پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق شارالارى قارالدى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكانىڭ ەلەكتر ستانسالارىنا تەحنيكالىق اۋديت اياقتالعانىن, بۇل جۇمىسقا حالىقارالىق كونسۋلتانتتار تارتىلعانىن باياندادى. ناتيجەسىندە, توزۋ, نەگىزگى جابدىقتاردىڭ جارامدىلىق مەرزىمى, وتىن شىعىنى, تەحنولوگيالىق بۇزۋشىلىقتار جانە ت.ب. كورسەتكىشتەر بويىنشا رەيتينگ قالىپتاستىرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ودان ءارى ءىس-قيمىل جوسپارلارى دايىندالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار بارلىق 37 جەو بويىنشا اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, الداعى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا دايىندىق ءۇشىن جول كارتالارى جاسالىپ جاتىر, ولار ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ باقىلاۋىندا بولادى.
جالپى, بيىل ەلەكتر ستانسالارىندا 10 ەنەرگيا بلوگىن, 49 قازاندىقتى جانە 54 تۋربينانى جوندەۋ جوسپارلانعان. ءبىر ەنەرگەتيكالىق بلوكتا, ەكى قازاندىقتا جانە ءۇش تۋربينادا ءارتۇرلى كەزەڭدەردە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلەكتر جەلىلەرى بويىنشا جالپى ۇزىندىعى 25 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرىن, سونداي-اق 564 جوعارى ۆولتتى قوسالقى ستانسالاردى جوندەۋ جوسپارلانعان. ەلەكتر جەلىلەرىن جوندەۋ جۇمىستارى مامىر ايىندا باستالماق.
جالپى, وتكەن قىستىڭ اۋىر وتكەنى بەلگىلى. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنىڭ سوڭىندا ريددەر ەلەكتر ستانساسىندا جىلۋ جەلىسىنىڭ تەمپەراتۋراسىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىمەن اۋىر اپاتتىق جاعدايلار باستالدى. وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تاسپالى كونۆەيەرلەر گالەرەيالارىندا جانە №6 قازاندىقتىڭ باسقارۋ تاقتاسىندا ءورت بولدى. ناۋرىزدا №5 قازاندىقتاعى كابەلدەردىڭ تەرميالىق زاقىمدانۋى جانە №6 قازاندىق ايماعىنداعى كومىر شاڭىنىڭ تارسىلى قورشاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ءىشىنارا بۇزىلۋى اپاتقا سەبەپ بولدى.
جىلىتۋ كەزەڭىنىڭ باسىنان باستاپ جىلۋ جەلىلەرى جۇمىسىنىڭ تەمپەراتۋرالىق رەجىمىن ساقتاماۋدىڭ 133 جاعدايى ورىن الدى.
«قاراجىرا» اكتسيونەرلىك قوعامى الدىندا جەتكىزىلگەن كومىر ءۇشىن شامامەن 1,5 ملرد تەڭگە مولشەرىندەگى بەرەشەك وتىننىڭ تۇراقتى جەتكىزىلۋىنە اسەر ەتەدى. وسى فاكتىلەر بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزىلدى, جازا تۋرالى حاتتامالار جاسالىپ, جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلدى.
27 قاراشادا ەكىباستۇز قالاسىنىڭ جىلۋ جەلىلەرىندە كوپتەگەن زاقىم بولدى. تەمپەراتۋرا كەستەسى 94 رەت ورىندالماعان. مينيسترلىكتىڭ اتومدىق جانە ەنەرگەتيكالىق قاداعالاۋ مەن باقىلاۋ كوميتەتى تەحنولوگيالىق بۇزۋشىلىققا تەرگەۋ جۇرگىزدى, اكىمشىلىك جازا شىعارا وتىرىپ, «ەكىباستۇزتەپلوەنەرگو» مەكەمەسىنە قاتىستى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزدى. قولدانىستاعى ايىپپۇل شارالارى حالىققا كەلتىرىلگەن زالالمەن سالىستىرعاندا وتە از ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعاننان بەرى «ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جىلۋ ورتالىعى بويىنشا تەمپەراتۋرالىق كەستەنى ساقتاماۋدىڭ 70 جاعدايى بايقالدى. قاڭتار ايىندا №3 قازاندىقتا كۇل ۇستاعىش قوندىرعى جۇمىسىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى گاز قۇبىرى قۇلادى. قازىرگى ۋاقىتتا №3 قازاندىقتا گاز قۇبىرىن قالپىنا كەلتىرۋ جالعاسۋدا, سونىڭ سالدارىنان №1 قازاندىق ءبىر اپتالىق ارتتا قالۋمەن جوندەۋگە شىعارىلدى. تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن جىلۋمەن سەنىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن №7 قازاندىقتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. كەلەسى جىلىتۋ ماۋسىمىنا وسى قازاندىقتى ىسكە قوسۋ قاجەت.
جەزقازعان جىلىتۋ ورتالىعىندا جىلىتۋ كەزەڭىندە قولدا بار 6 قازاندىق بويىنشا 75 اپاتتىق توقتاتۋلار ورىن الدى. ەڭ كوپ سانى №9 قازاندىقتا بولدى, الايدا بيىل بۇل بويىنشا قارجىلاندىرۋعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ كۇردەلى جوندەۋ جوسپارلانبايدى. جەزقازعان وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىنە يە ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, مينيسترلىك «Kazakhmys Energy» مەكەمەسىمەن وسى جىلۋ ورتالىعىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدا.
جەلتوقسان جانە قاڭتار ايلارىندا «ماەك» مەكەمەسىندە سۋمەن جابدىقتاۋدا قيىن جاعداي ورىن الدى. ماڭعىستاۋدىڭ ەنەرگەتيكالىق نەگىزگى ءوڭىردىڭ ءبىرى بولۋىنا بايلانىستى جوسپارلانعان جوندەۋ ناۋقانىنىڭ تولىق كولەمدە جانە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
2012 جىلدان باستاپ كەنتاۋ جىلۋ ورتالىعىندا قازاندىقتارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەيدى. وسى جىلى شامامەن 5 ملرد تەڭگە سوماعا 4 قازاندىققا (№5, 6, 7, 8) جانە 1 تۋربيناعا (№6) كۇردەلى جوندەۋ جوسپارلانعان.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مۇرات قاراباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, رەسپۋبليكاداعى جىلۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى – شامامەن 14 مىڭ شاقىرىم. ەل بويىنشا جەلىلەردىڭ 54%-ى ورتاشا دەڭگەيدە توزعان – 7,5 مىڭ شاقىرىم جەلىنى اۋىستىرۋ قاجەت. ەڭ جوعارى توزۋ دەڭگەيى – اباي, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا.
2023 جىلى بيۋدجەتتەن توزۋ كورسەتكىشى 75%-دان اساتىن كوممۋنيكاتسيالار بويىنشا 47 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 69,4 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل قاراجاتقا شامامەن 107 شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى, 2029 جىلعا قاراي جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ توزۋىن 43%-عا دەيىن تومەندەتۋ مىندەتى تۇر.
بۇعان قوسا, قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەت رەزەرۆىنەن اقمولا جانە پاۆلودار وبلىستارىنداعى جىلۋ جەلىلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ مەن جاڭعىرتۋعا قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر. ماسەلەن, 15 ناۋرىزدا ەكىباستۇز قالاسىندا 4 جىلۋ ماگيسترالىن (2-جم, 5-جم, 8-جم, 12-جم) رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە پاۆلوداردا جاڭا جىلۋ جەلىلەرىن سالۋ بويىنشا وڭ دايەكتەمە الىندى. سونداي-اق اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ءوتىنىمى بويىنشا ستەپنوگور جانە كوكشەتاۋ قالالارىندا جىلۋ جولدارىن جوندەۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا.
2023 جىلعى بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەزىندە پاۆلودار قالاسىندا جىلۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ بويىنشا 1 جوبانى (5 كم) ىسكە اسىرۋعا 1,6 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. سونداي-اق پاۆلودار قالاسىندا جىلۋمەن جابدىقتاۋدىڭ 2 جوباسى بويىنشا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ جۇرگىزىلۋدە.
ۇكىمەت رەزەرۆىنەن ءتيىستى قاراجاتتى ءبولۋ تۋرالى قاۋلىنىڭ جوباسى (13,3 ملرد تەڭگە) مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋدە. سونداي-اق ستەپنوگور جانە كوكشەتاۋ قالالارى بويىنشا جىلۋ جەلىلەرىن جوندەۋگە (5,9 ملرد تەڭگە; 18,3 كم) اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ءوتىنىشحاتى جولداندى. بۇگىنگى تاڭدا سمەتالىق قۇجاتتامالارى پىسىقتالۋدا. جاقىن ارادا قارجى مينيسترلىگىنە قولداۋحات جىبەرىلەدى.
الداعى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا دايىندىق شەڭبەرىندە وبلىستاردىڭ, الماتى, استانا جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى تۇراقتى جىلۋمەن جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن:
جىلىتۋ ماۋسىمى اياقتالعاننان كەيىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ بارلىق وبەكتىلەرىن الداعى 2023-2024 جىلدارداعى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا دايىنداۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋى جانە بەكىتۋى, كومىر قاجەتتىلىگىنىڭ دۇرىس جوسپارلارىن قالىپتاستىرۋى; 2023 جىلعى 1 ماۋسىمعا دەيىنگى مەرزىمدە جىلۋ جەلىلەرىنىڭ جاي-كۇيىنە تەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزۋى جانە جەكە جەلىلەردى كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرۋدىڭ ورىندىلىعى ماسەلەسىن قاراۋى; 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 2024 جىلعى قۇرىلىس مونتاجداۋ جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋدى اياقتاۋى; جازعى ۋاقىتتا تۇيىقتاردا جانە كومىر شۇڭقىرلارىندا كومىر قورلارىن جيناۋدى باستاۋى; ساۋدا بيرجاسىنىڭ اشىق جۇمىسىن جانە كولەمدەردىڭ بىركەلكى ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى.
توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى يۋري يلين ءوندىرىستى دە, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم نىساندارىن دا جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن تەكسەرۋ جۇمىستارى تۋرالى بايانداما جاسادى.
وڭىرلەردەگى جۇمىس جوسپارلارى تۋرالى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اسايىن بايحانوۆ, قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەرمەك مارجىقپاەۆ ايتىپ بەردى.
پرەمەر-مينيستر وتكەن قىس مەزگىلى جىلۋ ەنەرگەتيكاسىنداعى كوپتەگەن پروبلەمانىڭ بەتىن اشىپ بەرگەنىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا, ەكىباستۇز, رۋدنىي جانە ريددەر قالالارىندا جاعداي وتە كۇردەلى بولدى. ونداعى ماسەلەلەردى كۇنى-ءتۇنى باقىلاۋعا الىپ, شۇعىل تۇردە شەشۋگە تۋرا كەلدى.
«بارلىق اكىمدىك بۇدان قورىتىندى شىعارىپ, مۇنداي جاعدايعا ەندى قايتىپ جول بەرمەۋ ءۇشىن ساپالى جۇمىس ىستەۋى كەرەك», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلىتۋ ماۋسىمىندا اپاتتاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ءوستى, ءتىپتى ءىرى قالالاردىڭ وزىندە جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ جەتپەي قالۋىنان ورتاشا تەمپەراتۋرانى تومەندەتىپ بەرۋگە تۋرا كەلدى. نەگىزگى جابدىقتاردىڭ توزۋىنا بايلانىستى باسقا دا ينفراقۇرىلىمدىق اقاۋلار بولدى.
«مۇنىڭ بارلىعى تۇرعىنداردىڭ ورىندى نارازىلىعىنا الىپ كەلدى. كەيبىر وڭىرلەردە كومىردى ۋاقتىلى جەتكىزىپ بەرۋ پروبلەماعا اينالدى. بۇل جىل سايىنعى جۇيەلى جۇمىس. وندا ەشقانداي ىركىلىستەر مەن كەمشىلىكتەر بولماۋعا ءتيىس ەدى», دەدى پرەمەر-مينيستر.
جالپى, ءا.سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن جابدىقتاردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىنە ۋاقتىلى, كەشەندى جانە وبەكتيۆتى باعالاۋ جۇرگىزىلگەن جوق. ودان بولەك جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ باسشىلىعى مەن يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تومەن.
«ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نۇسقاۋلىقتارى تەك قانا ۇسىنىس دەڭگەيىندە بولدى, مەنشىك يەلەرىن ولاردى تولىقتاي ورىنداۋعا مىندەتتەمەيدى. سوندىقتان قوردالانىپ قالعان مۇنداي پروبلەمالار وتە كوپ. ولاردىڭ باسىم بولىگى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋىنا قاتىستى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
وسىعان بايلانىستى بيىل ۇكىمەت ەنەرگيالىق باقىلاۋ قىزمەتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان كۇشەيتىپ, ولارعا جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ قۇقىعىن بەرەدى. ەنەرگيا وبەكتىلەرىن ءتيىستى دەڭگەيدە كۇتىپ ۇستاماي, تىرشىلىككە قاجەتتى جۇيەلەردىڭ قىزمەتىنە قاۋىپ تونگەن جاعدايدا مەملەكەتكە ولاردى مەنشىكتەن الىپ قويۋ قۇقىعى بەرىلەدى.
«ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەر جانە مەنشىك يەلەرى ءتيىستى ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جوندەۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋدى باسىم تارتىپپەن قامتاماسىز ەتەدى. وڭىرلەردەن كەلىپ تۇسكەن وتىنىمدەر نەگىزىندە جەلىلەردى اۋىستىرۋ بويىنشا قۇنى 69 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 47 جوبادان تۇراتىن پۋل جاساقتالدى. بۇل جۇمىستى ساپالى جانە ۋاقتىلى جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى وتە زور», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر 2 مىڭ شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرى جەكە مەنشىكتە ەكەنىن ايتتى. ولاردىڭ توزۋ دەڭگەيى شامامەن 77%-دى قۇراپ وتىر. وسىعان بايلانىستى وسى جەلىلەردىڭ جاعدايىنا جانە جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ مىندەتتى تۇردە جۇرگىزىلۋىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك.
«ەنەرگيا وبەكتىلەرى يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, ونى قىزمەت كورسەتۋ كەلىسىمشارتتارىندا قاراستىرۋ كەرەك. شارت تالاپتارىن ورىنداۋ ۇسىنىم تۇرىندە ەمەس, مىندەتتى بولۋعا ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسى جەكەمەنشىكتەگى جىلۋ جەلىلەرىن بيۋدجەتتىك كرەديتتەۋ ارقىلى رەكونسترۋكتسيالاۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. قارجىنى قايتارۋ ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى.
ءوز ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, ۇكىمەت باسشىسى ءوڭىر اكىمدىكتەرى ەنەرگەتيكا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ, بارلىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, تۇرعىن ءۇي جانە الەۋمەتتىك سالا وبەكتىسىنىڭ الداعى 2023-2024 جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىعى بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتىپ, ونى تەز ارادا ىسكە اسىرۋعا كىرىسۋى قاجەتتىگىن ايتتى.
وعان قوسا ءاليحان سمايىلوۆ 1 ماۋسىمعا دەيىن قولدانىستاعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ جاعدايىنا تەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ جانە وسى جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اپاتتى جاعدايداعى جەكەمەنشىكتەگى جىلۋ جەلىلەرىن كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن انىقتاۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
«تۋىنداعان بارلىق ماسەلەنى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دەيىن سوزباي, جەدەل شەشۋ قاجەت. ۇساق-تۇيەك دەمەي, قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ بارلىعىن مۇقيات ەسەپتەۋ كەرەك», دەپ تۇيىندەدى پرەمەر-مينيستر.