ماتتياس كرامەر سيۆەرس الماسىن الەمگە تانىتۋدىڭ جولىن ايتتى

ىلە جانە جوڭعار الاتاۋىنىڭ تاۋلارى المانىڭ گەنەتيكالىق وتانى ەكەنى بەلگىلى. مىسالى, سيۆەرس الما اعاشى – بارلىق الما اعاشتارىنىڭ ءتۇپ اتاسى, ءارى ساقتاۋشىسى بولىپ تابىلادى. امەريكالىق عالىمدار بارلىق دەرلىك سورتتاردا كەزدەسەتىن وسى ءتۇردىڭ ماركەرلىك گەندەرىن انىقتادى. كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى فاتسيو دجەنارونىڭ جەتەكشىلىگىمەن «جەنەۆا» سەرياسىنىڭ جاڭا تامىرلى شىبىقتار توبىن شىعاردى, بۇل قازىرگى جەمىس وسىرۋدەگى يننوۆاتسيالىق توڭكەرىستىڭ باستاماسى بولدى.

ءوز كەزەگىندە قازاقستاندىق عالىمدار ەلىمىزدەگى باقشالاردا ءوزىن تابيعي جاقسى تانىتقان جانە قازىرگى ۋاقىتتا يتالياندىق جەمىس وسىرۋشىلەر سىناقتان وتكىزگەن «جەتىسۋ» سەريالى تامىرلى شىبىقتارىن ءوسىردى.

بۇل تۋرالى «بيولوگيالىق ارتۇرلىلىك جانە ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەر تۇراقتى دامۋدىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسقان عالىمدار مەن بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ باسقوسۋىندا كەڭىنەن ايتىلدى.

كونفەرەنتسياعا گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى مونيكا يۆەرسەن, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەگىزباەۆ سەرىك راحمەتوللا ۇلى, بۇۇ جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى ۆلاستەميل سامەك, قازاقستان, قىرعىزستان جانە قىتايدان كەلگەن كورنەكتى عالىمدار مەن جەتەكشى ماماندار قاتىستى.

قازۇازۋ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت گەرمانيانىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ فەدەرالدى قورىمەن بىرلەسىپ, قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا ەندەميكالىق الما اعاشتارى مەن سيۆەرس سورتتارىنىڭ, ەسكى الما باقتارىنىڭ بيوارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ بويىنشا «ALMA» جوباسىن ىسكە اسىرۋدا.

«بۇل جوبا جالپىعا بىردەي قالىپتاسقان عىلىمي نورمالار مەن ستاندارتتارعا سايكەس, ەڭ وزىق حالىقارالىق تاجىريبەنى مۇقيات زەردەلەۋ جانە تالداۋ ناتيجەسىندە قابىلداندى. عالىمدار سيۆەرس الما اعاشىنىڭ ەرەكشە ءتۇرىن ساقتاۋ مۇمكىندىكتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەي كەلە, ونىڭ پراكتيكالىق قولدانۋىن جانداندىرۋدىڭ كەشەندى شارالارىن ۇسىندى. ادامزاتتىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتى ناتيجەسىندە جوعالۋعا اينالعان قولدا بار جابايى جەمىس ورماندارىن كۇتۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, سيرەك تۇرلەردىڭ گەنەتيكالىق تازالىعىن ساقتاۋ مەن گەنەتيكالىق ەروزياعا ۇشىراۋدى بولدىرماۋ باعىتىنداعى كۇرەستى كۇشەيتۋىمىز قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى.

جوبانىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋمەن قاتار, اۆتوحتوندى, ياعني جەرگىلىكتى سورتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ بولىپ تابىلادى, ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى وسى ۋاقىتقا دەيىن سەرتيفيكاتتالماعان. قازاقستاندا وزىندىك فورماسى مەن ءدامى بار, ءبىر عانا «گرۋشەۆكا ۆەرنەنسكايا» اۆتوحتوندى سورتى تىركەلگەن. بىرلەسكەن جوبا اياسىندا عالىمدار جەمىس داقىلدارىنىڭ ەسكى سورتتارىن قايتا جاڭعىرتىپ, جاڭا تۇرلەرىن وسىرە باستادى. بۇل جاڭاشىلدىق فەرمەرلەر تاراپىنان وڭ باعاسىن الدى. ويتكەنى جاڭا تۇقىمداردىڭ بارلىعى تابيعاتقا بەيىمدەلگىش, ءدامى مەن قاسيەتتەرى بويىنشا شەتەلدىك سورتتاردان اسىپ تۇسەدى. جوبا سونداي-اق, ايگىلى قازاقستاندىق «اپورت» الما اعاشىنىڭ برەندىن جانداندىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر.

الداعى ۋاقىتتا قازاق جەمىس-جيدەك جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعى عزي حح عاسىردىڭ ورتاسىندا وسىرگەن رەنەت بۋرحاردتا جانە رەنەت لاندسبەرگسكي (جازعى جانە قىسقى ليمون), ستولوۆكا, پەسترۋشكا سياقتى تانىمال سورتتار سورەلەردە قايتادان پايدا بولىپ, قازاقستاندىقتاردى قۋانتادى دەپ كۇتىلۋدە. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ولاردى كوبەيتۋ ءۇشىن قازۇازۋ-دا تولىققاندى جۇمىس ىستەيتىن ميكروكلونالدى كوبەيۋ زەرتحاناسىن پايدالانۋعا بولادى.

اقىلبەك كۇرىشباەۆ سونداي-اق قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ ۇلتتىق بانكىن قۇرۋدى ۇسىندى. ۇلتتىق بانكتى قۇرۋ رەسپۋبليكانىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىندە عانا ەمەس, ورتالىق ازيادا دا گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ, مونيتورينگتەۋ, ساقتاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ جۇيەلەرىن قۇرۋ ەسەبىنەن وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى.

«ALMA» جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى, درەزدەن تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, NETSCI GmbH باس ديرەكتورى, دوكتور ماتتياس كرامەر ءوزىنىڭ «پلانەتارلىق شەكارالار مەن تۇراقتى دامۋدىڭ ماقساتتارى – بيوارتۇرلىلىك جانە ەكوجۇيە قىزمەتتەرى, ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزى» اتتى بايانداماسىندا بىرلەسە جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا باسا نازار اۋداردى.

ول الماتىدا بىرنەشە رەت بولىپ, جاڭا وسىمدىك سورتتارىن شىعارۋمەن جانە المانىڭ الۋان تۇرلىلىگىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. جابايى سيۆەرس الما اعاشىنىڭ ءارتۇرلى اۋرۋلارعا توزىمدىلىگىنە قايران قالعان ول ءوز وتانىندا كلون سورتتارى مەن تۇقىمدارىنان الما باعىن ءوسىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيوالۋانتۇرلىلىك سالاسىنداعى ءۇش ەلدىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى اوك الدىندا ۇلكەن پەرسپەكتيۆالار اشپاق.

ء«بىز بۇل ماسەلەنى ءارتۇرلى كەزدەسۋلەردە بىرنەشە رەت تالقىلادىق, تاعى دا ەسكە سالعىم كەلەدى: تەك قازاقستان مەن قىرعىزستان اۋماعىندا عانا ساقتالعان سيۆەرس الما اعاشتارى – بۇل ۇلتتىق قازىنا! ەگەر قازاقتار مەن قىرعىزدار سيۆەرس الما اعاشىنا باسا كوڭىل اۋدارسا, ولار قوسىمشا ەكسپورتتىق ءونىمدى عانا ەمەس, جاڭا جۇمىس ورىندارىن دا اشا الادى, سول ارقىلى سىزدەردىڭ المالارىڭىز بۇكىل الەمگە تانىمال بولادى», دەدى دوكتور ماتتياس كرامەر.

ءسوز العان باسقا سپيكەرلەر دە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى, كليماتتىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا تابيعي گەنوفوند, سونداي-اق ونىڭ نەگىزىندە الىنعان جانە الەمگە تانىمال سورتتار يممۋنيتەتتى جوعالتۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, ج.جيەمباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما توراعاسى باقىتجان دۇيسەمبەكوۆ سيۆەرس الما اعاشىن اسا قاۋىپتى جانە كارانتيندىك زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان قورعاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە توقتالدى.

«ەڭ الدىمەن, ادامداردىڭ سيۆەرس الما اعاشىنىڭ تابيعي ءوسۋ ورتاسىنا تىكەلەي اسەرىن ازايتۋىمىز كەرەك. مىسالى, بۇۇ مالىمەتتەرى بويىنشا, 1934 جىلى تەك كىشى الماتى شاتقالىنداعى الما ورماندارىنىڭ اۋدانى 190 گا قۇرادى, ال 2004 جىلى ول 9 گا دەيىن قىسقاردى. جوڭعار الاتاۋىندا ەلدى مەكەندەردىڭ شالعايلىعى مەن انتروپوگەندىك سترەسستىڭ بولماۋىنا بايلانىستى الما باقتارى ءبىرشاما ساقتالدى. قازىرگى ۋاقىتتا ىلە جانە جوڭعار الاتاۋىنداعى الما ورماندارىنىڭ جالپى اۋدانى 14 037 گا قۇرايدى», دەپ اتاپ ءوتتى باقىتجان دۇيسەمبەكوۆ.

جەمىس ونەركاسىبى يندۋسترياسىنىڭ دامۋىن جانە ادامداردىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, وسىناۋ تاۋلى جەرلەردەگى جابايى جەمىس ورماندارى بولىپ تابىلاتىن تابيعي گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋ شارالارىن كۇشەيتۋ قاجەت. سويلەۋشىلەر سيۆەرس الما اعاشىن ساقتاۋ ماسەلەسىن تولىق شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك, عىلىمي-زەرتتەۋ, ءبىلىم بەرۋ, حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىندا جان-جاقتى ۇيلەستىرىلگەن جۇمىستاردى جۇيەلى جۇرگىزۋدى ۇسىندى.

بۇگىنگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بيوارتۇرلىلىك پەن كليماتتىڭ وزگەرۋى, سيۆەرس الما اعاشىن اسا قاۋىپتى جانە كارانتيندىك زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان قورعاۋ, تابيعاتتى قورعاۋدى بىرىكتىرۋ, جاھاندىق فاكتورلاردىڭ ايماقتىق قوسىلعان قۇن تىزبەگىنە جانە بيوارتۇرلىلىككە اسەرى ت.ب. ماسەلەلەر بويىنشا اقپارات الماسۋدىڭ ماڭىزدى الاڭىنا اينالدى. 

كونفەرەنتسيا اياسىندا قازۇازۋ بازاسىندا ەكوجۇيەلەر مەن بيوارتۇرلىلىكتى قورعاۋ جونىندەگى قازاقستان-گەرمانيا ينستيتۋتىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋى بولىپ ءوتتى جانە قازۇازۋ مەن «KaGEB» اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.