بۇگىن ءبىز رۋحاني ازاتتىقتىڭ نەگىزى رەتىندە بابالار مۇراسىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى ءسوز قوزعاساق تا, ءىس جۇزىندە بۇدان وتىز جىل بۇرىن قۇتىلدىق دەگەن بۇرىنعى وتارشىلدىق پاراديگما يدەولوگياسىنىڭ قۇرساۋىنان تولىق شىعا الماي كەلەمىز. ءبىز بۇل جەردە ءوزىمىزدىڭ رۋحانيات پەن مەملەكەت اراقاتىناسىنان مادەني-رۋحاني ساباقتاستاستىق ىزدەيتىنىمىزدى ايتۋىمىز كەرەك, ال ونى كەزىندە كەڭەس وكىمەتى ءوزىنىڭ «شەتكەرى ۇلتتارعا» قاتىستى ەمىن-ەركىن جۇرگىزگەن مادەني-تاپتىق اسسيميلياتسيالاۋ جوبالارى اياسىندا اياماي قاراپ كەلگەنى جالپىعا ايان.
سونداي-اق رۋحانيات سالاسىنداعى مول مۇرامىزعا جان-جاقتى تالداۋ جاساي كەلە ءبىز «رۋحاني جاڭعىرۋ» كوكجيەگىنىڭ تىم تارلىعىنا دا كوز جەتكىزەمىز, سەبەبى: بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ قات-قاباتتارىمەن استاسىپ جاتقان شىنايى تاريحىن ەندى تانىماساق, وعان تولىق بەت بۇرماساق بولمايدى, سەبەبى ونى ءبىز دامۋ الەۋەتى (پاسسيونارلىق) جانە ۇلتتىق كود, ياعني «ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسى مەن قاجىر-قايراتى» دەپ سانايمىز; ەكىنشىدەن, ەگەمەن ەلدەردىڭ شەگىندەگى, قازاقستان تەرريتورياسى مەن ورتالىق ازيا اۋماعىندا ورنالاسىپ دامىعان رۋحاني ورتالىقتار اراسىنداعى, تاريحي تۇركiستان نەمەسە ودان دا ەرتەدەن باستايتىن بولساق, تۇراننىڭ كوپعاسىرلىق تىعىز بايلانىستارىن ۇمىتۋعا بولمايدى.
ەگەر ءبىز وتكەنىمىزدى تۇسىنسەك, وندا قازىر دە اينالامىزداعى جانە ءوز ىشىمىزدەگىنى تۇسىنە الامىز. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ورتاق تاريح, مادەنيەت, ءدىنىمىزدى نەگىزگە الا وتىرىپ, بولاشاقتىڭ ايقىن بەينەسىن بىرگە قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. وسى جولدا پاراسات پەن جاۋاپكەرشىلىك بيىگىنەن كورىنەيىك
ورتاق تاريح, ءبىرتۇتاس تامىر...
سوناۋ كەڭەس ءداۋىرىنىڭ وزىندە-اق وتارشىل زەرتتەۋشىلەر قازاق پەن وزبەك سياقتى كورشى ەتنوستىق قاۋىمداستىقتاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ, ءبولىپ تاستاۋدىڭ قيىندىعىن مويىنداعان ەدى, سەبەبى, ولار ءوز اراسىندا شىعۋ تەگى, مادەنيەتى نەمەسە ءدىنى بويىنشا ەمەس, شارۋاشىلىق نەمەسە ەكونوميكالىق قۇرىلىمى جاعىنان ەرەكشەلەنەتىن.
بۇل ايتارلىقتاي دارەجەدە ورتالىق ازيا حالىقتارى اراسىنداعى «ترانسۇلتتىق» بايلانىستاردىڭ ومىرشەڭدىگىن بەلگىلەپ, حالىق اراسىندا بۇحارا, سامارقاند, حيۋا, قوقان سياقتى ءداستۇرلى ورتالىقتارمەن بايلانىستاردىڭ تەرەڭ تامىر جايۋىنا جول اشتى, سونىڭ ارقاسىندا, اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن مەن توتاليتارلىق جۇيەنىڭ رۋحاني-مادەني وكتەمدىگىنە قاراماستان, ءدىني سەنىمدەر ساقتالىپ قالدى. سول سياقتى «ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ» تاريحي پاراديگماسىنا دەگەن ماركستىك تسەنزۋرانىڭ اسقان قىراعىلىعىنا قاراماستان ءبىزدىڭ سالت-ءداستۇرىمىز, رۋحاني مۇرامىز بەن تاريحي جادىمىز دا سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا «قازاقستان تاريحىن» «باشقۇرتستان تاريحىنان» نە «تاتارستان تاريحىنان» ناقتى اجىراتۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرمەدى, قىرىم, كاۆكاز جانە وڭتۇستىك سىبىرگە قاتىستى دا سونى ايتۋعا بولادى.
ماسەلەن, بۇگىندە شەيباني كوشىم حان كىمنىڭ تاريحىنا قاتىستى؟ قازاقتىڭ با, الدە بۇكىل كوتەرىلىستەردە ونىڭ ۇرپاقتارىن اق كيىزگە سالىپ كوتەرگەن باشقۇرتتاردىڭ با؟ الدە تەك ءسىبىر تاتارلارىنىڭ با؟ بۇل سۇراقتاردىڭ ناقتى جاۋابى بەلگىسىز. ال ونىڭ شوبەرەسى – كاۆكازدا ورىس وكىمەتىنە قارسى العاشقى كوتەرىلىستەردىڭ ءبىرىن باستاپ, باشقۇرت, نوعاي, قۇمىق, چەشەندەردىڭ بىرىككەن جاساقتارىمەن بەكىنگەن تەرەك قورشاۋعا الىنعاندا تۇتقىنعا تۇسكەن سۇلتان مۇرات كۋچۋكوۆ شە؟ چەشەندەر ودان باس تارتپايدى. ال ءبىز, تۇركىلەر شە؟ قازاندى قورعاۋعا اتتانعان سۋرا-باتىرعا قاتىستى داستاندار باشقۇرتتىڭ تاميان رۋىندا دا, قازاقتىڭ تاماسىندا دا ساقتالعان بولسا, ونى قالاي بولۋگە بولادى؟ ەر-تارعىن كىمنىڭ باتىرى – قازاقتىڭ با, نوعايدىڭ با؟ اقموللا, اسان-قايعى, الپامىس كىمگە جاقىن؟ مىنە, بۇل – ريتوريكالىق سۇراقتار. سەبەبى بۇل – تۇركى-مۇسىلمان گەوساياسي كەڭىستىگىندە تاريحتىڭ ورتاق ەكەنىنە ايقىن دالەل.
وسىلايشا, ءبىز كەڭەستىك تاريحنامادا قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحى جاساندى تۇردە, نومەنكلاتۋرالىق تۇرعىدان قازاق حاندىعىنىڭ توڭىرەگىندەگى تۇلعالار مەن وقيعالارمەن قاساقانا شەكتەلگەنىن كورەمىز. ال نوعاي ورداسىنىڭ, ءسىبىر جۇرتىنىڭ نەمەسە قاسىم حاندىعىنىڭ, ءماۋارانناھردىڭ جانە شىعىس تۇركىستاننىڭ تاريحى بىزگە ەش قاتىسى جوقتاي, مۇلدە جات نارسەدەي تاريحىمىزعا ەنبەي قالعان. تەك ءارى كەتكەندە جەكەلەگەن جازۋشىلار عانا, مىسالى, ءىلياس ەسەنبەرلين قوعامعا سول كورشىلەرگە ورتاق تاريحي وقيعالار مەن وبرازداردى ادەبي كوركەم فورمادا جەتكىزۋگە ۇمتىلدى. بۇل ونىڭ تاۋەكەلگە بارعانىن كورسەتەدى, سەبەبى كەز كەلگەن ۋاقىتتا «پانتۇركيزم» نەمەسە «پانيسلاميزمگە» قاتىسى بار دەپ ايىپتالۋى مۇمكىن ەدى. ءبىر مادەني ايماقتاعى ەلدەردىڭ ءبىرتۇتاس تاريحىن جازۋدىڭ ورنىنا جەكە-جەكە بولمەلەرگە بولىنگەن تاريح عىلىمى ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز تاريحىن تەڭدەسى جوق بىرەگەي تاجىريبە رەتىندە بويامالاپ كورسەتۋگە دەگەن قازىرگى ۇمتىلىسىنىڭ الدىندا وسالدىق تانىتادى, ال بۇل بابالاردان قالعان مول مۇرانى ساياسي ءمانى بار تاقىرىپقا اينالدىرۋمەن قاتار, وتكەن زاماننان ميف جاساۋعا دەگەن ۇمتىلىستى تۋدىرادى, ونىڭ استارىنان بۇگىنگى كۇنگى ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى كەمسىنۋى مەن وزگە دە جاڭساقتىقتار انىق كورىنىپ تۇرادى.
جاساندى تۇردە وقشاۋلانىپ كەلگەن تاريحتى وعان بوگدە يدەولوگيالىق كوزقاراستاردى تاڭۋ ارقىلى وڭاي بۇرمالاپ جىبەرۋگە بولادى, بۇگىن ءبىز, مىسالى, ناقتى ايتقاندا, جاڭا پۇتقا تابىنۋشىلىق كۋلتتەرگە قاتىستى العاندا سونىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز, ولاردى ۇستانۋشىلار ونى شارتتى تۇردە «تاڭىرشىلدىك» دەپ اتايدى. بۇعان ورتالىق ازيانىڭ باسقا وڭىرىنەن وقشاۋلانعان «قازاقتار تاريحىن» جازۋ قولايلى جاعداي تۋعىزىپ وتىر جانە بۇل ونى ءسىبىر-مانچجۋر حالىقتارىنىڭ شاماندىق ادەت-عۇرىپتارىنا «جاقىنداتۋعا» مۇمكىندىك بەرەدى, ال شىندىعىندا, ءبىز تۇتاستاي الساق ولاردان الشاقپىز, كەرىسىنشە, ولارعا قاراعاندا كەزىندە ءبىر قاۋىم بولىپ ءومىر سۇرگەن مۇسىلمان كورشىلەرىمىزگە الدەقايدا جاقىنبىز. وسى تۇرعىدان العاندا, ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتارىمىزدى قانداي دا ءبىر «جاسىرىن» پۇتقا تابىنۋشىلىق مادەنيەتتىڭ دالەلى رەتىندە تۇسىندىرۋگە تىرىسقان ارەكەتتەردىڭ ەشقايسىسى دا وڭ ناتيجە بەرمەيدى, سەبەبى ءبىز بۇل ماسەلەلەردى ايماعىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس ورتاق تاريحي كەشەنىندە قاراستىرۋىمىز قاجەت.
رۋحانياتىمىزدىڭ باستاۋى...
ەلىمىزدە قازىر «تىڭ وزگەرىستەر» جاساۋ ءۇشىن زاڭناماداعى رەفورمالاردان باسقا, قوعامدىق-ساياسي قاتىناستاردىڭ, تاريحتى تانۋ مەن شىندىقتى قابىلداۋدىڭ يدەولوگيالىق جاعىن قايتا قاراۋ قاجەت. بۇگىندە ۇلتتىڭ «رۋحى» دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن سول ۇلتتىڭ ىشكى ەنەرگياسىنىڭ, قاجىر-قايراتىنىڭ جاڭعىرۋى. بىراق تاريحي-رۋحاني مىندەت دۇرىس قويىلماسا, وندا ەشقانداي دا «رۋحاني جاڭعىرۋ» بولمايدى, كەرىسىنشە, كەزەكتى ءبىر ۇرانداتۋ قايتالانادى. قوعامدىق سانانى ناعىز جاڭعىرتۋ وتارشىلدار حالىقتىڭ تاريحي جادىنان مۇلدە ءوشىرىپ تاستاۋعا تىرىسقان شىنايى تاريحي داستۇرگە بەت بۇرعان جاعدايدا عانا جۇزەگە اساتىنىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت.
بۇگىن ۇلتتىڭ ءدىني سانا-سەزىمى كۇننەن كۇنگە ارتىپ جاتقان جاعدايدا مۇسىلماندىق بولمىسقا ءتيىستى كوڭىل بولمەي جوسپارلانعان ىستەردە وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولمايتىنى انىق اكسيوما. وزبەكستان مەن قىرعىزستان عالىمدارى بىرلەسە وتكىزگەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردان سوڭ ءبىز مىناداي وي تۇيدىك: ەلىمىزدىڭ گەومادەني بىرەگەيلىگىن جانە رۋحاني ەگەمەندىگىن قالىپتاستىرۋدا ورتالىق ازيادا تاراعان تەولوگيا مەكتەبىنىڭ داستۇرلەرى مەن ءىلىمىن اينالىپ وتە المايمىز.
وتارشىل جۇيەگە تاۋەلدىلىك پەن اتەيستىك توقىراۋ كەزەڭدەرى ورتالىق ازيا اۋماعىندا قالىپتاسقان وركەنيەتتىك ءداستۇردى ءۇزىپ تاستادى. ال شىندىعىندا وسىنداعى تەولوگيا مەكتەبىنىڭ تۇعىرناماسى مەن بەدەلى وسىندا ءوڭىر داڭقىن تۇتاس الەمگە جاريا ەتكەن ءبىرتۋار مۇسىلمان عالىمدارى مەن قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى, مۇحاممەد يبن يسمايل ءال-بۋحاري, ءابۋ يسا ءات-تيرميزي, ءابۋ مۇحاممەد اد-داريمي حاديستەردى جيناپ قۇراستىرعاندار رەتىندە تانىلسا, ماحمۋد ءاز-زاماحشاري, ءابۋ يبراھيم يسحاق ءال-فارابي, الا اد-دين ءال-يسبيدجابي, ءابۋ مانسۋر ءال-ماتۋريدي, بۋرحان اد-دين ءال-مارعيناني, ت.ب. ەسىمدەرى فيلولوگيا, تەولوگيا, فيقھ, پوەزيا تاريحىندا قالدى. جاراتىلىستانۋ جانە ناقتى عىلىمداردا ءابۋ ناسر ءال-فارابي, ءابۋ ءالي يبن سينا, ءابۋ-ر-رايحان ءال-بيرۋني, مۇحاممەد يبن مۇسا ءال-حورەزمي, يۋسۋف ءال-بالاساعۇني, احماد اد-فارعاني, ت.ب. الەم تاريحىنا ەندى. اكادەميك ءا.دەربىسالى ءبىر عانا قالا – فارابتان (وتىرار) شىققان وتىزدان استام كورنەكتى عالىمنىڭ ەسىمى مەن مۇراسىن انىقتادى. ال مۇنداي قالالار تەك ورتاعاسىرلىق قازاقستاننىڭ وزىندە عانا سىر بويىندا وتە كوپ بولعان. ولار سول ءداۋىردىڭ جازبا تاريحى بويىندا تۇركىستانداعى كوشپەلى ولكەلەرمەن سيمبيوزدا ءومىر سۇرگەن مىڭجىلدىق قالالىق مادەني وركەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى سانالادى.
قازاقستانداعى ءداستۇرلى يسلامنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەگەن حانافي فيقھىنىڭ زەرتتەۋشىسى, بەلگىلى عالىم ءا.ق.مۋمينوۆ بىلاي دەپ جازادى: «بۇرىن پروفەسسور ۆيلفەرد مادەلۋنگتىڭ زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە ورتالىق ازياداعى داستۇرلەر مەن ءبىلىمدى تاراتۋدىڭ تاياۋ شىعىس باعىتى (بۇحارا, حوراسان, يراق, سيريا, مىسىر, كىشى ازيا) ايتىلىپ كەلدى. ەندى حورەزم, التىن وردا, قاجى-تارحان, قىرىم, كىشى ازيا ارقىلى قازاقتار تاراتقان باعىت تۋرالى ايتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ايماقتا يسلام ءدىنىنىڭ وركەندەۋى اسىرەسە قاراحان مەملەكەتىندە, التىن وردادا, قازاق حاندىعىندا ايقىن بايقالدى.
ورتالىق ازيانىڭ تەولوگيا مەكتەبىنە بەت بۇرۋ ايماق پەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى گەوساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ, قازاقستاننىڭ ءتۇرلى سەگمەنتتەر مەن اعىمدارعا بولىنگەن ءدىني ءورىسىنىڭ موزايكالىق سيپاتىن جەڭۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. ازاماتتارىمىزدى ءارتۇرلى ەلدەر – تۇركيادا, مىسىردا, ساۋد ارابياسىندا, پاكىستاندا, ليۆاندا جانە ت.ب. وقىتۋ ولاردىڭ دوكترينالىق قاعيداتتارىنىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەر مەن جاعدايىمىزعا تولىق بەيىمدەلۋىنە ىقپال ەتپەگەنى بەلگىلى.
ءوڭىردىڭ داستۇرلەرى مەن باي تاجىريبەسىن پايدالانۋ قازىرگى قوعامداعى رۋحاني ءورىس سونداي-اق دىنگە سەنۋشىلەر الدىندا زايىرلى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ زاڭداستىرىلۋى, ۇلتتىق جانە ءدىني قۇندىلىقتار جۇيەسى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قالىپتاستىرۋ, يسلامدى ۇلتتىق داستۇرلەرمەن تابىستى جانە جان-جاقتى ۇيلەستىرۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە ماڭىزعا يە.
تاريحتا ءدال وسى نەگىزگى ءىلىم مەن ءداستۇردىڭ باستى نەگىز بولعانى بەلگىلى, اسىرەسە سىن ساعات پەن داعدارىستار كەزىندە ولار (نەگىزگى ءىلىم مەن ءداستۇر) مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ باستاپقى تۇراقتاندىرۋشى فاكتورلارى مەن تىرەك قۇرىلىمدارىنىڭ ءرولىن اتقارادى.
ءدىني تانىم بويىنشا ءوز مەكتەپتەرىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, تۇلعالارىمىزدى, ءتيىمدى قۇرالدارىمىزدى قالىپتاستىرماساق, جاڭارۋ مەن دامۋدى ارتتىرماساق, ءبىز وزىمىزگە جات جوبالار مەن جوسپارلارعا ەرىپ كەتەمىز, باسقالاردان كەيىن قالامىز, كۆازيسۋبەكتيۆتىلىككە ۇشىرايمىز.
مەملەكەتىمىز ءۇشىن يسلام ءدىنى – «قاۋىپ» ەمەس, ۇلتتىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك رەزەرۆى, سالاماتتى رۋحاني قۋات كوزى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءۇشىن مىناداي ناقتى پاراديگما بەكىتىلۋگە ءتيىس: ۇلتتىق مەملەكەت دەگەنىمىز – قوعامنىڭ رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن, قاۋىپسىزدىك پەن ءومىر ءسۇرۋدىڭ, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان قورعاۋدىڭ جانە قامتاماسىز ەتۋدىڭ قاراپايىم كەپىلى.
مۇرا جانە ء«بىرتۇتاس تۇركىستان» جوباسى
كوممۋنيستەردىڭ مۇسىلمان مادەنيەتىن تولىعىمەن جويۋ, بۇقارا ساناسىن قۇدايسىزدىق پەن كەڭەستىك داۋىرگە دەيىنگى تاريحقا كەرى كوزقاراس تۋدىرۋ رۋحىندا قايتا قالىپتاستىرۋ ارەكەتىنەن كەيىن تۇركى عالىمدارىنىڭ – تاريحشىلاردىڭ, تەولوگتەردىڭ, ەنتسيكلوپەديستتەردىڭ يدەيالارى مەن ەڭبەكتەرى زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرادى, ۇمىتىلدى. تەك «شىعىستانۋشىلاردىڭ» جالعان جانە ءىشىنارا جازبالارى ارقىلى قولجەتىمدى بولىپ قالدى. وسىعان بايلانىستى الدىمىزداعى مىندەت – ورتاق تاريحىمىز بەن رۋحانياتىمىزعا تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ. بۇل يدەولوگيالىق وتارلاۋدان ارىلۋ قازىرگى ۋاقىتتا قولدا بار تاريحي-تەولوگيالىق مۇرانى سىني تۇرعىدان قايتا قاراپ, جاڭا تۇجىرىمدامالىق جانە ادىستەمەلىك تالداۋ ارقىلى تەوريالىق تاۋەلدىلىكتى ەڭسەرۋدەن تۇرادى. عالىمدارىمىز تاريحي جانە مادەني-رۋحاني, ونىڭ قاتارىندا ءدىني-وركەنيەتتىك بايلانىستاردىڭ ءرولىن جان-جاقتى قاراستىرۋى قاجەت, سول بايلانىستارعا جاڭا جاھاندىق قاۋىپتەر مەن تاۋەكەلدەر جاعدايىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگىزىن قالايتىن باستى بىرىكتىرۋشى فاكتور رەتىندە ءمان بەرىلۋگە ءتيىس. مۇنداي تۇجىرىمدامانى شارتتى تۇردە ء«بىرتۇتاس تۇركىستان» جوباسى دەپ اتاۋعا بولادى.
بۇل تۇجىرىمداما العاش ەۋروپالىق ەلدەردىڭ الەمدى وتارلاۋ ارقىلى قايتا ءبولۋ ساياساتىنا تاپ بولعان ءحىح-حح عاسىرلارداعى تۇركى-مۇسىلمان وركەنيەتى ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە دامىدى. باتىس دەرجاۆالارىنىڭ قارقىندى ءوسىپ-وركەندەگەن عىلىمي-تەحنيكالىق باسىمدىلىعىنا جاۋاپ رەتىندە جاڭارۋدىڭ قاجەتتىلىگى كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋدى جانە بىرلىككە قول جەتكىزۋدى تالاپ ەتتى, مۇسىلماندىق دۇنيەتانىم مەن مادەنيەت پاراديگماسىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ ساباقتاستىعى مەن دامۋى مۇددەسى جولىندا جوعارى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن يمپەرياليستىك كۇشتەرگە قالاي قارسى تۇرۋ كەرەكتىگىن, قانداي باسىمدىقتار مەن داستۇرلەردى جانە قانشالىقتى دارەجەدە باسەڭدەتە تۇرۋعا بولاتىنىن ءتۇسىنۋ قاجەت بولدى. مۇنداي پروبلەمالار كوپتەگەن ويشىلدى تولعاندىردى, ولاردىڭ قاتارىندا اباي, شيحابۋتدين مارجاني, احمەت-زاكي ۆاليدي توعان, مۋباششير ات-تارازي, مۇستافا شوقاي, يسمايل گاسپرالى, زيا گەكالپ, ريزايتدين بين فاحرەتدين, مۇراد رامزي, ماحمۋد بەحبۋدي, ءسابيت دامۋللا, ت.ب. بار.
ء«بىرتۇتاس تۇركىستان» تۇجىرىمداماسىن قولداۋشىلار ولكەمىزدىڭ مادەنيەتىنە, دىنىنە, تاريحىن باعالاۋعا كەلگەندە ەۋروتسەنتريستىك دۇنيەتانىمدىق كوزقاراستاردان باس تارتىپ, ء«بىرتۇتاس تۇركىستان» اۋماعىن وزىندىك ەرەكشە دامۋ جولى بار, ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن دەربەس جانە باي وركەنيەت ايماعى رەتىندە قاراستىرۋعا تىرىستى.
بۇل تۇجىرىمدامانىڭ ينتەللەكتۋالدىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن وتارشىل جانە كەڭەستىك بيلىك اياۋسىز جويدى, بىراق تۇجىرىمدامانىڭ ءوزى حالىق جادىندا ءومىر ءسۇرىپ, ساقتالىپ قالدى. «جاڭا» كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنىنە جانە ولاردىڭ ۇلتتىڭ تاريحي جادىن ءوشىرۋ ساياساتىنا قاراماستان, بۇل دوكترينانىڭ ء«ومىر ءسۇرۋ» فەنومەنىن, بالكىم, بۇل ىلىمدەردىڭ حالىقتىڭ بويىنداعى وزىندىك ۇلتتىق ساناسىنىڭ تەرەڭ نەگىزدەرى مەن ءتۇرلى قىرلارىن كورسەتە الاتىندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى, ال بۇلار دامۋىمىزدىڭ الەۋەتىن كەڭەيتەتىن ماڭىزدى فاكتورعا, سونداي-اق ۇلتتىڭ ەتنوستىق كودىنا اينالۋىنا مۇمكىندىك بار.
وسىعان وراي, ءبىز ءۇشىن جاڭارۋدىڭ سىن ساعاتى تۋعاندا ساياسات جانە ءدىن سالاسىنداعى بەلگىلى تۇركى قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ مەن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىن قايتا قاراستىرۋ اسا ماڭىزدى. بۇل كەزەڭدى نەگىزگە الۋ حVIII-XX عاسىرلارداعى وتارشىل جۇيەگە تاۋەلدىلىكتىڭ قىم-قۋىت سىناقتارىنا قاراماستان رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن ساقتاپ قالعان تاريحي جادىنىڭ ساباقتاستىعى مەن ۇلتتىق مادەني ءداستۇر ساباقتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەدى. بۇل سونىمەن قاتار تۇركى-مۇسىلمان ويشىلدارىنىڭ يدەولوگيا سالاسىنداعى ويلارى مەن يدەيالارىن كەرتارتپا نەمەسە پروگرەسكە قارسى يدەيا بولعان دەگەن تۇسىنىكتى جويۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىنگى تاڭدا قايتكەن كۇندە دە ەلىمىزدىڭ يدەولوگيالىق ورىسىنە قايتا-قايتا سىرتتان «شابۋىلدار» جاسالىپ جاتقانىنا, ارامىزدا ءبىزدىڭ قوعامعا جات كۋلتتەر مەن سەكتالاردىڭ بەلسەندى ارەكەت ەتىپ جۇرگەنىنە, تۇراقتىلىققا, بىرلىككە جانە ازاماتتىق بەيبىت ومىرگە قاۋىپتى ساياسي جانە ءدىني يدەيالاردىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. ولارعا قارسى تۇرۋعا بولادى جانە قارسىلىق كورسەتىلۋى قاجەت جانە ول قارسىلىق ولارعا تۇبەگەيلى تىيىم سالۋ نەمەسە جاساندى شەكتەۋلەر ەنگىزۋ تۇرىندە ەمەس, ءبىرتۇتاس جانە ۇلكەن تۇركىستان-تۇراندىق تۇركى-مۇسىلمان بىرەگەيلىگىنە نەگىزدەلگەن ومىرشەڭ بۇقارالىق مادەني-رۋحاني ورتا قالىپتاستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسۋعا ءتيىس.
قازاقستان جاڭارىپ جاتقان كەزدە ء«بىرتۇتاس تۇركىستان» ۇعىمىنىڭ ماڭىزى ەسەلەنە تۇسەدى سەبەبى, ول جاڭا قيىندىقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەر تۋىنداعان جاعدايدا كورشىلەس تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋعا قاجەتتى جاڭا ينتەگراتسيالىق جانە (تاريحي نەگىزى بار) قۇندىلىق قۇرىلىمدارىن قالىپتاستىرادى. ياعني بۇل تۇجىرىمدامانىڭ «قورعانىس» فۋنكتسياسىنان باسقا, ونى ازىرلەۋ جانە ونى زەردەلەۋ ايماعىمىزداعى وزگە ەلدەرمەن, مادەني-تاريحي قاۋىمداستىقپەن جاقىنداسۋعا باعىتتالعان ۇلكەن ينتەگراتسيالىق الەۋەتكە يە ەكەنىن ايتقان دۇرىس.
ءححى عاسىردا, جوعارى گۋمانيتارلىق تەحنولوگيالار داۋىرىندەگى ء«بىرتۇتاس تۇركىستان» تۇجىرىمداماسىنا مۇنداي ينتەگراتسيانىڭ وزەكتىلىگى ءبىزدىڭ ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ەتنوتاريحي ساناسىندا دا, ونىڭ رۋحاني مۇراسىندا دا, گەوساياسي يگىلىكتەرىندە دە تەرەڭ سىڭگەندىگىمەن ماڭىزدى. سوڭعى ونجىلدىقتاردا ءبىز ناقتى, شىنايى ينتەگراتسيا دەگەنىمىز, وعان قاتىسۋشىلاردىڭ ماسشتابى, بولاشاققا كوزقاراسى, كەلەشەگى جانە كەرەك بولسا, حالىقتىڭ ءدىلى – ويلاۋ جۇيەسى بويىنشا دا سالىستىرۋدى قاجەت ەتەتىنىن بايقادىق.
ەگەر بۇلاردىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىرى سايكەس كەلمەسە, وندا نە نەوكولونياليزم نۇسقاسى شىعادى ء(بىر «جالعان قامقورشى» شىقسا, قالعاندارى سوڭىنان ەرىپ جۇرە بەرەدى), نە ارال پسيحولوگياسى قۇرلىق پسيحولوگياسىنان اجىراپ Brexit بولادى. وسىعان وراي, ءدال وسىنداي رۋحاني-مادەني ىقپالداستىق ۇدەرىس يدەياسىن كوتەرىپ, وعان باسشىلىق ەتۋ قازاقستاننىڭ ءححى عاسىرداعى تاريحي ءرولى, ءبىزدىڭ ميسسيامىز بولۋى ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە پوستكولونيالدى كەزەڭدە قازىرگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر مودەلى و باستا جوسپارلانعانداي دامىپ جاتقان جوق جانە ول مودەلدى نىعايتۋدىڭ ورنىنا قاۋىپكە اينالدىرا باستادى.
بىزگە قازىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى گەوساياسي وقيعالار مەن قاقتىعىستار, اتاپ ايتقاندا, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى شيەلەنىستىڭ كۇردەلەنۋى وسىعان دەيىن قالىپتاسقان ساياسي ينستيتۋتتار قۇرىلىمىنىڭ بىرتە-بىرتە بۇزىلىپ, جويىلۋىنا اپارىپ سوعاتىنى انىق بولىپ وتىر. بۇل نە تولىق ىدىراۋعا, نە ەۋرازيا كونتينەنتىنىڭ اۋماعىندا بولاشاق مادەني جانە ساياسي تارتىپكە نەگىز بولۋى ابدەن ىقتيمال جاڭا قۇندىلىقتار مەن يدەولوگيالىق باعدارلاردىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلەدى. جانە بۇل جەردە وسىنىڭ ءبارىن ءوز بەتىمەن قالدىرماي, جەتپىس جىلعى توتاليتارلىق جۇيە دە, ونىڭ الدىنداعى عاسىرلار بويى وتارشىلدىق جۇيە دە جويا الماعان تاريحي شىندىقتى پايدالانا وتىرىپ, جاسامپازدىقپەن قايتا جاڭعىرۋ وتە ماڭىزدى.
ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى بولاشاق گەوساياسي ءتارتىپتىڭ جاڭا تۇجىرىمدامالارىنىڭ, پاراديگمالارى مەن ەرەجەلەرىنىڭ ورتاق داستۇرلەرىمىزدى شىنايى تۇردە جالعاستىرا وتىرىپ, لايىقتى ورتادا قالىپتاسقانى اسا ماڭىزدى. سوندىقتان دا جاڭا ينتەگراتسيالىق جوبالاردى دەر كەزىندە زەردەلەپ, قوعام يگىلىگىنە ۇسىنۋ ەشقاشان ءدال بۇگىنگىدەي وزەكتى بولعان ەمەس, سەبەبى, ولاردىڭ تاريحي نەگىزى دە, وتكەن عاسىرلاردا تۋىنداعان يدەيالاردى قايتا وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا زامانعا ساي بولاشاعى دا بار. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وڭىرلىك ىنتىماقتاستىققا قاتىستى باستامالارى تىلدەس, دىندەس حالىقتاردىڭ قۇندىلىقتار الەمىن قالىپتاستىرعان ىلىمدەر مەن ونى تاريحي يدەيالاردى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى.
ەگەر ءبىز وتكەنىمىزدى تۇسىنسەك, وندا قازىر دە اينالامىزداعى جانە ءوز ىشىمىزدەگىنى تۇسىنە الامىز. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ورتاق تاريح, مادەنيەت, ءدىنىمىزدى نەگىزگە الا وتىرىپ, بولاشاقتىڭ ايقىن بەينەسىن بىرگە قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. وسى جولدا پاراسات پەن جاۋاپكەرشىلىك بيىگىنەن كورىنەيىك.
اسىلبەك ىزبايىروۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور