رۋحاني مۇرا ساقشىسى

ول – ءبىتىم-بولمىسى بولەك, تۋرا مىنەزدى, ەل مەن جەردىڭ, جالپى جاھان­نىڭ تاريحىنا جەتىك, اراب, قىتاي, ورىس تىلدەرىندە ەركىن سويلەيتىن زەرەك جان­داردىڭ ءبىرى. تاراز قالاسىنداعى ينس­تيتۋت قابىرعاسىندا ۇستازىم, پرو­فەس­سور يۋ.كيسەليوۆتىڭ نۇسقاۋىمەن «ەجەل­گى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە العاش جۇمىسقا كەلگەنىمدەگى تاكەن اعانىڭ بەينەسى ءالى ەسىمدە. ول بار زەيىنىمەن شۇقشيىپ, كىتاپ وقىپ وتىر ەكەن. تۇيىندەمەمدى قاراپ شىعىپ, ءبىراز سۇراق قويدى. سوڭىندا «ماقالا جازا الاسىڭ با؟» دەپ سۇرادى. ەرتەڭىندە ەكى-ءۇش ماقالامنىڭ كوشىرمەسىن الىپ مۋزەيگە كەلسەم, تاكەن اعاي ەسكەرتكىشتەردى ارالاۋعا كەتىپ قا­لىپتى. ماقالالارىمدى قابىلداۋ بولمەسىنە قالدىرىپ كەتتىم. سول كۇنى كەشكە اعانىڭ ءوزى قوڭىراۋ شالىپ, ەرتەڭنەن باستاپ جۇمىسقا كىرىسۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. مىنە, سول كۇننەن باس­تاپ تاريحي-مادەني مۇرامىزدى قورعاۋ جولىندا تاكەن اعامەن تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىرمىز.

تاكەن اعاي ءبىز ءۇشىن تەك ديرەكتور عانا ەمەس, ومىرلىك ۇستاز, ۇلگى تۇتار ازامات بولدى. «ديرەكتورمىن» دەپ شىرەنبەي, قالامىزعا كەلگەن قوناقتارعا ۇلكەن باسىمەن ەكسكۋرسيا دا جۇرگىزەدى. ۇجىممەن بىرگە سەنبىلىكتەرگە شىعىپ قاراحان, ايشا ءبيبى كەسەنەلەرىنىڭ, اقىرتاس كەشەنىنىڭ ءشوبىن ج ۇلىپ, تازارتاتىن. بيىل «ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنا 25 جىل تولىپ وتىر. ونىڭ 20 جىلىندا مەكەمەگە تاكەن مولداقىنوۆ باسشىلىق ەتتى. ەڭبەك جولىن مۋزەيىمىزدىڭ دامۋىنا ارنادى.

تاكەن اعامىز مۋزەي قۇرىلعان 90-جىلداردىڭ سوڭىنداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە مەكەمەنىڭ عيماراتى ەتىپ 1903 جىلى سالىنعان بۇرىنعى كوپەستىڭ ءۇيىن بەرگەندە, قاسىنداعى ءبىر-ەكى قىزمەتكەرىمەن بىرگە ءىشىن جوندەپ, پەشتى دە وزدەرى كەزەكپەن جاققانىن ايتىپ وتىراتىن. ارينە, مۇنىڭ ءبارى تاريح, ءبىز ءۇشىن ۇلگى-ونەگە. 2015 جىلعا دەيىن قورىق-مۋزەي قاراماعىندا 110 تاريحي نىسان بار بولاتىن. وسى نىساندارعا مۋزەيدىڭ شتاتىنداعى 15 قىزمەتكەر جاۋاپتى بولدى. قازىر مۋزەيگە رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە 30 ەسكەرتكىش قارايدى.

تاكەن اعا باسشىلىقتا بولعان 20 جىلدىڭ ىشىندە ايشا ءبيبى كەسەنەسى 2002-2005 جىلدارى قازىرگى «قازقايتا­جا­­ڭار­تۋ» ماماندارىنىڭ كومەگىمەن تولىق­تاي قالپىنا كەلدى. سونداي-اق بابادجا حاتۋن, قاراحان, داۋىتبەك, شوقاي داتقا كەسەنەلەرى, ابدىقادىر, نامەتباي, اۋليەاتا, ۇشارالداعى قاراقوجا, ابدۋللا يشان مەشىتتەرى, قالي ءجۇنىس مونشاسى سەكىلدى ەسكەرتكىشتەرىمىزگە بىرنەشە رەت جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2010 جىلى «اقىرتاس» ساراي كەشەنىنىڭ اۋماعىنا ساپار ورتالىعى سالىنىپ, 2018 جىلى اقشولاق ستانساسىنان اقىرتاس كەشەنىنە دەيىن اسفالت توسەلدى. 2014 جىلى اقىرتاس, قۇلان, ورنەك, قوستوبە, اقتوبە-بالاساعۇن قالاشىقتارى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەندى. 2012 جىلدان باستاپ بۇرىنعى كوك بازاردىڭ ورنىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 2015 جىلى «كونە تاراز» اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيى اشىلدى. جوعارىدا اتالىپ وتكەن ەسكەرتكىشتەر قورىق-مۋزەيگە قاراستى بولعاندىقتان اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا تاكەن اعاي ءجۇردى. بۇل 20 جىلدا اتقارىلعان شارۋالاردىڭ ءبىر پاراسى عانا.

ۇلت تاريحىن ۇلىقتاعان تاكەن اعانىڭ جارقىن ىستەرى ءبىز ءۇشىن ۇلگى-ونەگە, بىلىكتىلىك پەن ىسكەرلىكتىڭ, ۇلكەن ادامگەرشىلىك پەن پاراساتتىلىقتىڭ, تاباندىلىق پەن بىلىمپازدىقتىڭ تەمىرقازىعى.

جازيرا شىلدەباەۆا,

«ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ءبولىم باسشىسى