سۋپرەماتيكالىق سيلۋەتتەر ءسوزى

 (استاناعا فيلوسوفتىڭ كوزىمەن قاراعاندا)

الەمگە ايگىلى ايتماتوۆتىڭ «قىزىل الما» اتتى اڭگىمەسى بار. شىعارما جازۋشىنىڭ دوسى زەينوللا قابدولوۆقا ارنالعان. اڭگىمە «جۇلدىز» جۋرنالىنا العاش جاريالانعاندا (1964, N 3) قىسقا عانا العىسوز بەرىلگەن ەدى. وندا جازۋشى, سول تۋىندى دوسىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جازىلعانىن «بۋل جانى اڭگەمەمدي زەينۋللا كابدولوۆگو ارناگانىم تەگيندەن ەمەس. بيرينچيدەن, زەينۋللا مەنين ەڭ كوڭۇلدوش دوستورۋمدۋن بيري, ەكينچيدەن, «كىزىل المانى» جازۋگا زەينۋللا سەبەپكەر بولدۋ, بۋل اڭگيمەني بويگو جەتكيرگەن انىن «كوز اكىسى» بار» دەپ ايتا كەلىپ, بىلاي دەيدى: «كيتەپ وكۋچۋلار چىگارمانىن ءتۇيۇنۋ كاندايچا باستالات, چىگارما كاندايچا تۋلات دەپ كوپ سۋراشات. انىن جولۋ ءوتو كوپ, ءوتو تاتاال. كەەدە بولسو, مىنا ۋشۋل سىياكتۋ, دوستۋڭدۋن تيلەكتيشتيگي اركىلۋ چىگارما جارالات ەكەن. بۋگا مەنين ءوزۇمدۇن دا تاڭىم بار...». سول ايتقانداي, جۋرناليستيكانىڭ جولى دا قيىر-شيىر. گازەت ماتەريالىنىڭ قولعا قالاي تۇسەتىنىن كەيدە ءبىلىپ بولمايدى. كەي-كەيدە ماقالا دەگەن رەداكتسيا قورجىنىنا ءوزىڭنىڭ قاي جيىنعا شاقىرىلۋىڭا, وندا قانداي اڭگىمە تىڭداۋىڭا, ءتىپتى سول جيىندا قاي جەردە وتىرۋىڭا بايلانىستى ءتۇسۋى دە ابدەن مۇمكىن ەكەن. بۇعان مەنىڭ دە تاڭىم بار... 19 مامىردا تۇركى اكادەمياسى ەلوردادا تۇركى جازۋىنىڭ كۇنىنە بايلانىستى القالى جيىن وتكىزدى. سول جيىندا قىرعىزستان ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى وسموناقىن يبرايىموۆ تاماشا ءسوز سويلەدى. قىرعىز ەلىنىڭ بىرقاتار مەملەكەتتەردەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, قىرعىزستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان باۋىرىمىز ءوز سوزىندە تۇركى دۇنيەسىن زەرتتەۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قوزعاۋمەن قاتار ءبىزدىڭ ەلوردامىز – استانا تۋرالى دا كوركەم تىلمەن توگىلدىرە ايتتى, وردالى ويلارىن ورتاعا سالدى. ماعان, اسىرەسە, قوناعىمىزدىڭ استانا ارحيتەكتۋراسىنان بولاشاقتىڭ بەينەسى كورىنەدى, ۇلتتىڭ كەلەر كۇندەرگە ۇمتىلىسى تانىلادى دەگەن تولعامى وتە ۇنادى. ەكەۋىمىزدىڭ ورنىمىز قاتار ەكەن. سويلەپ بولىسىمەن سوزىنە رازىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, «وسى ايتقانىڭىزدى قاعازعا ءتۇسىرىپ, شاعىن ماقالاعا اينالدىرىپ بەرسەڭىز, گازەتكە ىقىلاسپەن جاريالار ەدىك, بۇل ءبىزدىڭ الاتاۋدىڭ ارعى جاعىنداعى اعايىنىمىزدىڭ استانا تۋرالى اقتارىلعان اق تىلەگى بولىپ شىعار ەدى», دەدىم. ەلەكتروندى پوشتا ادرەسىن جازىپ بەردىم. وسموناقىن باۋىرىمىز ول ءوتىنىشىمدى از كۇننىڭ اياسىندا-اق ادەمىلەپ ورىنداپ, ماقالاسىن سالىپ جىبەردى. وسىدان قىرىق كۇندەي بۇرىن قولعا تيگەن سول ماتەريالدى سارى مايداي ساقتاپ كەلىپ, ەلوردا كۇنىندە تۇتاس بەتكە, بەزەندىرە جاريالاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ءباز بىرەۋلەرگە ارتىق بولماس دەپ, ماقالانىڭ تاقىرىبىنداعى «سۋپرەماتيزم» لاتىننىڭ «supremus», ياعني ەڭ جوعارى دەگەن سوزىنەن شىققانىن, حح عاسىردىڭ باسىندا وسى ءستيلدىڭ نەگىزىن سالۋشى كازيمير مالەۆيچ گەومەتريالىق فيگۋرالاردىڭ استاسقان كومبيناتسياسىن ونەردىڭ ەڭ جوعارى ءتۇرى دەپ تانىعانىن, باعىتتىڭ اتى سودان شىققانىن قوسا ايتا كەتەيىك. اۆتوردىڭ «استانا – كەڭەستىك يدەيالىق-ساياسي داستۇرشىلدىكتى ەڭسەرۋ, تاريحتىڭ ءون بويىندا ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ەڭسەمىزدى ەزىپ كەلگەن كوپتەگەن وتارشىلدىق ۇعىمدارىنىڭ داعدىعا اينالا باستاعان اۋىر باللاستىنان بوسانۋ, ەرتەدەگى جانە تاياۋداعى وتكەن كۇنىمىزبەن ات قۇيرىعىن كەسىسپەي تۇرىپ-اق رۋحاني, مەملەكەتتىك, تىلدىك باسىمدىقتاردىڭ جاڭا الاڭىنا اياق باسۋ» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى سوزدەرى ماقالاعا «استاناعا فيلوسوفتىڭ كوزىمەن قاراعاندا» دەپ تاقىرىپشا قوسىپ جازۋعا مۇمكىندىك بەرىپ تۇر.  ماقالاعا «مەملەكەت مەرەيى» ايدارى قويىلدى. ءيا, وسىدان ءدال 20 جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن ەرەن ەرلىگىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ەلوردا ەپوپەياسى باستالعان ەدى. بۇگىندە الىستى دا, جاقىندى دا تامساندىرىپ, شىعىستى دا, باتىستى دا تاڭداندىرىپ تۇرعان ارۋ قالا استانا شىن مانىندە مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيى. ۇلتتىق ماقتانىشىمىز. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. استاناعا ەش جولىم تۇسپەي جۇرگەن ەدى. مەملەكەتتىك قايراتكەر جانە تاۋەلسىز قىرعىزستان ديپلوماتياسىنىڭ العاشقى بۋىنىنىڭ وكىلى رەتىندە دۇنيەنى كوپ ارالاعان اداممىن, بۇكىل الەمدى شارلاپ شىقتىم دەسەم دە بولادى, الايدا, وسىناۋ تاڭعاجايىپ, ءتىپتى, سيمۆولدىق قالانى العاش رەت كورىپ وتىرمىن. ءيا, بۇل قالا جونىندە تالاي وقىعانمىن, سونىڭ ىشىندە ايقىش-ۇيقىش پىكىرلەرمەن دە تانىسقانمىن, بىراق استانا ءدال وسى ءوزىم كورگەندەي قالا دەپ ويلاي قويماپپىن. مەن استانانىڭ اتىنا ماقتاۋ ءسوزدى ءۇيىپ-توگىپ جاتقىم كەلمەيدى. قالا قانداي ماقتاۋ سوزگە دە لايىق بولسا دا. استانالىقتاردىڭ ءوزى ونداي پىكىرلەردى كوپ ەستىپ جۇرگەنىنە كۇمانسىزبىن. مەنىڭ ايتپاعىم باسقا. ەڭ الدىمەن ايتارىم – مەن بۇل قالانىڭ بويىنان, ونىڭ سۇلباسىنان, ونىڭ سۋپرەماتيكالىق سيلۋەتتەرىنەن, كولدەنەڭىنەن الىسقا, تىگىنەن بيىككە ۇمتىلىسىنان بەينەبىر بەتى اشىق جاتقان كىتاپتى, قازاقستاننىڭ وزىندىك ءبىر جاڭا سيمۆوليكاسىن كورگەندەي بولامىن. ودان دا وتكىزىپ ايتسام, استانادان مەن ناقپا-ناق تاڭبالانعان كودتار مەن شيفرلاردى, قازاقستاننىڭ جاڭا مادەني-وركەنيەتتىك ديزاينىن, ونىڭ جاڭا ساياسي فيلوسوفياسىن, ءتىپتى, مەملەكەتتىك ستراتە­گيا­سى­نىڭ ماعىناسىن تانيمىن. مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ بولا­شاعىن ويلاعان باتىل ارماننىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان. بىشكەككە جاقىن تۇرعاننان كەيىن الماتىعا ءجيى بارامىن, ول قالانى سونداي جاقسى كورەمىن, ايتسە دە استانانىڭ ءون بويىندا – مۇنى ايرىقشا اتاپ ايتقىم كەلەدى – قازاقستاننىڭ جاڭا مارتەبەسىنە قول جەتكىزۋگە ەرەكشە ەرەن ەرىك-جىگەر كورىنەدى, بۇل ەلدىڭ قۋاتتى ساياسي تۇيسىگىنىڭ ساۋلەت تۇرىنە كوشكەن ەكسپليكاتسياسى, ونىڭ ارماندارى مەن ءور كەۋدەلى جوسپارلارى, وي-قيالدار مەن اڭسارلاردىڭ كۇشتى كەرنەۋىنىڭ, يۋنگ پسيحواناليتيكاسىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «ۇجىمدىق بەيسانالىلىعى» تانىلادى. ەگەر تاريحتان بالاما ىزدەۋ كەرەك بولسا, مەن استانانى پەتر داۋىرىندەگى سانكت-پەتەربۋرگپەن سالىستىرار ەدىم. پەتەربۋرگتى سول كەزدە ورىستاردىڭ ءبارى بىردەي قولداي دا قويماعان, جاقسى كورە دە قويماعان, قالانىڭ تاماشا تۇپكى وي-نيەتىن, راسترەللي مەن فەرراريدىڭ, لەبلون مەن رەزانوۆتىڭ يتاليالىق رۋسيستيكاسىن جۇرتتىڭ ءبارى تۇسىنە دە قويماعان. تالاي الماتىلىقتاردىڭ قازىرگى استاناعا قىزعانا قارايتىنىنداي, پەتەربۋرگتى اسىرەسە ماسكەۋلىكتەر ۇناتا بەرمەگەن. كوكجيەكتەن ماسكەۋدىڭ جاڭا باسەكەلەسى, بولاشاعى مول قارسىلاسى كورىنىپ كەلە جاتقاندىقتان, كوپتەگەن كىسىلەر ءتىپتى جاڭا استانانى جامانداپ-اق باققان. الايدا, جىلدار وتە كەلە ورىستىڭ وزىق ويلى ادامدارى قالانىڭ تۇپكى ويلاستىرىلۋىنان جانە ساۋلەتتىك تىلىنەن رەسەيدىڭ سونى ءسوز ساپتاۋىن عانا ەمەس, جاڭا مەملەكەتتىك ستراتەگياسىن دا كورە الدى. ورىستىڭ كورەگەن دانىشپانى پۋشكيننىڭ بۇل جايىندا نە دەگەنى بەلگىلى. اتاقتى «مىس سالت اتتىنى», «تەرىسكەي اۆروراسى» تۋرا­لى باسقا دا تۋىن­دىلارىن جازا وتىرىپ, ول بۇل قالا­نى جۇرتتىڭ ءبارى­نەن دە جاقسى ءبىلدى, جۇرتتىڭ ءبارى­نەن تەرەڭ ءتۇسىندى, ارحيتەكتۋرانىڭ تىڭ ءتىلىن باسقالاردان بۇرىن وقي الدى. پۋشكين سوندا «نەۆانىڭ اسقاق اعىسىن» دا, جاعالاۋىنداعى سفينكس بويىنان جاسىرىن نىشاندى دا كورىپ, قالاعا قاراپ: «تۇر وسىلاي, ءدال رەسەيدەي تاپجىلماي», دەگەن بولاتىن.   وسىنداي پاراللەلدەر مەن رەمينيس­تسەن­تسيالاردان شىعىپ ايتار بولساق, استانا ەڭ الدىمەن ەۋروپاعا قاراي وجەت سەرپىلىس. الايدا, ەڭ باستىسى, استانا – كەڭەستىك يدەيالىق-ساياسي داستۇرشىلدىكتى ەڭسەرۋ, تاريحتىڭ ءون بويىندا ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ەڭسەمىزدى ەزىپ كەلگەن كوپتەگەن وتارشىلدىق ۇعىمدارىنىڭ داعدىعا اينالا باستاعان اۋىر باللاستىنان بوسانۋ, ەرتەدەگى جانە تاياۋداعى وتكەن كۇنىمىزبەن ات قۇيرىعىن كەسىسپەي تۇرىپ-اق رۋحاني, مەملەكەتتىك, تىلدىك باسىمدىقتاردىڭ جاڭا الاڭىنا اياق باسۋ. سوندىقتان دا, ەگەر ىقىلاسپەن ۇڭىلە قاراي بىلسەك, استانا – جاڭا الىپپە, استانا – جاڭا ءالىپبي, استانا – قۇندىلىقتاردىڭ جاڭا رەتى. راس, وسىناۋ ارحيتەكتۋرالىق جاڭا ورنەك قازىرشە ءبىزدىڭ ساياسي ويلاۋ جۇيەمىزدە ناقتى بەينەسىن تابا قويماعان بولۋى مۇمكىن, بىراق ول قازىردىڭ وزىندە استانانىڭ ارحيتەكتۋرالىق-ديزايندىق تۇپكى ويىنا سىڭىرىلگەن, ونىڭ پاسسيونارلىق رۋحىندا بەينەلەنگەن. بۇل ارادا حاق-تاعالانىڭ قۇدىرەتى اسەر ەتە قالعان شىعار دەپ ويلامايمىن. تەگىندە, بۇل ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى ساقتاۋ تۇيسىگىنىڭ كورىنىسى, ساياسي تۇرعىدان ءوزىن ءوزى تانىتۋعا بەرىك ەرىك-جىگەرىنىڭ, زامانا جەلىنىڭ باعىتىن ءدال ۇستاي ءبىلۋدىڭ بەلگىسى. ادالىمنان اقتارىلىپ ايتار بولسام, قالاعا وسىدان ءبىر جىل بۇرىن كەلگەنىمدە مۇنداعى كودتار مەن شيفرلاردىڭ ءتىلىن, استانانىڭ جاڭا سيمۆوليكاسىن تۇسىنبەس پە ەدىم, وقي الماس پا ەدىم. بالكىم, بۇعان سوڭعى ايلاردىڭ ىشىندە اياق استىنان كۇرت وزگەرىپ شىعا كەلگەن گەوساياسي كەڭىستىك, ۋكرايناداعى وقيعالار, قازاقستان بەلسەنە ارالاسىپ جاتقان ىقپالداستىق ۇدەرىستەرى اسەر ەتكەن بولار. ءدال وسى وقيعالار بۇل قالانى تانۋ, ءتۇسىنۋ ءۇشىن وعان بۇرىنعىدان دا ىجداھاتتى قاراۋعا شاقىرادى. تاريح تارازىسىنا تاعى دا تالاي دۇنيە تارتىلىپ تۇرعان قازىرگىدەي تۇستا ونى ءتۇسىنۋ دە, تانۋ دا جەڭىلىرەك. استانانىڭ برازيليانىڭ جاڭا استاناسىنان ايىرماشىلىعى برازيليادا ۇلى ساۋلەتشى وسكار نيمەيەردىڭ قولتاڭباسى ساقتالسا, قازاقتىڭ باس قالاسىندا نازارباەۆتىڭ ساياسي تىلەگى مەن فوستەردىڭ ءستيلى ساقتالعان, مۇنىڭ ءوزى نىشاندى مانگە يە, كوپ جايدى اڭعارتىپ تۇر. بۇل قالانىڭ مادەني-ارحيتەكتۋرالىق ءتىلىن تاراتىپ ايتۋ مىنا جايدى دا بىلدىرەدى. مەملەكەتتىك ەگەمەندىك پەن ونى ناقتى جۇزەگە اسىرۋ وتە كۇردەلى ۇدەرىس ەكەنىن تانىتادى. مەملەكەتتىلىكتىڭ ۇلتتىق ءوزىن ءوزى بىردەيلەندىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن, وعان ۇلتتىق, ۇلتتىق-سەميوتيكالىق كەڭىستىكتىڭ, تىلدەر مەن سيمۆولداردىڭ, جازۋدىڭ كىرەتىنىن كورسەتەدى. مۇندايدا كەسىپ-ءتىلىپ تاستاۋ قيىن, تەگىندە, ولاي ەتۋدىڭ كەرەگى دە جوق. الايدا, قازىرگى مىنا الەمگە قاراپ وتىرىپ, ءبىز جان-جاعىمىزعا كوز سالۋعا, ءبارىن تارازىعا تارتۋعا, كىمنىڭ دوس ەكەنىن, كىمنىڭ دوس سياقتانىپ جۇرگەنىن انىق بىلۋگە ءتيىسپىز. ءيا, وتكەن شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ءبىز, كەشەگى كەڭەستىك ەلدەر, كوپ نارسەگە قول جەتكىزدىك. شىن مانىندە ۇلكەن جولدان وتتىك. سونىمەن بىرگە, قولدان جىبەرىپ العان مۇمكىن­دىكتەرىمىز دە بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى – كەڭەستەن كەيىنگى ورتالىق ازيانىڭ ءبىرتۇتاس ساۋدا-ەكونو­ميكالىق جانە مادەني-اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قۇرۋ مۇمكىندىگى. وكىنىشكە وراي, ءبىزدىڭ ءبارىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ارمانداعان جالپىتۇركىلىك بىرلىكتى بىلاي قويعاندا, ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ كادىمگى ساۋدا-ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءوزى كۇردەلى شارۋا بولىپ شىقتى. ءبىزدىڭ وزىمشىلدىگىمىز, جەكەلەگەن ليدەرلەردىڭ ساياسي ءبوناپارتيزمى, ساياسي ەكونوميا كلاسسيگىنىڭ ءسوزىن ءسال وزگەرتىپ ايتقاندا, «كوممۋنيزمدى» جەكە ءبىر ەلدە ورناتۋعا بولادى دەگەن الدامشى ءۇمىت كەدەرگى كەلتىردى بۇعان. ورتالىق ازيا وداعىن قۇرۋ كەلەشەگى دە تاياۋ بولاشاقتا تىم-تىم بۇلدىر ەكەنىن قينالا وتىرىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. جالپى, ورتاق مادەني-ەكونوميكالىق كەڭىستىك ءبىزدىڭ ويلاپ تاپقان نارسەمىز دە, ساياساتكەرلەردىڭ ۇتىسقا شىعاتىن جوباسى دا ەمەس, ءومىردىڭ ءوزىنىڭ وتكىر قاجەتتىلىگى. بۇل الاشوردا زامانىندا دا, ءبىزدىڭ بابالارىمىز تۇران مۇراسىمەن اۋەستەنگەن كەزەڭدە دە تالاي ورالىپ وتىرعان ۇلى يدەيا. استانادا 19-20 مامىر كۇندەرى تاماشا وتكىزىلگەن تۇركى جازۋى كۇنى, سونداي-اق, وسى باعىتتاعى مادەني-ينتەگراتسيالىق ءىس-شارالار ءبىزدىڭ بۇرىنعى ساياساتكەرلەرىمىز جۇزەگە اسىرا الماعان, الايدا, باسىم تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى يدەيالاردى العا جىلجىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىنە, جوعارىدا ايتىلعان جايلاردى ەسكەرە كەلگەندە, مەن استانانى جاقسى كورمەي تۇرا المايمىن. قازاقستاننىڭ جاڭا بوي كوتەرىپ جاتقان ەۋرازيالىق پوليسىندە, پاتشالىق-كەڭەستىك وتكەن داۋىردەن, ءبىزدى شەتتە قالعان شەتقاقپايلىقتىڭ قىسپاعىنان سونشالىقتى سەرپىنمەن سۋىرىپ شىعارعان قالادا مەن وسىنى تانىپ-ءبىلدىم. ءوز سيمۆوليكاسىنىڭ تىلىمەن جانە تاڭ­عالدىرارلىق يدەيالىق جانە رۋحاني شوعىرلانۋ قۋاتىمەن الداعى كەلەر كۇندەرگە ۇمتىلعان عاجايىپ قالا ماعان وسىنداي اسەر قالدىردى. وسى ويىمدى قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» وقىرماندارىمەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىم. وسموناقىن يبرايىموۆ, قىرعىزستان ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور.