ءومىر ادەبيەتتەگىدەي, ادەبيەت ومىردەگىدەي, ءبىرىن-ءبىرى قايتالايدى. ءسىز قاي كەڭىستىكتە ءومىر سۇرمەڭىز, ءبارى ءبىر «قاراۋىلعا» ىلىكپەي قويمايسىز. بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ. مۇمكىن ءسۇرىپ نەمەسە ءسۇرىلىپ جاتقان ومىرىڭىزگە ۇقساس جايلار سىزگە دەيىن بولىپ, جازىلىپ قويۋى دا كادىك. تاريحتاعى وقيعالار قايتالانىپ وتىرارىن نەگە جوريسىز؟ بيلەۋشىلەردى بيلەۋشىلەردىڭ ومىرىمەن, ونەر ادامدارى تاعدىرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇقساستىعىن, تاعىسىن تاعى سالعاستىرا كەلە تۇڭىلەسىز دە جەكە قالۋعا تىرىساسىز.
«ولمەگەن قۇلعا جاز دا كەلمەي مە؟». كۇن قىزا, توڭ ءجىبي باستاعاندا-اق كۇنگەيدەن قىلتيىپ گۇل, كولەڭكەدەن جىبىرلاپ جىلان شىعادى. قارامايىن دەسەڭ دە ءالى جالاڭداتىپ ۇلگەرمەگەن جىلاننىڭ ايىر ءتىلى ەسكە تۇسەدى. ادەمى دە نازىك گۇلدىڭ بەيكۇنا دارمەنسىزدىگى, سۇلۋلىققا بولا ج ۇلىنارى... تاعى دا سول ءومىردىڭ بەينەسى ادەبيەت: «ز ۇلىمدىقپەن شىعىپ جۇرگەن اتاعى, جىلاندار دا گۇلگە ورانىپ جاتادى», دەگەن باۋىرجان ۇسەنوۆتىڭ «گۇل تۋرالى شۋماقتارىنىڭ» كولەڭكەسى كوكەيدى شالادى. جىلان بويىنىڭ ۋىتىنان گۇلدىڭ نۇرى قاشا باستاعانداي, تاق پەن ءتاجدىڭ اينالاسىنداعى سالقىندىقتان مەيىرىمنىڭ دە باۋىرى بىرتە-بىرتە سۋعا بەت الا ما ەكەن؟ قوڭىرقاي بولسا دا ۇياداي شاڭىراقتىڭ شۋاعى جارقىراعى مول ءزاۋلىم ۇيدەن كورىنە قويمايتىنى قالاي كەيدە؟ ءبىز تاعى باستاپقى اڭگىمەمىزگە اۋىپ بارامىز, ءوزدى ءوزى قالۋدى كوكسەمەپ پە ەدىك و باستا؟ ءيا, سان ساۋالدىڭ استىنا الىپ, اۋىرتىپ قوياتىن ويلاردان ارىلتاتىن رۋحقا باس قويعىڭ كەلەدى. «تەرەڭ ويدىڭ تەلمىرىپ سوڭىنا ەرمەي» (اباي) ونى دا تاپپايسىڭ. دۇنيەنىڭ ارتىس-تارتىسى قالىڭداپ كەتكەن سەبەبى. ءبىر ەسىكتى اشساڭىز, ءار جاعىنداعى ەسىكتەردەن كوز سۇرىنەدى. حاكىم اباي ايتادى:
«كوك الا بۇلت سوگىلىپ,
كۇن جاۋادى كەي شاقتا.
ونە بويىڭ ەگىلىپ,
جاس اعادى اۋلاقتا.
جاۋعان كۇنمەن جاڭعىرىپ,
جەر كوگەرىپ كۇش الار.
اققان جاسقا قاڭعىرىپ,
باس اۋىرىپ, ءىش جانار».
بۇل – ابايدىڭ جالعىزدىعى. جەكە قالعانداعى كۇيى. «كوگەرىپ كۇش العان جەر» سياقتى ىشتەگى قات-قابات دۇنيەدەن ارىلا الماعان اقىن اققان جاسپەن قوسا قاسىرەتىن دە قالىڭداتىپ العانىن اڭعارتادى. ابايدىڭ وسى ماندەس ولەڭدەرى كوپ. «كولەڭكە باسىن ۇزارتىپ», «ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى» سياقتى تۋىندىلارىن وقىعاندا ادىلەتكە كوزى جەتكەن سايىن جان بالاسى مۇڭ مەن زاردى ايتىپ تىنشىمايتىنىن تانيمىز. دەمەك, حاكىمنىڭ «باس اۋىرىپ, ءىش جانار» دەگەنى – ءوزى ايتقانداي, ويلى ادامنىڭ ءىسى. وي بولماسا, ساناعا ءسوز سالماعىن نە ساۋلەسىن تۇسىرمەسە, جۇرەكتىڭ كوزىن شەل باسسا, جوعارىدا ءبىز مىسالعا تارتقان گۇلدى دە, جىلاننىڭ كومەيىنەن شىققان ايىر ءتىلدى دە ءبىر كورەسىز. ولاي بولمايدى عوي, بىراق...
«بۇيرا جونىن كۇنگە توسەپ, جىلىنىپ,
تاستار جاتتى كوشەمدە.
كوكتەم كەلىپ, كەتكەندەي-اق ءتىرىلىپ,
جانسىز تاس قوي دەسەڭ دە»
دەگەن قاسىمنىڭ جالعىزدىعى وسىندايدا كولبەڭدەپ شىعادى. مۇندا اقىن تابيعاتپەن بىرگە ەلجىرەگەن جان تىنىسىن جازادى. ولەڭ باستالعاننان تاسقا جان ءبىتىرىپ قويادى. كىسىنىڭ سانا-سەزىمى ويانىپ, كوكىرەك كوزىن تۇرتكەن سايىن باسقالاردىڭ جانىن سەزىنىپ, ايالاۋعا تىرىساسىز دەگەن ءسوز. گۇل, جىلان سياقتىلار كوكتەمدە ءتىرىلىپ, قىستا ولەتىن تىرشىلىك يەسى. جىلدىڭ ءتورت ماۋسىمىندا مەلشيىپ تۇرعان تاس كەيدە ماڭگىلىكتىڭ بەينەسىندەي ەلەستەيدى. جەر بەتىندەگى العاشقى تاڭبالاردان باستاپ ويلاعاندا, راسىن دا سولاي.
«اقىن دەگەن قىزىق جان عوي كەي كەزدە,
جانسىز زاتپەن سىرلاسار.
جانسىزعا جان بەرەيىكشى دەيمىز دە,
كوپ بولعان سوڭ جانسىزدار.
تارتىپ سىرىن تابيعاتتىڭ,
تاستاردىڭ,
ءبىر نارسەنى ۇيرەندىم.
كوكتەم كەلىپ, ك ۇلىپ جاتقان تاستاردى
باسۋعا مەن يمەندىم.
«اتتەڭ شىركىن, بەرەر مە ەدى سەزىمدى؟
تاس بولعانى – جازعانى»
دەپ تۇرعاندا ءبىر ەسەرسوق ءوزىمدى
باسىپ كەتە جازدادى».
ابايدىڭ جوعارىداعى ەكى شۋماق ولەڭى مەن قاسىمنىڭ وسى ولەڭىن سالىستىرىپ وقىسا, ەكى زامان قازاعىنىڭ رۋحى ايقۇلاقتانادى. تاستىڭ ءوزىن باسۋعا يمەنگەن جۇرەكپەن ءومىر ءسۇرۋ... بۇل دا سول ويلى, جانى نازىك ادامنىڭ حالىنەن الىس كەتپەيتىن كۇي ەمەس پە؟ الايدا قاسىم قورىتىندى ويدى وقىرمانعا قالدىرىپ, كوكەيدەگى كورىكتى دۇنيەنى تىرشىلىك قاعىپ-سوعىپ كەتەتىنىن ەمەۋرىن ەتەدى.
قازىر ادامداردىڭ جاڭبىر مەن تاعدىر, تاس پەن كوز جاس تۋرالى ويلاناتىن مۇرشاسى بار شىعار...