الەمدە استاناسىن كوشىرگەن ەل كوپ ەمەس. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان. استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا بۇل باستاماعا كۇمانمەن قاراعاندار كوپ بولدى. بىراق مويىندايتىن ءبىر شىندىق بار – نازارباەۆ ارمانى اقيقاتقا اينالدى.
سارىارقانىڭ تورىندە بۇگىندە جارقىراپ, جايناپ, جاس قالا استانا ءوسىپ كەلەدى. 15 جىلدا قاي ەل ساۋلەتى ءسان-سالتاناتىمەن جاراسقان, ايبىنى اسقان استانا سالىپ ۇلگەردى؟ ول – نازارباەۆ. قازاقستان. استانا. بۇل ۇعىم بۇگىندە حالىقتىڭ ساناسىندا جاتتالىپ قالعان. ەندى شە, وڭمەنىڭنەن جەل وتەتىن ايماقتا 17 جىلدىڭ شاماسىندا عاجايىپ قالا بوي كوتەردى. بۇل ەلباسىنىڭ جاساعان باتىل شەشىمى بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا توعىز جولدىڭ تورابىندا, ۇلى جىبەك جولىنىڭ كۇرەتامىرىندا بوي كوتەرگەن استانا – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن عاسىرلار توعىسىندا دۇنيەگە كەلگەن عاجايىپتاردىڭ ءبىرى.
ەل وزگەردى, سانا وزگەردى, كەشەگى «سارىارقادا شاھار سالۋعا بولمايدى» دەيتىندەر بۇگىن اسپانمەن تالاسقان ساۋلەت ونەرىنە سۇقتانا قارايدى. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ الىستى بولجاعان باتىل جوباسى. ءبىز سوندىقتان استانانى ەلباسىنىڭ ەرلىگىنە بالايمىز. شىنىندا دا, بۇل – ەرلىك. ەرلىك قانا ەمەس, مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتى نىعايتۋعا, قازاقستاندى, ونىڭ ىشىندە سولتۇستىك ءوڭىردى قازاقيلاندىرۋعا باعىتتالعان ساياسي ستراتەگياسىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ بىلەمىن.
استانانى پرەزيدەنتسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.
– «استانا – بۇل مەنىڭ ءتول پەرزەنتىم. ءار ادام, تەگىندە ءوز قالاسىن سۇيەتىن شىعار. ال ءبىز ءوزىمىزدىڭ جاس قالامىزدى ءۇش ەسە ارتىق سۇيەمىز. ويتكەنى, ءبىز ونىڭ قۇرىلىسىن تاقىر جەردەن باستادىق. مۇنداعى ءاربىر جاڭا ءمۇيىس, ءاربىر جاڭا عيمارات ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدەن شىققان, سەبەبى, ولار تۋعان ساتىنەن باستاپ ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا», دەگەن پرەزيدەنت بۇگىن كۇن ساناپ قارقىنمەن ءوسىپ كەلە جاتقان استانانىڭ ايشىقتى عاجايىپتارىن ءوز قولىمەن جاسادى.
شىنىندا دا, استانا – عاجايىپ عيماراتتارى بار كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كورىكتى قالا. مۇندا الەمگە ايگىلى ارحيتەكتورلار كيسە كۋروكاۆا مەن نورمان فوستەردىڭ قولتاڭباسى قالعان. استانا اۆتورلارىنىڭ قاتارىندا جاپون مەن اعىلشىن عانا ەمەس, قازاقتىڭ باس ساۋلەتشىسى دە بار. ول – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازىر استانا ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمەن, باتىستىق ۇلگىسىمەن جانە شىعىستىق نازىكتىگىمەن كوز تارتاتىن عاجايىپ قالاعا اينالدى. بۇعان قۋانۋ كەرەك. باراتىن جەرىڭ بار. وتانىڭنىڭ جۇرەگى بار. ول – استانا. راسىندا دا, استانامەن ماقتانامىز. استانا ءبىزدىڭ – باق قالامىز!
ەلباسىمىزدىڭ سوزىمەن ايتساق, «استانا ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ جۇرەگىنە حالىقتى بىرىكتىرگەن ۇلتتىق يدەياعا اينالدى, ول حالىقتىڭ ءوز كۇشى مەن ۇلى ماقساتتارىنا دەگەن سەنىمىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. بۇگىندە, بۇكىل قازاقستانداعى سەكىلدى, استانادا جۇزدەن استام ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى تۇرىپ جاتىر. بۇل – كۇن سايىن قونىس تويى, كۇن سايىن مەرەكە, ۇيلەنۋ تويلارى بولىپ جاتاتىن قالا. ونداعان مىڭ جاڭا وتباسىلار مەن جاڭا تاعدىرلار قالاسى».
تاريحتى تۇلعالار جاسايدى. ءار ۇلتتىڭ وزىندىك تاريحىن قالىپتاستىرعان ۇلى تاريحي تۇلعالارى بولادى. ولار قانشاما ۋاقىت وتسە دە ەلدىڭ ەسىندە قالادى. ۇلى تۇلعا ۇمىتىلماس تىرلىك, ءىس-ارەكەتتەرىمەن ادامزاتتىڭ ورتاق قايراتكەرىنە اينالادى. مىسالى, ورىستاردا – ءبىرىنشى پەتر, تۇرىكتەردە – اتاتۇرىك, قىتايلاردا – ماو تسزە دۋن, فرانتسۋزداردا – شارل دە گولل, پولياكتاردا – لەح ۆالەنسا, اعىلشىنداردا – ۋينستون چەرچيل, ۇندىلەردە – گاندي, امەريكالىقتاردا ۆاشينگتون بار. ال قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تۇلعا, ول – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءالى دە استانادا تالاي الىپ قۇرىلىستار بوي كوتەرەتىنىنە ءبىز كامىل سەنەمىز.
ەلباسىنىڭ بەدەلى – قازاقستاننىڭ ابىرويى. ءبىز «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەگەن اتاۋمەن 2017 جىلى استانادا ەكسپو وتكىزۋ قۇرمەتىنە يە بولدىق. ەندى, مىنە, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ارۋ استانانى جانە كورمەنى تاماشالاۋعا بىرنەشە ميلليون ادام كەلمەك. دەمەك, استانا ۇلت كەلبەتىنە اينالادى. ەلباسىنىڭ ءوزى ايتقانداي, «جاڭا استانانىڭ قالاسى دا, ادامداردىڭ ساناسى دا جاڭا بولادى». جاقىن ۋاقىتتاردا استانا «اقىلدى قالاعا» اينالادى. شەتەلدەگىدەي, ايالدامادا تۇرىپ, جولاۋشىلار اۆتوبۋسىنىڭ قاي جەردە كەلە جاتقانىن, قانشا ۋاقىتتان كەيىن ءوزىڭ تۇرعان جەرگە جەتەتىنىن قولىڭداعى ارنايى باعدارلامادان بىلۋگە بولادى.
استانا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى. جاڭا استانا – ەجەلگى قازاق جەرىنىڭ ءتورى, تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن جارقىن كەلەشەكتىڭ نىشانى, تاريحىمىزدىڭ جالعاسى, ومىرشەڭ ءىسىمىزدىڭ ارناسى رەتىندە بۇدان بىلاي دا جاڭا استانادا جاقسىلىقتار جالعاسىن تابا بەرەدى.
استانا – قازىر الىپ قۇرىلىستار الاڭى. استانا ءتۇرلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى شارالاردى وتكىزەتىن ورتالىققا اينالىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى ۇيىمداستىرىلىپ, وتە جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى دە تۇراقتى ءوتىپ كەلەدى. استانا الىپ قۇرىلىستار عانا ەمەس, سونداي-اق, الەمدىك ءدىنباسىلارى كەزدەسەتىن ورتالىق ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى.
ەلى ءۇشىن ەلەڭدەگەن ەلباسى استانانىڭ دامۋىنا الاڭدايدى, الەم تانىعان ورتالىق بولسا دەپ ارماندايدى. ونىڭ اتىن ءوزى قويۋىندا دا شەجىرە, تاريح, سىر جاتىر. «ءبىر كۇنى تۇندە, دالىرەك ايتقاندا, تۇنگى ەكىدە جاڭا ەلوردانىڭ اتى استانا بولادى دەگەن وي كەلدى ماعان. استانا – ول استانا! قاي تىلدە دە ۇعىمدى, ۇران ءتارىزدى», – دەيدى كەيىن ءوز شەشىمى تۋرالى ەلباسى.
استانانىڭ قاتالداۋ تابيعاتىنا بايلانىستى كەزىندە استانانى كوشىرۋگە قارسى شىققاندار ەندى بۇگىندە جادىراڭقى كوڭىل-كۇيمەن ساۋلەتتى شاھاردى ەمىن-ەركىن ارالايدى.
پرەزيدەنت نازارباەۆ استانا مەن ونىڭ اتاۋىن عانا ەمەس, ەلورداداعى كوشە اتاۋلارىن دا كۇرت وزگەرتتى. كارل ماركس – كەنەسارى, لەنين داڭعىلى – اباي, رەۆوليۋتسيا – س.سەيفۋللين, وكتيابر – م.اۋەزوۆ, ساككو-ۆانتسەتتي – ءا.بوكەيحانوۆ بولىپ اۋىستىرىلدى. ەڭ الدىمەن, 35 كوشەنىڭ اتاۋى وزگەرتىلدى. مىنەكەي, ەلگە-جەرگە, تاريحي اتاۋلارعا دەگەن ەلباسىنىڭ قۇرمەتى.
قازىرگى استانا – تاريحي عاجايىپتارعا تولى, ساۋلەتى اسقان, مەرەيى تاسقان شىرايلى شاھار. مۇمكىن ەمەستەي, ورىندالماستاي كورىنگەن ارمان اقيقاتقا اينالدى. اڭىز بەن اقيقات قاتار جۇرگەن جىلدار تىزبەگى اقىرىندا شىندىقتىڭ جەڭۋىمەن اياقتالدى.
ەلباسىنىڭ «قازاقستان جولى» اتتى كىتابىنىڭ «جاڭا ءداۋىردىڭ جاڭا استاناسى» دەپ اتالاتىن بولىمىندە مىناداي جولدار بار: «ءار جىل سايىن استانا ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىن تويلايدى. استانا ەۋروپا مادەنيەتىنەن – پراگماتيزمدى, ال شىعىستان رۋحاني دالدىكتى مۇرا ەتىپ الادى. تاياۋ بولاشاقتا استانا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءىرى ساياسي, مادەني جانە ىسكەرلىك ورتالىعى, وسى زامانعى قالاسى بولادى…».
راسىندا دا, سولاي. قازىرگى استانا الەم ويشىلدارى تىزە قوسىپ, عالامداعى اۋقىمدى ماسەلەلەردى ءسوز ەتەتىن ىرگەلى ورتالىققا اينالدى. جىل سايىن مۇندا كوكتەمدە نوبەل سىيلىعىنىڭ ونداعان وكىلدەرى مەن الەم مويىنداعان قايراتكەرلەر كەلىپ, تولعاقتى ويلارىن ورتاعا سالادى. ءسويتىپ, قازىرگى تاڭدا استانا داۋىسىن الەم ەستي باستادى. ويتكەنى, بۇگىندە استانا كۇن سايىن وڭدەنىپ, وزگەرىپ, اي سايىن ايشىقتانىپ, جىل سايىن جىگەرى تاسىپ, قۇلپىرىپ, قارقىن الىپ, دامىپ كەلەدى.
– «ءار كەلگەنىمدە, گۇلدەنە تۇسكەنىنە كۋا بولىپ جۇرگەن استانا قالاسى – قازاقستاننىڭ ءديناميزمى مەن پرەزيدەنت نازارباەۆ مىرزانىڭ كورەگەندىگىن بەينەلەيتىن ەڭ ۇلكەن تۋىندى. استانانىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا تۇرىك فيرمالارى مەن جۇمىسشىلارىنىڭ دا ۇلەس قوسۋىن تۇرىك-قازاق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ەڭ اسەم نىشاندارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىن», – دەيدى تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل ءبىر سوزىندە. شىندىعىندا, بۇل پىكىردە ۇلكەن ءمان بار. راسىندا دا, استانانىڭ وسۋىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلكەن ۇلەسى بارىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. باس شاھاردىڭ كوركەيۋىن ول ۇنەمى قاتاڭ نازارىندا ۇستاپ وتىرادى.
اقيقاتىندا قاتارداعى وبلىس ورتالىعىنىڭ ءبىرىن استانا ەتۋگە بەل بايلاۋ – ناعىز باتىرلىق ءىس. بۇل ەلباسى جۇرەگىن شارلاعان اق قانات قۇس – الىپ سامۇرىقتىڭ «بايتەرەككە» كەلىپ قونىپ, حالىقتىڭ ءجيى باراتىن مەكەنىنە اينالۋى دەر ەدىم مەن. مۇنداي شۇعىل دا باتىل شەشىم كورەگەندىگىنە كوڭىل سەنەتىن, تاريحي تۇلعانىڭ دارالىعىن كورسەتەتىن ۇلكەن قاسيەت دەپ ويلايمىن.
تاعى ءبىر تىلگە تيەك ەتەر اقيقاتقا اينالعان اڭىز مىناۋ: ءوزىنىڭ جەلماياسىنا ءمىنىپ, جەلىپ جۇرگەن اسانقايعى بابامىز اقمولا وڭىرىنە كەلگەندە وسى ايماققا كوز تىگىپ تۇرىپ: «التى كۇندە ات سەمىرتىپ مىنەتىن جەر», دەپ ايتىپ كەتكەن ەكەن. ال ودان بەرى بەس عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى ەمەس پە؟ مىنە, قازاقتىڭ العاشقى استاناسى ورىنبوردان باستالعان كوش 1997 جىلى سارىارقانىڭ تورىنە تۋىن تىكتى. ءسويتىپ, قازاقستان استاناسىنىڭ, نازارباەۆ اقورداسىنىڭ ىرگەتاسى استانادا قالاندى. بۇعان دەيىن قازاقستاننىڭ استاناسىن ورىنبور, قىزىلوردا, الماتى قالالارىنا اۋىستىرۋ ماسكەۋدىڭ ىقپالىمەن جۇرگىزىلسە, جاڭا استانا نازارباەۆتىڭ جۇرەك قالاۋىمەن جۇزەگە استى.
الاش قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحان: «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق, قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق, «قوزى كورپەش – باياندى» شىعارعان, شوقان, اباي, احمەت, مىرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ!» دەگەن ەكەن. ال سول قاراوتكەل – بۇگىنگى استانانىڭ جەرى. دەمەك, ەسىلدىڭ بويىنا ەل تولتىرىپ, قازاقتىڭ باعىنا بىتكەن قالا سالۋدى بۇرىنعى زيالىلار دا ايتىپ كەتكەن. ءتىپتى, 1950-جىلدارى ۇلى عالىم قانىش ساتباەۆ عىلىم اكادەمياسىنىڭ عيماراتىن اقمولادا سالۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن. مىنە, ءا.بوكەيحانوۆ پەن ق.ساتباەۆ ايتقان سول ارماندى بۇگىن نازارباەۆ ناقتى جۇزەگە اسىردى.
«استانانى كوشىرۋدى قازاقستاننىڭ جاڭا تالپىنىسىنىڭ ءبىر بەلگىسى دەپ قارادىم. قانىش ساتباەۆتىڭ ايتقان ءسوزىن دە ەسكەردىم. كەيبىر اقپارات قۇرالدارىنا ۇسىنىس جاسادىم... سونان بولاشاق استانا بولا الاتىن جەرلەردى قاراستىرا باستادىم. جەزقازعان, قاراعاندىنى دا, كوكشەتاۋدى دا قارادىق, اينالىپ كەلگەندە, ەسىلدىڭ بويىندا تۇرعان باياعى گەرودوت ايتاتىن باتىستان شىعىسقا باراتىن جولدىڭ بويىندا جاتقان اقمولاعا توقتادىق», – دەيدى وتكەندى ەسكە العان ەلباسى ءبىر سوزىندە.
ءسويتىپ, ءبىز ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى, قايرات-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا استانانى تۇرعىزدىق. استانا – ەلباسىنىڭ ەرلىگى. دەمەك, ءبىز مويىندايتىن ءبىر شىندىق بار: نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلوردانى كوشىرۋ جانە استانا قالاسىن سالۋ يدەياسىنىڭ اۆتورى جانە باس ساۋلەتشىسى بولىپ قالا بەرمەك.
قازاقباي قاسىموۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.