس با­زارىن قىزدىرادى. دۋاداق, قى­ران, بەزگەلدەك, قاراقۇس سياق­تى دالا قۇستارى دا وسى جاقتا. سال­ماعى كىشىگىرىم قوزىمەن بىر­دەي دۋاداق وتە سيرەك جاعدايدا كو­رى­­نىپ قالىپ ءجۇر. قۇستاردىڭ ەسە­­بى ينسپەكتورلاردىڭ مامىر جانە كۇز ايلارىندا وزەن-كولدى با­قىلاپ, قۇستاردىڭ ۇيالارى مەن جۇمىرت­قالارىن ساناۋى, جىلدىق ەسەپ­تەردى تالداۋى نەگىزىندە شىعا­رىلادى.

رەزەرۆاتتا وسەتىن 423 وسىمدىك ءتۇرى­نىڭ 30-ى – دارىلىك, تورتەۋى – ەن­دەميك. مۇنداعى سيرەك كەزدە­سەتىن وسىمدىك تۇرلەرىنىڭ ءبارى – بيبەرشتەين, لەمان, قوسگۇلدى دەپ اتالاتىن ەرەكشە قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن قىزعالداقتار. بەلگىلى ءبىر ايماقتا عانا وسەتىن بالىقكوز, جۋسان جانە سۇتتىگەن سياقتى ەندەميكتەر دە بار. دارىلىك وسىمدىك­تەر ساناتىنداعى تۇيەجاپىراق كيىك­تەردىڭ تولدەۋ ناۋقانى كەزىن­دە گۇلدەپ, ەرتە قۋرايدى. قۋار­­عاندا سارى تۇسكە بويالاتىن تۇيە­جاپىراق استىنا كيىكتەر جاڭا تۋعان تولدەرىن جاسىرىپ قويىپ, جىرتقىشتاردان قورعانادى. كيىك­تەر لاقتارىن ورىسكە الىپ كەت­كەننەن كەيىن تۇيەجاپىراق تا ءوسۋىن توقتاتادى. سونداي-اق اتان­باسى القابىندا وتە ەجەلگى وسىم­دىك – توراڭعىل مەن سەكسەۋىل وسەدى. رەزەرۆات اۋماعىندا باۋى­رىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 14 ءتۇرى, بالىقتاردىڭ سازان, موڭكە, الابۇعا, تابان, شورتان, وڭقا, توڭقا, اققايراڭ سياقتى 8 ءتۇرى كەز­دەسەدى. ءساۋىردىڭ سوڭىنان ماۋسىم ايىنىڭ باسىنا دەيىن ۋىلدىرىق شاشىپ جاتقاندىقتان, بالىق اۋلاۋعا رۇقسات جوق. قىستا ينسپەكتورلار بالىقتارعا اۋا بارۋى ءۇشىن ويىقتار ويىپ, ونىڭ ورتاسىنا قامىس تۇتىك سالادى.

اڭ-قۇسقا جايلى مەكەن بول­عان تورعاي ءۇستىرتىنىڭ ەتەگىندەگى «ىرعىز-تورعاي» رەزەرۆاتى – ىشكى ءتۋريزمنىڭ ءبىر باعىتى بولۋعا سۇ­­رانىپ تۇرعان جەر. تەك تۋريس­تەر تارتۋعا ينفراقۇرىلىمنىڭ ال­سىزدىگى, قوناقۇيلەردىڭ, كەمپينگ­تەردىڭ بولماۋى قيىندىق كەلتى­رەدى. سوعان قاراماستان وسى مەكەمە قىزمەتكەرلەرى رەزەرۆات اۋما­عىندا مالايدار, تورعاي-نۇرا, شالقارتەڭىز كولدەرى باعىتىنا ءۇش مارشرۋت اشقان.

«وتكەن وقۋ جىلىندا جىلى مالايدار كولى جاعىنا ىرعىز اۋدانىنىڭ 500 وقۋشىسىن اپار­دىق. ول جاقتا تەك شاعىن عانا ءبىر ءۇي تۇر, تاماقتاناتىن, جا­تىن ورىندار سالىنباعان. «تور­عاي-نۇرا» مارشرۋتىن اش­تىق, قوقيقازداردى كورسەتۋگە اپا­رايىق دەسەك, ول جاقتا ينفرا­قۇرىلىم مۇلدە جوق. 2021 جىلى شالقارتەڭىز باعىتىن اشتىق. بىراق ول جاققا جول قيىن, ءارى الىس. ادامدار شالقارتەڭىز جا­عىنا جەر استىنان ىستىق سۋ قاي­ناپ شىعىپ جاتقان ەمدىك قاسيەتى بار بۇلاق ءۇشىن بارادى. الايدا «ىستىق اتپا» ىرعىز ەلدى مەكەنىنەن 506 شاقىرىم قاشىقتا. وعان جول تالعامايتىن كولىك بولماسا, باسقا كولىك جەتە المايدى. وندا دا بەلگىلى ءبىر جەرگە دەيىن بارىپ توقتايمىز دا, ءارى قاراي جاياۋ سوقپاقتارمەن كەتە­مىز. بىراق ءبىز وسى مارشرۋتپەن تەك كۇنىنە 6 ادام عانا اپارا الامىز. ويتكەنى سوقپاقتارعا اۋىرتپا­لىق تۇسپەۋى كەرەك. تابيعاتىن جاياۋ تاماشالاپ, جەر استىنان شىعىپ جاتقان اتپا بۇلاقتىڭ سۋىنا ءتۇسىپ, كەرى قايتادى. وسى مارشرۋتتارمەن تابيعات اياسىنا شىعا­مىن دەۋشىلەردى رەزەرۆات قىز­مەتكەرلەرى 31 ماۋسىمنان باس­­تاپ جەلتوقسانعا دەيىن اپارادى. ادامدار وزدەرى بارا المايدى, ويتكەنى ەرەكشە قورعالاتىن اۋماققا كىرۋگە قاتاڭ تىيىم سا­لىن­عان», دەيدى رەزەرۆات مامانى شىنار اقاشوۆا.

اقتوبە وبلىسىندا ىش­كى ءتۋ­ريزم­دى دامىتۋ جۇيەلى جول­عا قو­يىلماعان. ونىڭ نەگىز­گى سەبەپ­تەرى – جول ينفراقۇ­رىلىمىنىڭ السىزدىگى, تۋريستەرگە ارنالعان جا­تىن ورىنداردىڭ سالىنباۋى مەن تاماقتاناتىن ورىنداردىڭ جوق­تىعى. وسى ماسەلەلەر – ىشكى تۋ­ريستىك مارشرۋتتاردى ۇيىم­داس­تى­رۋعا ۇلكەن كەدەرگى. «ىر­عىز-تور­عاي» رەزەرۆاتى تابيعاتتى جاياۋ ارا­لاپ, اشىق اسپان استىندا تۇ­نەپ, شاتىرلاردا قونۋعا ءازىر ازا­ماتتار ءۇشىن جاقسى دەمالىس ورنى بولۋعا لايىق جەر بولسا دا, وسىنداي كەدەرگىلەردىڭ كەسىرىنەن تارتىمدىلىعىن جوعالتىپ وتىر.

 اقتوبە وبلىسى