ەلىمىزدى مەكەندەگەن بارلىق ەتنوستار سياقتى قازاقستان ۇيعىرلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق ەتنومادەني بىرلەستىگى دە مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, مادەني دامۋىنا, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
بۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكالىق ۇيعىر مادەني بىرلەستىگىنە جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان دولكۋنتاي ابدۋلحاليل قازاقستانعا ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1990 جىلى قىتاي ەلىنەن اتا-اناسىنىڭ اعايىنىنا ساپارلاپ كەلىپ, جاسىل جەلەكتى قالانى جاقسى كورىپ, ءبىرجولا قونىستانىپ قالۋعا بەل بۋعاندا 24 جاستا عانا بولاتىن. بۇگىنگى باي-ماناپتار سەكىلدى بۇل دا العاشقى كاسىبىن «باراحولكادان» باستاپ, ۇساق-تۇيەكتى ساتىپ ءجۇرىپ, ۇلكەن ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىنا بوي ۇيرەتە باستاعان. بۇل ۋاقىتتا قۇلاۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان الىپ ەلدىڭ ادامدارى ءالى «باي مەن كەدەيى تەڭ» كەڭەستىڭ كەڭ پىشىلگەن قاۋدىر تونىنىڭ ىشىندە قامسىز-قارەكەتسىز بەيعام ءومىرىن ءسۇرىپ جاتقان. ءبىر كۇن جۇمىس ىستەمەسە, كۇندىك تالعاجاۋىن تابۋى مۇڭعا اينالاتىن ميللياردتىڭ ىشىنەن كەلگەن دولكۋنتاي «باك» اتالعان ۇزىن وزەننىڭ بويىن جاعالاپ كەلە جاتىپ, ەكى تىستەلگەن كۇيى ءتىزىلىپ تۇراتىن, كەيدە اياقاستىندا جاتاتىن اپپاق كىرپىش ناندى كورگەندە, ء«اي, مىنا ناننىڭ وبالى مەن كيەسى ۇرماسا نەتتى» دەپ اشتىق پەن سوعىستىڭ ازابىن تارتقان بالاداي, الدەقايدان كەلە جاتقان قاۋىپتى تۇلا بويىمەن سەزىنەتىن. ورازا ايى باستالا سالا ۇيىنە ەكى-ءۇش قاپ ۇن الدىرىپ, اناسىنىڭ كۇن سايىن نان ءپىسىرىپ, جومارت قولىمەن بۇكىل كوشەگە ۇلەستىرىپ, ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الاتىن كەزىمەن, داستارقاندا نان قيقىمىن قالدىرماي جەپ الاتىن بالا كۇننىڭ داعدىسىمەن سالىستىرىپ, شاشىلىپ جاتقان نانعا شوشىنا قارايتىن. باردىڭ باعاسىن بىلمەگەننىڭ زاردابى كوپ كۇتتىرمەي-اق سورەلەرى جىلان جالاعانداي قاڭىراپ بوس قالعان دۇكەندەردىڭ الدىندا نان ءۇشىن شۇباتىلعان كەزەكتەردەن كورىنە باستاعاندا, ءبىر ءۇزىم ناندى قادىرلەۋدى ۇيرەتكەن اتاسىنىڭ دانالىعىنا باس ءيدى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىندا پايداعا كەنەلەمىن دەپ ساۋداعا كەلگەندەردىڭ كوزدى الا بەرە تۇتىنۋشىنى الداۋعا بەيىم تۇراتىن قۋلىعىن تۇسىنبەي-اق قويعان ەدى. سەبەبى ءوزى «ساۋدانىڭ ءبىرىنشى زاڭى – ادالدىق» دەگەن التىن قاعيداعا سۇيەنەدى. ەل ەڭسەسىن تۇسىرگەن داعدارىستىڭ قاۋىپ ەمەس, كەرىسىنشە, مۇمكىندىك ەكەنىن جاس كاسىپكەر بىردەن باعامدادى. ماڭدايىنا باق بۇيىرىپ, ورلەيتىن ازاماتتى قۇستاي ۇشىراتىن قۇدىرەتتىڭ اتى «باتا» مەن «العىس» دەپ اتالاتىنىن دولكۋنتاي بۇگىن ءتۇسىنىپ وتىر. مىڭنىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىعىپ, وركەنى ءوسىپ, ءورىسى كەڭەيسە, سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كۇندەردە بالالارىنا مەكتەپ فورماسىن الىپ بەرە الماي ءجۇزىن تومەن سالعان انالاردىڭ, ازىق-ت ۇلىگى جوق تۋىستارىنىڭ, جالپى تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردى كول-كوسىر پەيىلىمەن جارىلقاپ, شىن نيەتتەن العىس العانىمەن بايلانىستىرادى. قازاق, ۇيعىر, قىرعىز سەكىلدى بۇكىل تۇركى حالقىنا ورتاق «كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ» دەگەن ءبىراۋىز ماتەل ءسوزدى ءومىرىنىڭ فورمۋلاسىنا اينالدىرعاندىقتان, ءبىر ازامات ارماندايتىن ابىروي مەن جەتىستىككە قولى جەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا كىشىپەيىل مىنەز, قيىندىققا توزىمدىلىك, توڭىرەكپەن جىلى قارىم-قاتىناس سەكىلدى قاسيەتتەر دە كاسىپ جاساعان ازاماتتىڭ كەلبەتىن كوركەيتە ءتۇستى.
اكەسى دە, اتالارى دا ءومىر بويى ماڭداي تەرى مونشاقتاپ شاعىن كاسىپپەن اينالىسقانىن كورىپ وسكەن دولكۋنتايدىڭ باسقا سالاعا مويىن بۇرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. جاسىنان ەڭبەكپەن شىڭدالعان ادام جۇمىستىڭ قيىندىعىنان قاشپايدى. ساۋدامەن قوشتاسىپ, تەمىر-مەتالمەن اينالىسۋعا بەل بۋعان دولكۋنتاي وسى جۇمىستىڭ باستاپقى ساتىسى – ستانوكتا تۇرۋدان باستاپ, بارلىق كەزەڭىن باسىپ ءوتىپ, بۇگىندە باس ديرەكتور دارەجەسىنە دەيىن جەتىپ وتىر. العاش ءىرى كاسىپتى باستاعاندا ءبىر ايدا 5 مىڭ توننا تەمىر بۇيىمىن شىعاراتىن ەدى. بۇگىندە بۇل ءونىم اۋقىمى 75 مىڭ تونناعا دەيىن ارتىپ, نارىقتىڭ سۇرانىسىن الدىن الا ەسەپتەپ, تۇتىنۋشىنىڭ كەرەك زاتىن ەرتەرەك ۇسىناتىن الپاۋىت ءوندىرىس ورىندارىمەن جۇمىس ىستەيتىن ايماقتاعى اسا بەلدى كومپانيالاردىڭ بىرىنە اينالدى. تاپسىرىستى ءدال ۋاقىتىندا ورىندايتىن جىلدامدىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى مەڭگەرگەن دولكۋنتاي باسقاراتىن ءوندىرىس ورنىندا 130 ادام جۇمىس ىستەيدى.
بىردە تەلەديدار جاڭالىقتارىنان بەس بالاسى بار جالعىزباستى شىمكەنتتىك جاس كەلىنشەكتىڭ باسىنداعى قيىندىقتى بايانداعان سيۋجەتتى كوزى شالىپ قالدى. بەس بالانىڭ ءبىرى – باياعى شۋ بولىپ, قوعامدى اياعىنان تىك تۇرعىزعان جاپپاي ۆيچ جۇقتىرعان وقيعانىڭ قۇربانى. اكەلەرى ەستىگەن بەتتە تاستاپ كەتكەن. باسپاناسى جوق ايەل شيەتتەي بالا-شاعاسىن شۇبىرتىپ جالدامالى پاتەرلەردى ءجيى جاعالاۋىنا تۋرا كەلەتىن كورىنەدى. سەبەپ بىرەۋ – بالانىڭ جۇقپالى دەرتى. بالانىڭ سىرقاتىن ەستىگەن بەتتە ءۇي قوجايىنى سۇق ساۋساعىمەن ەسىكتى نۇسقاپ, سول كۇنى-اق بۋىنشاق-تۇيىنشەكتەرىن دالاعا سۇيرەپ شىعارىپ تاستايدى. ۇنەمى ۇرەي قۇشاعىندا بەس بالامەن كوشە كەزىپ قاڭعىپ قالاتىن ايەلدىڭ باسىنداعى اۋىر جاعدايدى ەستىپ تۇرىپ دولكۋنتايدىڭ شىداپ تۇرا المايتىنى انىق. قينالعان ادامنىڭ قاسىنان تابىلا كەتىپ, وزىندە باردى وزگەمەن ءبولىسىپ ۇيرەنگەن ول وتباسى احۋالىمەن تانىسا سالا تەلەارنا رەداكتسياسىنان تولىق اقپارات الىپ, مەيىرىمگە ءزارۋ مۇقتاج جانداردى ىزدەپ تاۋىپ, 12 ملن تەڭگەگە 7 سوتىق جەرىمەن التى بولمەلى ءۇي الىپ بەرەدى.
«جانى جومارتتىڭ الاقانى اشىق». ايدىڭ كۇننىڭ امانىندا ارىستىڭ باسىن الاپات ءورت شالعاندا, الدىمەن كومەككە ۇمتىلىپ, الماتىدان ارقايسىسى 30 توننا 4-5 جۇك كولىگىمەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن, ازىق-ت ۇلىك, كيىم, ءدارى-دارمەك اتتاندىرعان دا دولكۋنتاي بولاتىن. «يگى ىسكە جۇمسالماعان اقشا – سەنىڭ اقشاڭ ەمەس» دەگەن اتاسىنىڭ ءسوزىن جۇرەگىنە توقىپ وسكەن جومارت جۇرەك جىگىت ادال ەڭبەكپەن تاپقان اقشاسىن يگىلىككە عانا جۇمساۋدى ويلاپ تۇرادى. كوپ سوزگە جوق, ءىستى عانا بىلەتىن, جاستايىنان قيىندىقتى ەڭسەرىپ, تولقىنعا قارسى ءجۇزىپ ۇيرەنگەن دولكۋنتاي ابدۋلحاليل رەسپۋبليكالىق ۇيعىر مادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعالى قوعامنىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا ماقساتىن ايقىنداپ, ناقتى ناتيجەگە باعىتتالعان شارۋامەن اينالىسا باستادى. اسىرەسە الەۋمەتتىك باعىتتا اتقارىلعان ءىس ۇشان-تەڭىز. ورتالىقتاعى انالار, عالىمدار, جاستار جانە ءبىلىم كەڭەستەرى ءوز باعىتى بويىنشا ماڭىزدى مىندەت ارقالاپ, ءبىلىمدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاندىقتاردى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل اۋدارادى.
الماتى