ۇستازدىق – ۇلى ماماندىق. ادامزات جارالعالى, اسپان مەن جەردىڭ اراسىنداعى ارەكەتتىك, سوزدىك, ءىس-قيمىلدىق, دانەكەرلىك پەن دارگەيلىك قارىم-قاتىناستاردىڭ بارىندە بىرەۋ ۇلگى, ەكىنشى بىرەۋ ۇلگى الۋشى. قاسيەتتى كىتاپتا «اۋەلى ءسوز بولعان» دەگەن تۇجىرىم بار. ال ول ءسوز كۇللى ادامزات قاۋىمىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاسيەتتەرىنىڭ تۇپقازىقتىق قاعيداتى. دەمەك, قاسيەتتى كىتاپ ءسوزى – ۇستازدىق داستان. ۇستازىمىز, اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ: «ۇستازدىق – ۇلى نارسە» دەۋىندە ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان ىقىلاس پەن ىنتىماقتىڭ ءار زاماندا ۋاقىتتىق كاتەگورياعا ساي مازمۇندىق جاعىنان بايىپ, پىشىندىك جاعىنان جاڭعىرىپ جاتۋى ويتىرەك بولعان.
ۇلى مۇحاڭنىڭ – مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ, ۇلى ۇستازدىڭ وزىنەن كەزىندە بەس دەگەن باعا العان زەكەڭنىڭ – زەينوللا ۇستازىمىزدىڭ بىزگە ەڭ العاش ءوز ءدارىسىن باستاعاندا ايتقان وسىناۋ وتتى ءسوزىن جۇرەك ۇياسىنا قوندىرىپ, كوڭىل تارازىسىندا بەزبەندەپ, قىزمەتتىك كەزەڭدەرىندە ۇلگى ەتىپ ۇستانعان تۇرسىنبەك دوس اۋەلدەن ۇستازدىققا بەيىم ازامات بولاتىن. العاشقى تانىستىقتان بەرى اراعا تۇسكەن ەلۋ ءۇش جىلدان بەرمەن قاراي ءبىز, كۋرستاستارى, ونىڭ ۇلاعاتتى ۇستاز بولاتىنىنا شاك كەلتىرگەن ەمەسپىز. ءجۇرىسىنىڭ ءوزى كوزى تاناداي, وركەشى بالاداي بۋىرشىننىڭ كۇز كەلگەندەگى كوركەم جۇرىسىندەي بولىپ, سابىرمەن ساناپ باسىپ, ەجەلدەن جاقسىمەن قاناتتاسىپ, سانامەن ساباقتاسىپ, اۋىلدان ەندى كەلىپ, اۋزىمەن اينالانى تىڭداعان بالاڭ دا اڭقاۋلاۋ بىزدەرگە ول الدىمىزداعى اعا سياقتى, وكشەسى تايماس تاعا سەكىلدى بولىپ كورىنگەن-ءدى.
وسى ماقالانى جازۋ ۇستىندە زەكەڭدى – زەينوللا قابدولوۆتىڭ ۇستازدىق تۋرالى ءسوزىن ەسكە العاندىقتان دا بولار, ونىڭ اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ تۋرالى جازعان ءبىر ماقالاسىنىڭ باستالۋى جادىما جالعاسا كەتتى. وندا مەن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولاتىنمىن. سىرباي اقىننىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى ول تۋرالى ماقالا جازۋدى زەينوللا اعادان وتىنگەن بولاتىنبىز. زەكەڭ تەلەفون شالىپ, ماقالانىڭ دايىن ەكەندىگىن, ۇيدەن كەلىپ الىپ كەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ايتىلعان ۋاقىتتا ۇستازدىڭ ۇيىنە بارىپ, مارجانداي تىزىلگەن قولتاڭباسى زەرگەردەن جاڭا شىققان ورنەكتەي بولعان ماقالانى الىپ, اۆتوبۋسقا وتىردىم دا, جول ۇستىندە اشىپ وقي باستادىم. «قۇداي-اۋ, ورىستىڭ ادەبيەت سىنشىسى انتونوۆتىڭ اقىن فەت تۋرالى جازعان ماقالاسىنداعى «وسى ءبىر دەنەسى ەڭگەزەردەي, ورىستىڭ ورمانىنان شىعا كەلگەن ايۋداي دەنەلى اقىننىڭ قاي جەرىنەن ءناپ-نازىك ليريكا شىعادى دەپ تاڭعالۋمەن وتىرامىن» دەگەن ءسوزى سىرباي ماۋلەنوۆتى كورگەندە ەسىمە تۇسەدى دە تۇرادى» دەپ توگىلتكەن ەكەن زەكەڭ. زەكەڭ ايتقانداي, بارىمىزگە قاراعاندا دەنەلى, ءجۇرىس-تۇرىسى پالۋاننان دامەلى تۇرسىنبەكتىڭ جايلاۋدان سوققان سامالداي, اجارى نۇرلى جامالداي ءازىل-قالجىڭى قاي جەرىنەن شىعا بەرەدى دەپ تاڭداناتىنىم دا بار. قالجىڭى كەزىندەگى قىز-قىرقىنعا, قازىرگى قۇرداس كەلىنشەكتەرگە مايداي جاعاتىن بولعاسىن دۋلى ورتا دۇركىرەپ سالا بەرەدى. بۇل جىگىت جانىنىڭ كەڭدىگى, ءسوز بايلىعىنىڭ مولدىعى, ءسوز مەرگەننىڭ وندىعى. قاي ورتادا دا تۇرسىنبەكتىڭ داۋىسى باسىم شىعىپ جاتادى. تولعاپ سويلەيدى, ۇلتتىق ءداستۇردى قورعاپ سويلەيدى.
سويتسەك, بويى بۇلعاڭ, ءسوزى نۇردان بۇل بوتاتىرسەك بوزبالا بارىمىزدەن كىشى بولىپ شىقتى. ءسوزىنىڭ تۇجىرىمى ماقال, ءتىلىنىڭ تامىرى ماتەل, تىرەگى ءتامسىل, شىندىعى شامشىل تۇرسىنبەك العاشقى ساتتەن باستاپ-اق دۋلى ورتا, دۋمانشىل توپتا «قوي اسىعى دەمەڭىز, قولعا جاقسا ساقا عوي» دەگەندەي, توبە بيدەي بولىپ تورگە وزا باستادى. ۇستازدارىمىز دا ۇعىمتال ستۋدەنتتى ۇناتا باستادى. اسىرەسە ءبارىمىز جاقسى كورەتىن جارقىن مىنەز ۇستازىمىز رەكەڭ – اكادەميك رىمعالي نۇرعالي ءۇيىرىلىپ ۇستىنەن ءتۇسىپ, اۋەلى ماندەس, جۇرە كەلە دامدەس, ءساتتى ساپاردا جەرلەس, وي سۋىرعاندا ەلدەس بولىپ شىعا كەلدى. وسىلايشا, ۇزاق جىلداردىڭ ۇستازدىق ۇلاعاتى بويىنشا ءوزى دە پروفەسسور دەگەن پاراساتتى اتاقتى قانجىعاسىنا بايلادى. اۋديتوريانى اۋزىنا قاراتقان دۇرەگەي دارىسكەر اتاندى.
وسى جەردە ايتا كەتپەسەك ءسوزدىڭ اتاسى ولگەندەي بولار, رەكەڭ – رىمعالي اعا ءبىزدىڭ كۋرستى ەتەنە جاقسى كورىپ, ەلگەزەك پەيىل تانىتىپ, جاتاقحاناعا ءجيى كەلىپ, بىزبەن بىرگە ستۋدەنتتىك قارا شايدى تەرلەپ ءىشىپ, تەرىسى كەڭەيگەن تۇستا سىرى مەن مۇڭىن دا جايىپ سالاتىن جايعا جەتتى. اباقتى باسىپ جاتقان اقتاڭداقتاردى ارشۋ باعىتىنداعى ازاماتتىق ۇستانىمىن جان-جاقتى جايىپ سالماسا دا, رەتتى جەرىندە تام-تۇمداپ جەتكىزىپ, ءتىپتى كەيدە اشىلا سويلەپ, الاشوردانىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىن, قاپىدا كەتكەن ازاتتىقتىڭ اڭسارىن جاس جۇرەكتەرگە جەتكىزىپ باقتى. ادەبي قاۋىمنىڭ اۋزىندا: «شەراعانىڭ شەكپەنىنەن شىقتىق» دەگەن تىركەس بار عوي, ءبىز دە, كازگۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنەن, جالىنى جىگەرگە اينالىپ, جالاۋى جەلپىنىپ تۇرعان اكاداميك رىمعالي اعانىڭ جۇرەگىنەن شىقتىق دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس.
بىرگە بىتىرگەن كۋرستاس دوستاردىڭ ىشىنەن ادەبيەت پەن ءسوز ونەرىنە قوسىلعان جاڭا تولقىننىڭ, قارا شاي ىشكەندەردىڭ قاتارىندا بولعان كۋرستاستار: قۇنىپيا الپىسباەۆ, انارباي بۇلدىباەۆ, بالتاباي ابدىعازيەۆ, سەيفەددين ءسۇتجانوۆ, تۇرسىنبەك بايمولداەۆ فيلولوگيا, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار اتانسا, دامەگۇل بايجىگىتوۆا, قوڭىر مۇقاتاەۆا, التىن باحرەددينوۆا, سۇلۋشاش بەكمىرزاەۆا, ءلاززات ەرەجەپوۆا, ءزابيرا قىزباەۆا, ساندىبەك عۇبايدۋللين فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى بولدى, جاقسىلىق ايجانوۆ, جانار ابدىشەۆا, راۋكەن قاسىموۆا, باقىت نازىكەەۆا, زەينوللا اكىمجانوۆ, مۇرات تولەنديەۆ, ءشاربانۋ ءابدىراحمانوۆا, ابەن جۇماشەۆ, بيسەن ماراباەۆ, ابايبەك قوقىمباەۆ, كەمەلبەك قۇمعانباەۆ, سۇلتان شوماەۆ, تولەۋ دوسماعامبەتوۆا جانە وسى جولداردىڭ اۆتورىنىڭ ءسوز ونەرىندە ەسىمدەرى اتالىپ, پوەزيا, پروزا, جۋرناليستيكا جانرلارىندا قالام تەربەدى, باسپالاردا رەداكتور بولدى, ەلگە تانىمال ۇجىمداردا اۋدارما ونەرىن دامىتتى, ءوز وقىرماندارى مەن تىڭدارماندارىن, كورەرمەندەرىن تاپتى. ال جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدەگى, ۇستازدىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, ادىسكەرلىك, دارىسكەرلىك ەڭبەكتەرىمەن ەلگە تانىلعان كۋرستاس دوستاردىڭ ەسىمدەرىن اتاسام: سەرىك سۇلتانعاليەۆ, ابدىعالي بەكىشەۆ, شولپان ەسجانوۆا, گۇلشارا الكەنوۆا, ساعادات وڭعاروۆا, اقبوپە ءابجاپپاروۆا, مايرا تولەباەۆا, گۇلنار عاليەۆا, ءسارۋار ماحمەتوۆا, باعدات نۇرەكەەۆا, جاۋدىركوز الىمبەتوۆا, جادىرا ەسقاليەۆا سامساپ قاتارعا تۇرىپ, قاناتتاسىپ كەلە جاتىر. ومىردەن ءوتىپ كەتكەن قىز-جىگىتتەردىڭ ءاز ەسىمدەرى ەسكە تۇسەدى. شۇكىر, العىر, الدىڭعى قاتارداعى كۋرس بولعان ەكەنبىز. بۇل دەرەكتەر ءبىر كۋرسقا ازدىق ەتپەس. ەڭ باستىسى, ىنتىماقشىل, ىنتازار دوستىعىمىز سول كۇيىندە.
تۇرسىنبەكتىڭ جول باستار كوسەمدىگى مەن ءسوز باستار شەشەندىگى ۇستازدىق قىزمەتكە كىرىسكەن العاشقى جىلداردىڭ وزىندە ونى العا شىعاردى. جيىرما ءتورت جاسىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالىپ, ۇجىم باسقاردى, مەكتەبى سول كەزدەگى جارىس جەڭىمپازىنىڭ قىزىل تۋىن جەلبىرەتىپ تورىنە ءىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتە العان بايىپتى ءبىلىمى مەن باياندى كوشباسشىلىق مىنەزى ۇستازدىق داستاننىڭ العاشقى تاراۋلارىن ساتىمەن جازىپ, ونى بىرتە-بىرتە بيىك بەلەسكە جەتەلەپ الىپ كەلە جاتتى.
ازاماتتىق پارىز دەگەن ءسوزدىڭ دە ومىردەگى ءمان-ماڭىزىن تۇرسىنبەك ءوزىنىڭ جەكە باسىمەن كورسەتتى. اسكەردەن كەلىپ, وقالى پوگوندارى ورتاعا بەدەل بولعان ساقا سولدات, كۋرستاستارىمىزدىڭ الدىندا تاماعىن كەنەپ ءسوز باستاپ, قاباعىن كەرىپ وي تاستاپ, جاڭا قىرىن جارقىراتتى. 1982 جىلى كەڭەس اسكەرىنىڭ ۇزىن شينەلىن كيىپ, جامباسىنا تاپانشا بايلاپ, سارت-سۇرت اياق باسىپ, كۇرەكتەي قولىن وفيتسەرلىك فۋراشكاسىنىڭ كۇنقاعارىنا قالت قاداپ, ەكى جىل ەركىندىكتىڭ اۋىلىنان الىستادى. «ۇستىمدە سۇر شينەلىم, اقساڭداي باسىپ كەلەمىن» دەپ قاسىم اقىن جىرلاعانداي, ەكى جىلدان سوڭ تۇرسىنبەك اقساڭداي باسۋدىڭ ورنىنا, جاسقانباي باسىپ, الماتى وبلىسىنىڭ ىلە اۋدانىنداعى ورىس تىلىندەگى ورتا مەكتەپكە ديرەكتور بولىپ شىعا كەلدى. ەرەكشە ايتار جايت, تۇرسەكەڭ وسى ورىس مەكتەبىن كوپ ۇزاتپاي تازا قازاق مەكتەبىنە اينالدىردى. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەدى, وسى جولداعى جۇيكەگە سالماق سالعان سان الۋان كۇرەستە ول پالۋان مىنەز كورسەتىپ, جالعاندىقتىڭ جامباسىن جەرگە تيگىزدى. وسى ماسەلە قوعامدا ءالى كۇنگە ىري-دىري بولىپ جاتقانى بەلگىلى, ال تۇرسەكەڭ مۇنى سول كەزدىڭ وزىندە-اق جۇزەگە اسىردى. ازاماتتىق ءىس-قيمىل دەگەن وسى بولار. ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەۋىندە ايداي اقيقات بار. مۇنى دا تۇرسىنبەك بايمولداەۆ مىنەزىمەن دالەلدەدى. وسى مىنەزبەن, ەگەمەن جىلدارداعى ەلەۋلى ەڭبەگىمەن ول تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم شەجىرەسىنىڭ وزىندىك بەتتەرىنە لايىقتى قولتاڭباسىن قالدىردى.
ۇستازدىق عىلىمنىڭ ىرگەتاسىن وسىلايشا قاپىسىز قالاعان تۇرسىنبەك مولداحان ۇلى وسىناۋ جەمىستى جىلداردا قانداي عىلىمي-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەر جازدى؟ ونى دا ساراڭ ساندار مىسالىندا ايتساق: 1998 جىلى «بۇگىنگى ۋاقىتتاعى مەكتەپتى باسقارۋدىڭ مەنەدجمەنتتىك نەگىزدەرى» تۋرالى عىلىم كانديداتى دارەجەسىن, 2009 جىلى «جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتى باسقارۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزدەرى» دەگەن تاقىرىپتا عىلىم دوكتورى اتاعىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. 2006 جىلى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى اتانىپ, 2008 جىلى عىلىمي-ادىستەمەلىك سالاداعى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ء«التىنساريننىڭ التىن توسبەلگىسىن» كەۋدەسىنە قادادى. سوندا ىبىرايدىڭ ءتول شاكىرتى دەمەسكە بولا ما؟ ارينە بولادى. ۇستازدىق داستانىن ۇلى ىبىرايدان ورىستەتكەن ورەننىڭ ونەگەسى ەندى كوپكە ۇلگى, جۇزدەگەن شاكىرتىنە ءتالىم-تاربيە. وسى سالانىڭ ماسەلەلەرى تۋرالى جازعان 150-دەن استام عىلىمي ماقالاسىن جىلىكتەپ, تالداۋدىڭ شاعىن ماقالادا مۇمكىندىك جوق, الايدا وسىنىڭ ءوزى ونىڭ تۇلا بويى تۇنعان ۇستازدىق ءىلىم, ۇلاعاتتى تاعىلىم ەكەنى داۋسىز.
تۇرسىنبەك مولداحان ۇلى 1992 جىلدان 2007 جىلعا دەيىن الماتى وبلىستىق مۇعالىمدەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ, 2007-2009 جىلدارى رەسپۋبليكالىق وسى مەكەمەنىڭ ديرەكتورى بولعاندىعىن ايتساق, ونىڭ تاپجىلماس مايدانى – ۇستازدىق, العى شەبى – ءبىلىم بەرۋ سالاسى, جەڭىسى – قۇرمەت پەن ابىرويعا يە بولعان جىلدار ەكەنى شىعا كەلەدى. 2009 جىلدان اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى دەگەن اتاعى جانە بار.
«ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا» (اباي). تۇرسىنبەك تە ۇستازدىق ەتۋدەن جالىققان جوق. ابىز ابايدىڭ عاقليا تاپسىرماسىن ورىنداۋمەن كەلەدى. قازاق بالاسىنا ۇلتتىق ۇستازدىق كوپتىك ەتپەيدى, ومىردەن تاپقان بايىپتى ءبىلىمىڭدى ورتاعا سالا بەر, ولجا – ۇلتىڭدىكى. ۇلتقا قىزمەت جاساۋدان ارتىق قانداي مارتەبەلى مىندەت بار, تۇرسەكە!
وتەگەن ورالباي ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى