جاستار پراكتيكاسى: ارەكەتكە – بەرەكەت

مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى حالىقتىڭ قانشالىقتى جۇمىسپەن قامتىلعانىمەن ولشە­نەدى. دەمەك, كەز كەلگەن ەلدىڭ دامۋ جولىندا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي سەندەلگەندەردىڭ تيگىزەر اسەرى زور. قازاقستانداعى سايا­ساتتانۋشى, الەۋمەتتانۋشى, پسي­حولوگتەردىڭ پىكىرىنشە, جۇ­مىسسىز جاس­تار ءسۋيتسيدتىڭ, اجىرا­سۋ­ فاكتىلەرىنىڭ كوبەيۋىنە نە­گىز. سونداي-اق ناشاقور­لىققا, ىشىم­دىككە سالىنۋعا بەيىم كەلەدى ەكەن.

– وتكەن جىلعى ستاتيستيكا بو­يىنشا رەسپۋبليكادا 18085 ادام ناشاقورلىققا قاتىستى تىركەۋدە تۇرعان. ونىڭ 97-ءسى كامەلەت جاسىنا تولماعان جاستار. بۇل بىزگە بەلگىلىسى عانا, ەسىرتكىگە اۋەس جانداردىڭ قاتارى ءبىز ويلاعاننان دا الدەقايدا كوپ بولۋى ىقتيمال. ويتكەنى ەسىرتكى ءبىر-اق رەت ءدامىن تاتقاننان-اق ادامدى ەلىكتىرىپ اكەتەدى. مىنە, ادامداردىڭ ناشاقور بولۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى سوندا جاتىر. تانىسى, ءبىر رەت ءدامىن تاتساڭ نەمەسە يىسكەسەڭ, شەكسەڭ ەسىرتكىگە تاۋەلدى بول­ماي­سىڭ, قيىندىقتاردىڭ بار­لى­عىن ۇمىتاسىڭ, ءلاززات الاسىڭ, جانىڭ تىنىشتىق تابادى دەگەن­ ارباۋ سوزدەرىمەن جامان جولعا تارتادى. ال الەۋمەتتىك قيىن­دىق­تاردان, وتباسىنداعى ۇرىس-كەرىستەن, جۇمىسسىزدىقتان نەمەسە قىزمەتىندەگى جانجالدان شارشاعان ازامات قيىندىقتان از ۋاقىتقا بولسا دا «قاشىپ كەتۋدى» ويلاپ, ەسىرتكىنىڭ ءدامىن تاتادى دا, ناشاقور ساناتىنا قوسىلعانىن بىلمەي قالادى. قازىر ەسىرتكىنىڭ دە ءتۇرى وزگەردى عوي. سونداي-اق سينتەتيكالىق زاتتاردى قابىلداۋ ءۇشىن ونى ساتىپ الۋ سحەماسى دا باسقاشا, – دەدى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ «رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەن­­ساۋلىق عىلىمي-پراك­تي­كا­­­لىق ورتالىعى» پاۆلودار قالا­­سىنداعى فيليالىنىڭ اعا دارى­گە­رى شايزات تىلەۋباەۆا.

«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­­­لىعى بىلتىر جاساعان الەۋ­مەت­­­تىك زەرتتەۋىن باعدارلاساق, ورتا­­لىق جۇرگىزگەن ساۋالداماعا جا­ۋاپ بەرگەن ازاماتتاردىڭ 61,1%-ى جۇمىسقا ورنالاسۋدا كەز­­دە­سەتىن ەڭ باستى قيىندىق رە­تىن­دە جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ جوق­تىعىن اتاعان. ال ۇشتەن ءبىر بولىگى جوو مەن كاسىپتىك وقۋ ورنىندا العان ماماندىق بويىنشا ورنا­لاسۋدىڭ قيىن ەكەنىن ايتقان. شەن­دىلەر بۇل پروبلەمانى ودان ءارى كۇردەلەندىرىپ الماس ءۇشىن جىل سايىن جاڭا باستامالاردى ىسكە قوسادى. ال ناتيجە بەرگەن جوبا­لار­­دىڭ مەرزىمىن ۇزارتىپ, اياسىن كەڭەيتەدى. سونىڭ ءبىرى – جاستار پراكتيكاسى. بۇل تۋرالى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى التاي كولگىنوۆ حابارلاعان ەدى.

«مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى جونىندە زاڭ قابىلداندى. ونىڭ بىرنەشە جاڭا نورمالارى بار. ەگەر بۇرىن جاستار ساناتىنا 29 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار كىرەتىن بولسا, قازىر 35 جاسقا دەيىن ۇلعايتىلدى. دەمەك, جاستارعا ارنالعان مەحانيزمدەردى قولداناتىن ازاماتتاردىڭ سانى ەداۋىر ارتتى. ەگەر بۇرىن جاستار كاتەگورياسىنا 3 ملن 700 ادام كىرسە, قازىر 5 ملن 700 مىڭ ادام كىرەدى. ياعني ولار وسى نورمالارعا, وسى قولداۋ تەتىكتەرىنە يە بولادى. سونداي-اق «جاستار پراكتيكاسى» باعدارلاماسىنا سايكەس, بۇرىن جاستار جارتى جىل وتەتىن بولسا, قازىر ول ءبىر جىلعا دەيىن ۇزارتىلعان. وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جاستار 100 مىڭ تەڭگەگە جۋىق ايلىق الادى. سونىمەن بىرگە «العاشقى جۇمىس ورنى» دەگەن باعدارلاما دا ءبىر جارىم جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا دا جاس­تار 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ايلىق الادى», دەدى ا.كولگىنوۆ.

«جاستار پراكتيكاسى» جوبا­سى­­­نىڭ ماقساتى – ۋنيۆەرسيتەت پەن­ كوللەدج بىتىرگەن ازاماتتاردى مامان­دىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنا­لاسۋعا كومەكتەسۋ. ياعني ولار­دىڭ تاجىريبە جيناقتاپ, بەل­گى­لى ءبىر قىزمەتكە بەيىمدەلۋىنە جار­دەم­دەسۋ. تەك ءبىر ەسكەرە كەتەتىنى جوباعا وقۋ بىتىرگەنىنە 3 جىلدان اسپاعان مامان عانا قاتىسا الادى. ءارى جاستار اۋىر كاسىپورىندار مەن زياندى, قاۋىپتى جۇمىستارعا جىبەرىلمەيدى.

– جاسىرىناتىنى جوق, كەز كەلگەن جۇمىس بەرۋشى, ماماننىڭ تاجىريبەسىنە اسا ءمان بەرەدى. جاڭا عانا وقۋ ورنىن بىتىرگەن ادامدا قايدان تاجىريبە بولسىن. سالدارىنان كەي جوعارى ءبىلىمى بار ستۋدەنتتەر جۇمىس تابا الماي ساندالىپ قالادى. وسى ورايدا جاستار پراكتيكاسى ولارعا ۇلكەن مۇمكىندىك. بۇل رەتتە بوس قاڭعىپ جۇرگەن ماماندى قابىلداعان جۇمىس ورنى دا ۇتىلمايدى. سەبەبى ولاردىڭ ەڭبەكاقىسىن مەملەكەتتىڭ ءوزى وتەيدى. ال ءبىر جىلعا قىزمەتكە كىرىسكەن ازامات بولسا, تاجىريبە جيناقتايدى. ءوزىم ءدال وسى جوبامەن بىرنەشە جاستى قاتارىما قابىلدادىم. پراكتيكا كەزىندە وزدەرىنىڭ قارىم-قابىلەتىن شىڭداپ, جاقسى تۇسىنان كورىنگەندەردى تۇراقتى جۇمىسقا الدىم. تەك بولاشاقتا ۇكىمەت بۇل باعدارلاماعا بولىنەتىن كۆوتا سانىن ارتتىرسا ەكەن دەگەن ۇسىنىسىم بار, – دەدى قازاقستان جاستار كونگرەسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى توقتار بولىسوۆ.

جالپى, استانا قالاسى بو­يىن­­­شا وسى باعدارلامامەن جۇ­مىس­قا كىرىسكەن ازاماتتاردىڭ جار­­تىسى سول ورىندا تۇراقتى قىز­مەتكە اۋىسادى ەكەن. ال ورنا­لاسا الماعان جاستارعا جۇ­مىس­پەن قامتۋ ورتالىعى باسقا مۇم­كىن­­دىكتەردى ىزدەيدى. ماسەلەن, تاعى ءبىر مەكەمەگە جىبەرۋ نەمەسە «Enbek» ەلەكتروندى بيرجاسىنا ءوتىنىش بەرۋ ارقىلى قولداۋ جاساۋ. ودان بولەك, شاعىن كاسىپ اشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك گرانت الۋ سىندى مەملەكەتتىك كومەك تۇرلەرى قاراستىرىلادى.

– بىلتىر استانا قالالىق حا­لىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتا­لى­عىنا 17,9 مىڭنان استام جاس جۇ­مىسقا ورنالاسۋعا ءوتىنىش ءبىل­دىر­دى, «جاستار پراكتيكاسى» جو­با­سى­ بويىنشا – 923 جاس, «العاش­قى­­ جۇمىس ورنىنا» 179 ادام جۇ­­مىسقا ورنالاستىرىلدى, «ۇرپاق­تار كەلىسىمشارتىمەن» 3 ادام­­ جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى,­ «الەۋ­­مەتتىك جۇمىس ورىن» بو­يىنشا 49 ادام­ جۇمىسقا ورنالاس­تىرىلدى, قوعامدىق جۇمىستارعا 950 ازامات جىبەرىلدى. سونىمەن قاتار جاستار اراسىندا گرانت يەگەرلەرى – 204 ادام. «باستاۋ بيزنەس» – 2251 ادام. قىسقا مەرزىمدى كاسىپتىك وقۋعا قاتىسىپ جۇمىسقا ورنالاسقان – 40 جاس بولدى, ونلاين وقىتۋ 196 ازامات وقىدى. الەۋمەتتىك كاسىپتىك باعدارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدەن 9671 ادام ءوتتى. تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا 3407 جاس جۇمىسقا ورنالاستى, – دەدى استانا قالاسى اكىمدىگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا قاراستى جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ ءبولىمىنىڭ مامانى اينۇر وماربەكوۆا.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرە­گىنە سۇيەنسەك, بيىل رەسپۋبليكا بويىنشا جاستار پراكتيكاسىنا 22 مىڭعا جۋىق ازاماتتى جىبەرۋ جوس­پارلانعان. ال «العاشقى جۇمىس ورنى» جوباسىنا كەمىندە 3 مىڭ جاستىڭ قاتىسۋىن ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپتى. بۇل باعدارلامالارعا قاتىسۋ ءۇشىن ولار نە ىستەۋ كەرەك؟

– «العاشقى جۇمىس ورنى» جوباسى كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىنە, جۇمىس تاجىريبەسى جوق جاستار, ونىڭ ىشىندە NEET ساناتىنداعىلارعا ارنالعان. قاتىسۋ ۇزاقتىعى – 18 ايدان اسپايدى. جالاقى مولشەرى – 30 اەك. «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» – 2 جىل ىشىندە وقۋىن اياقتاعان ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىنىڭ تۇلەكتەرىنە ارنايى قۇرىلاتىن جۇمىس ورنى. 6 اي وتكەن­نەن كەيىن جۇمىسسىزعا تۇراقتى جۇمىس بەرىلەدى جانە ول زەينەت­كەرلىك جاسقا تولعان قىزمەت­كەردى الماستىرادى. قاتىسۋ ۇزاق­تىعى – 6 اي. مۇندا دا ەڭبەكاقى 30 اەك مولشەرىندە. جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا بارىپ تىر­كەلىپ, ءوتىنىش بەرسە, ورتالىق ما­مان­دارى قاتىسۋدىڭ شارتتارىن, قانداي جۇمىس ورىندارى بارىن, باعدارلاما ەرەجەلەرىن تۇسىن­دىرەدى, – دەيدى اينۇر وماربەكوۆا.

تۇيىندەسەك, بيىل 20 مىڭنان استام تۇلەك قاڭتارداعى ۇبت-دا شەكتى بالدى جيناي المادى. ارينە, بۇل شەشۋشى سىناق ەمەس. تالاپكەرلەردە ءالى ءتورت مۇمكىندىك بار. دەسە دە ەسكەرەتىن فاكت. وسى رەتتە حاكىم اباي دا «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن» دەپ تەرىس جولعا تۇسپەس ءۇشىن كۇپىرلىگىمىزدى ەمەس, شۇكىرلىگىمىزدى ارتتىرىپ, جالقاۋلىقتى ەمەس, ەڭبەكقورلىقتى سەرىك ەتۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتەدى.