وسىدان وتىز جىل بۇرىن... قىستىڭ قاق ورتاسىندا ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى جىلۋسىز, سۋسىز, جارىقسىز قالعان قوس قالانىڭ ءبىرى ساتباەۆ قالاسى ەدى. اراعا وتىز جىل سالىپ سول كۇندەر قايتا ورالىپ جۇرمەسە ەكەن. شىندىعىنا كەلگەندە, مۇنداي قاۋىپ جوق ەمەس...
1994-ءتىڭ كۇزىنە تامان سول كەزدەگى جەزقازعان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ قاجىمۇرات ناعمانوۆ ەسىمدى مىقتى قازاق كەلدى. ول كەلە سالىسىمەن جاعدايدى تۇزەۋدى شۇعىل قولعا الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اينالاسى بىرەر ايدىڭ ىشىندە جىلۋ بەرىلدى, سۋ كەلدى, جارىق جاندى. سودان كەيىن قانىش قالاسىندا بۇل ماسەلەلەردەن ەشقانداي پروبلەما بولعان ەمەس. بىراق...
كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدىڭ بەدەرىندە قالا حالقى وتىز جىل بۇرىنعىداي قىستىگۇنى قاتىپ قالماسا دا, قالتىراپ شىعاتىندارى تۋرالى ءجيى-ءجيى ءسوز ەتە باستادى. بۇعان نە سەبەپ؟ ويتكەنى قالا ءوستى.
2011 جىلى 3 قاراشادا «قاراعاندى وبلىسىنىڭ جەزقازعان, ساتباەۆ قالالارى مەن ۇلىتاۋ اۋدانىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2012-2017 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن بەكىتۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ №1283 قاۋلىسى قابىلداندى. بۇل قاۋلىعا ۇكىمەتتىڭ 2013 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى №1505 قاۋلىسى بويىنشا ءبىرشاما وزگەرىس ەنگىزىلدى. قاۋلىدا كەن قورىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى قالا ىرگەسىندەگى جەزقازعان, ۆەسوۆايا, كرەستوۆسكي, گرپ كەنتتەرىنىڭ تۇرعىندارىن ساتباەۆ قالاسىنا كوشىرىلىپ, كەنتتەر ورنالاسقان وڭىردەگى كەن كوزدەرىن يگەرۋ كوزدەلدى. تۇرعىن ۇيلەردى سالۋعا, كوشىرۋگە قاجەتتى شىعىندار مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەتىن بولدى. وسى باعدارلامانىڭ ناتيجەسىندە, ساتباەۆ قالاسىندا جاڭادان «نۇرلى مەكەن» جانە «بايقونىس» شاعىن اۋداندارى بوي كوتەردى. قالا حالقى كوبەيدى, اجارى اشىلا ءتۇستى. ءبارى جاقسى-اۋ... دەگەنمەن بۇل قالاعا قالىپتى جىلۋ بەرۋگە سالقىنىن تيگىزە باستادى.
قازىرگى كەزدە قالادا ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جەلىسىنە قوسىلعان 610 كوپقاباتتى, 2 500-دەن اسا جەر ءۇي, سونداي-اق 29 ءبىلىم بەرۋ, 10 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 8 مادەنيەت پەن سپورت نىسانى, 4 بيۋدجەتتىك مەكەمە جانە ت.ب. بار. «ساتباەۆ جىلۋمەن جانە سۋمەن جابدىقتاۋ كاسىپورنى» جشس-ءنىڭ ديامەترى 50-دەن 1 020 مم-گە دەيىنگى ينجەنەرلىك جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 766,7 شاقىرىمدى قۇرايدى. ناقتى ايتقاندا, جىلۋ جەلىلەرى – 223,6 شاقىرىم, سۋ قۇبىرى جەلىلەرى – 334,5 شاقىرىم, كارىز جەلىلەرى 208,6 شاقىرىمدى قۇرايدى.
قالانىڭ جىلۋ ورتالىعى «Kazakhmys Distribution» جشس-نە قارايدى. قالاداعى №1 جىلۋ ورتالىعىنىڭ قۋاتى جاڭا جاعدايعا جارامسىز بولاتىنى بەلگىلى ەدى. سوندىقتان دا 2013 جىلى اۋىزەكى تىلدە يۋزك اتانىپ كەتكەن №2 جىلۋ ورتالىعىنان №1 جىلۋ ورتالىعىنا شەيىن جىلۋ جەلىسىن تارتۋ تۋرالى جوبا قاراستىرىلدى. بۇل جوبا مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتىپ, بەكىتىلدى. بىراق قارجىلاندىرۋ كوزى انىقتالماي, جوبا سول كۇيىندە قالىپ قويدى. مىنە, وعان دا اتتاي ون جىل وتە شىعىپتى. وسىدان ون جىل بۇرىنعى جوبا بۇگىنگە جارامدى ما؟ وسىنداي سۇراق تۋىندايتىنى دا دۇرىس. دەگەنمەن ساتباەۆ قالاسىنىڭ اكىمى شاپاعات اۋباكىر قالاداعى جىلۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى سول جوبانى قايتا قاراپ, ىسكە قوسۋ دەپ بىلەدى. جۋىرداعى قالا حالقىنا ەسەپ بەرگەن كەزىندە اكىم وسى ۇستانىمىن تاعى دا قايتالادى. بىراق بۇل جوبانىڭ دا وزىندىك كىلتيپاندارى جوق ەمەس. بىرىنشىدەن, جىلۋ جەتكىزەتىن قوسىمشا جەلى تارتۋ كەرەك. ال سول جەلى ءجۇرىپ وتەتىن ءوڭىر ورىسشالاعاندا «زونا وبرۋشەنيە», ياعني اپاتتى ايماقتى باسىپ وتەدى. بەتى اۋلاق دەيسىڭ عوي, بىراق قاۋىپتى ايماق ەكەنىن بىلە تۇرا قىرۋار قارجى جۇمساپ, قوسىمشا جەلى تارتۋ جانە وعان سەنۋدىڭ ءوزى اقىلعا سىيىمسىزداۋ.
قالاداعى جىلۋ ماسەلەسى تەك قالا باسشىلىعىن عانا تولعاندىرىپ جۇرگەن جوق. قالالىق اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى ءو.احمەتوۆ «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ سول تۇستاعى باسقارما توراعاسى ە.وگايعا 2022 جىلعى 31 ناۋرىزدا ارنايى حات جولدادى. مۇندا ول كورپوراتسيانىڭ شيكىزات بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا كوشىرىلگەن پوسەلكەلەردىڭ ەسەبىنەن ساتباەۆ قالاسىندا ەكى بىردەي شاعىن اۋدان قوسىلعانىن, بىراق سونىڭ كەسىرىنەن 56,84گكال/ساع جىلۋ تاپشىلىعى پايدا بولعانىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. ناق وسى ماسەلە ۇلىتاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ 2022 جىلعى جەلتوقسان ايىنداعى ساتباەۆ قالاسى حالقىمەن كەزدەسۋىندە دە كوتەرىلدى. ساتباەۆ قالالىق قوعامدىق كەڭەسى دە اتالعان ماسەلەدەن ەشقاشان سىرت قالىپ كورگەن ەمەس. قوعامدىق كەڭەس توراعاسى م.ماديەۆا 2023 جىلعى 24 قاڭتاردا «Kazakhmys Distribution» جشس باس ديرەكتورى ن.ساعىندىقتىڭ اتىنا كەزەكتى رەت حات جولداعان. ن.ساعىندىقتىڭ 2023 جىلعى 30 قاڭتارداعى جاۋاپحاتىندا ساتباەۆ قالاسىنداعى جىلۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ءۇش ءتۇرلى جوبا قاراستىرىلىپ جاتقانى جەتكىزىلگەن. بۇلار, بىرىنشىدەن, №2 جىلۋ ورتالىعىنان №1 جىلۋ ورتالىعىنا جەلى تارتۋ. ەكىنشىدەن, №2 جىلۋ ورتالىعىنا جاڭادان 5-قازاندىق ورناتۋ. ۇشىنشىدەن, قۋاتتىلىعى 100مۆت بولاتىن بۋ-گاز قوندىرعىسىن ورناتۋ.
ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى الماس جانداربەكوۆ ەكىنشى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى وبلىستىڭ «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنان تالاپ ەتىپ جاتقانىن ايتادى. ال كورپوراتسيانىڭ باسقارما توراعاسى ن.نۇريەۆ وسى جولدار اۆتورىنىڭ سۇراعىنا 5-قازاندىقتى ورناتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن اشىق ايتتى. سول سياقتى قۋاتتىلىعى 100مۆت بولاتىن بۋ-گاز قوندىرعىسىن ورناتۋ دا ءالى ءيى قانباعان شيكى جوبا كورىنەدى. ويتكەنى ا.جانداربەكوۆ مىرزا بۇل جوبانى ساتباەۆ قالاسىندا جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ساناسا, ن.نۇريەۆ «مۇمكىن جەزقازعاندا, الدە ساتباەۆتا ورناتامىز با, ءبىز ءالى ناقتى شەشىمگە كەلگەن جوقپىز», دەيدى. تاعى ءبىر تۇسىنىكسىزدەۋ تۇسى, ەل ۇكىمەتىنىڭ 2022 جىلعى 4 قاراشادا قابىلداعان « ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى كەشەندى جوسپارىنىڭ 48-پۋنكتىندە ورىندالۋ مەرزىمى 2024 جىل دەپ كورسەتىلگەن «ساتباەۆ قالاسىندا قوسىمشا 5-قازاندىقتى ورناتىپ, №1 جىلۋ ستانساسىن جاڭعىرتۋ», ال 50-پۋنكتىندە جاۋاپتى ورىنداۋشىلارى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جانە كەلىسىم بويىنشا «قازاقمىس» كورپوراتسياسى جشس ەكەنى ناقتى كورسەتىلگەن جانە جوبانى ورىنداۋعا كىرىسۋ ءۇشىن 2023 جىلى 10 300 ملن تەڭگە قاراجات ءبولۋ قاراستىرىلعان «جالپى قۋاتتىلىعى 100 مۆت بۋ-گازدى قوندىرعى سالۋ» كوزدەلگەن. كەشەندى جوسپارعا ەنگىزىلگەنمەن بۇل جوبالاردىڭ ورىندالۋى ءالى دە ناقتىلانباعان سەكىلدى. تۇسىنىكسىزدەۋ دەپ وتىرعانىمىز دا سوندىقتان. مۇنىڭ جاۋابىن وبلىستان ارىرەك جاقتان ەستىمەسەك...
ءبىر نارسە انىق, قانىش ساتباەۆ ەسىمىن يەلەنگەن قالانىڭ جىلۋ ماسەلەسى شۇعىل شەشۋدى قاجەت ەتەدى. قازىر بەلگىلى بولعانىنداي, قالانىڭ ءبىر بولىگىن گازداندىرۋ ماقساتىندا ماگيسترالدىق جەلى تارتۋ ءۇشىن قاراجات قاراستىرىلىپ, تەندەر جاريالانعانى جاقسى-اق. بىراق بۇل – ماسەلەنى جۋىق ارادا شەشە قوياتىن جوبا ەمەس. مۇنى مويىنداعان ابزال.
مىندەتتى تۇردە اپات ورىن العان كەزدە عانا اتتانداماۋ كەرەك, ءار ماسەلەنىڭ الدىن الۋعا ۇيرەنگەن ءجون. وسى تاقىرىپتا پىكىر الماسىپ كورگەندە قولىندا بيلىگى بار, ىسكە اسەر ەتە الاتىن تۇلعالاردىڭ قايسىسى بولسا دا قانداي جوبا بولسىن, بۇگىن-ەرتەڭ ىسكە اسا قويمايدى دەگەندى ەسكە سالۋمەن بولدى. بۇلاي ءوزىن-ءوزى دە, وزگەلەردى دە الدارقاتۋعا بولمايدى. جايباسارلىققا جاندارى ءۇيىر جاندار عانا وسىنداي ءسوزدى وزدەرىنە تىرەۋ كورەتىن بولسا كەرەك. ايتپەسە... جەزقازعان دەگەنىڭىز كەشەگى سوعىس ۋاقىتىندا باس-اياعى 38 كۇننىڭ ىشىندە ءبىر زاۋىتتى پايدالانۋعا بەرگەن ءوڭىر ەمەس پە؟ ال ءبىز اينالدىرعان ءبىر قوسىمشا قازاندىق ورناتۋدى, ورىسشالاپ ايتقاندا, «فيزيچەسكي نەۆوزموجنو» دەيمىز.
ساتباەۆ قالاسىندا جىلۋ تاپشىلىعى قايدان قالاي تۋىندادى؟ جەردىڭ استىنداعى كەندى الۋ ءۇشىن ۇستىندەگى ەلدى كوشىرگەندە ولار قايدا كەتتى؟ كەندى الۋدى ويلاعاندا ەلدى توڭدىرماۋدى ويلاۋعا بولماي ما؟ مىنە, وبلىستىڭ, «قازاقمىستىڭ» باسشىلىعى وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەپ كورسە عوي...
ارينە, وتكەن قىس ەلىمىزدىڭ ءار-ءار جەرىندەگى جىلۋ بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ قالت-قۇلت ەتىپ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كورسەتتى. قانىش قالاسىنىڭ حالقى دا «شىقپا, جانىم, شىقپالاپ» وتىردى. كۇن رايى دا قاراسقان شىعار, بەتىڭدى شىم ەتكىزگەن, قۇلاعىڭدى تىستەپ الاتىن اياز بولعان جوق. سول ارقىلى قالا قىستان اۋپىرىمدەپ شىقتى.
ءبىردى ايتىپ بىرگە كەتكەندەي بولساق تا, ايتايىق. ويتكەنى جاقسى تاجىريبەنى تاراتىپ, كۇندەلىكتى جۇمىستا پايدالانعاننىڭ ەش ارتىعى بولمايدى. ساتباەۆ قالاسىن 1999-2008 جىلدارى قانات بالماعامبەتوۆ دەگەن ازامات باسقاردى. مارقۇم جۇمىسقا شىن بەرىلگەن اكىم ەدى. ءساۋىردىڭ 15-ءى كۇنى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمى اياقتالسا, ول كىسى 16 ساۋىردەن باستاپ الداعى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا دايىندىق بارىسى تۋرالى شتاب قۇرىپ, اپتا سايىن نە ىستەلدى, نە ىستەلمەدى, نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ءۇش سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە جيىن وتكىزەتىن. سونىڭ ارقاسىندا قالا جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا ەش الاڭسىز كىرىسەتىن ەدى. وسى تاجىريبەنى ءاربىر قالا, كەنتتەردە قولدانسا ارتىعى بولماس.
ارينە, بيىل جىلۋ ورتالىقتارىنىڭ قىسقى ماۋسىمعا دايىندىعى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنۋعا ءتيىس. بىلتىر سىر بەرگەن وڭىرلەر عانا ەمەس, بارشا قازاندىق, جىلۋ ورتالىقتارى كەشەندى سۇزگىدەن وتەتىن بولسا كەرەك. ساتباەۆ قالاسىنداعى جىلۋ ورتالىعىنىڭ جاي-كۇيىنە دە مەملەكەت تاراپىنان نازار اۋدارماسا بولمايدى-اۋ...
– ءبىز قىس تۇسە ءبارىمىز مولداعا اينالاتىن بولدىق. اللادان قىستى جىلى ەتە گور, قازاندىقتا جارىلىس جاساۋعا جول بەرە كورمە دەپ كۇنىمەن, تۇنىمەن جالبارىنىپ شىعاتىن كۇيگە تۇستىك. قالاداعى جىلۋ ماسەلەسىن شەشپەسەڭىزدەر, ءبىزدىڭ ەكىنشى ەكىباستۇزعا اينالۋىمىز ءبىر-اق ساتتە. ازاماتتار, ويلانىڭىزدار! – دەگەن ەدى القالى جيىندا قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, كەن ارداگەرى ابۋلايس مولاقوۆ.
ول ايتسا كوپتىڭ ءسوزىن ايتتى. ويتكەنى ساتباەۆ قالاسى حالقىنىڭ اراسىندا قالامىز «ەكىنشى ەكىباستۇزعا» اينالماي ما دەگەن كۇدىك اركىمنىڭ كوڭىلىندە ءجۇر. سول كۇدىك اقيقاتقا اينالىپ كەتپەسىن!
ابدوللا داستانوۆ,
جۋرناليست
ۇلىتاۋ وبلىسى,
ساتباەۆ قالاسى