تىرشىلىكتىڭ تالبەسىگى – جەر-انانىڭ 38 ملن. شارشى شاقىرىمىن ورمان القابى الىپ جاتىر. وسى ءبىر تابيعات بايلىعىنىڭ قازاقستانعا تيەتىن ۇلەسى 0,3 پايىز عانا ەكەن. جەر كولەمى بويىنشا الەمدە توعىزىنشى ورىندى يەلەنەتىن رەسپۋبليكامىزدىڭ جەرىنىڭ 4,6 پايىزى عانا ورماندى القاپ. سوندىقتان قازاق دالاسى ءۇشىن ءاربىر اعاشتىڭ سالماعى التىنمەن پارا-پار, قازاق بالاسى ءۇشىن ءاربىر ءتۇپ تالدىڭ قادىرى ولشەۋسىز.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلى ەلوردانىڭ 15 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي جاريالانعان «استانا – قازاقستاننىڭ ۇلى ءداۋىرى جانە ستراتەگيالىق ۆەكتورى» اتتى ماقالاسىندا بۇتىندەي العاندا, ەلوردا اينالاسىنداعى قولدان وتىرعىزىلعان اعاشتار اۋماعى 65 مىڭ گەكتارعا جەتتى, ونىڭ 14 مىڭ گەكتارعا جۋىعى قالانىڭ ءوز ىشىندە بوي كوتەردى. 2020 جىلعا دەيىن تۇتاستاي العاندا, قالاىشىلىك جانە قالا ماڭىنداعى دالالى اۋماقتاردىڭ 100 مىڭ گەكتارى ورمان بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ەلباسى استانا قالاسىنىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتكەن بۇرناعى كۇنگى كەڭەستە وسى تۇجىرىمىن تاعى قۋاتتادى. مەملەكەت باسشىسى 1997 جىلدان 2010 جىلعا دەيىن وتىرعىزىلعان اعاش كوشەتتەرىنىڭ جالپى اۋدانى 70 مىڭ گەكتاردى قۇراعانىن, ونىڭ شامامەن 15 مىڭى قالا اۋماعىندا, قالعان 55 مىڭى قالا سىرتىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءيا, ەلوردانى جاسىل جەلەك جامىلعان الاتاۋ باۋرايىنان اقسەلەۋلى اقمولاعا كوشىرۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرعان 1998 جىلى ەلباسى ەلىمىزدىڭ باس قالاسىن بولاشاقتا ورمان كومكەرگەن, گۇلمەن كەستەلەنگەن جاسىل ايماققا اينالدىرۋ جونىندەگى قيال-عاجايىپقا ۇقساس باعدارلاماسىن باستاپ كەتتى. ول ءۇشىن استانانىڭ اينالاسىن ورمانمەن قورشاپ, جاسىل بەلدەۋ قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ارنايى «جاسىل ايماق» اتتى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن قۇرىلدى. بولاشاق ورمان القابى ءۇشىن اعاش تۇقىمىن جەرسىندىرۋ ىسىمەن اينالىساتىن, 110 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان «اق قايىڭ» ورمان-پيتومنيگى اشىلدى. ماماندار قالا ماڭىنداعى 114 مىڭ گەكتار جەردى زەرتتەپ, ونىڭ 62 مىڭ گەكتارى اعاش ەگۋگە جارامدى ەكەندىگىن انىقتادى.
بۇگىندە ەلوردا اتانعان اقمولا قالاسى سورتاڭ توپىراقتى, باتپاقتى ايماققا ورنالاسقان. بۇل جەرگە كەز كەلگەن اعاش جەرسىنىپ, جاپىراق جايا المايتىن. سوندىقتان, مۇندا سوناۋ كەڭەس زامانى كەزىندە كۇي تالعامايتىن قارا تەرەكتەن باسقا اعاش ءوسىرۋ ءداستۇرى قالىپتاسپاعان ەدى. وسىعان بايلانىستى, ەسىل وزەنىنىڭ قوس قاپتالىنداعى قاراوتكەل اتتى سورتاڭداۋ جەرگە ورنالاسقان ەلوردامىز – استانا قالاسى سارىارقانىڭ بەل ورتاسىنداعى وسىنداي كوك جەلەك جامىلعان گۇلزار قالاعا اينالاتىندىعىنا بىرەۋ سەنسە, ەندى بىرەۋدىڭ كۇدىكتەنگەنى دە حاق. دەگەنمەن, بۇلتارتپاس اقيقات ايعاعى بۇگىندە الەمنىڭ وركەنيەتتى قالالارىنىڭ بەل ورتاسىنان قىلاڭ بەرگەن استانانىڭ جاسىل قالاعا اينالعاندىعىن پاش ەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولدان جاسالعان ورمان القابى كۇننەن-كۇنگە قاناتىن كەڭ جايىپ, سالقىن سامال ەسكەن ساياباققا اينالۋدا.
ەلوردانى اينالدىرا قورشاعان ورمان بەلدەۋىن جاساۋ تۋرالى باعدارلاما قابىلدانعاننان بەرگى ۋاقىتتا 70 مىڭ گەكتار القاپقا ونداعان ميلليون اعاش وتىرعىزىلدى. قازىر اتتى كىسى جاسىرىنا الاتىن استانا ورمانى قالادان الپىس شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان شورتاندى باعىتىنداعى تابيعي ورمانمەن قوسىلىپ, تۇتاسىپ ۇلگەردى. قالا ماڭىنداعى باسقا باعىتتارداعى ورماندار دا بىرتىندەپ قاناتىن كەڭگە جايىپ بارادى.
بۇدان بۇرىن گازەتىمىزدە حابارلانعانىنداي, استانا قالاسىنىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستەن كەيىن مەملەكەت باسشىسى ەلوردا ماڭىنداعى «جاسىل ايماق» رمك قىزىلجار ورمان شارۋاشىلىعىن ارالاپ كوردى. «استانا-ششۋچە اۆتوجولىنىڭ بويىندا 3,6 مىڭ گەكتاردان استام اۋماققا اعاش ەگىلدى. مەن ءبىر كەزدەرى الىنىپ, ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردىڭ بارلىعىن اعاش ەگۋ ءۇشىن قايتارىپ الۋعا تاپسىرما بەردىم. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – قالانىڭ وزىندە جانە وعان جاپسارلاس اۋماقتاردا جاسىل جەلەك قالىپتاستىرۋ جانە ونى ساقتاۋ. رەسۋرس بولعان جاعدايدا, استانانىڭ اينالاسىنداعى جاسىل ايماقتى بۋراباي باعىتىنداعى ورمانمەن قوسۋعا بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قىزىلجار ورمان شارۋاشىلىعىندا كاسىبي ورمانشى بولماسا اجىراتا المايتىن سۇيەلدى قايىڭ, ۇساق جاپىراقتى شەگىرشىن, كادىمگى قاراعاي, كودە, بوز جيدە, تەرەك سەكىلدى اعاشتار جاپاتارماعاي وسكەن. جالپى, استانا قالاسى ماڭىنداعى جاسىل بەلدەۋدىڭ اۋماعى 14 827 گەكتاردى قۇرايدى, ونىڭ 11 502,2 گەكتارىنا ەكپە اعاشتار وتىرعىزىلعان. بۇل اۋماقتا 9,6 ملن. اعاش پەن بۇتا جايقالىپ تۇر. 1998-2004 جىلدار اراسىندا نەگىزىنەن جاپىراق تۇقىمداس كوشەتتەر وتىرعىزىلىپتى. ولاردىڭ ىشىندە سارى قاراقات, اق كورىكتال, شيە, تاتار بورىجيدەگى, قاۋ جاپىراقتى شەگىرشىن جانە باسقالار بار. 2014 جىلى جاسىل بەلدەۋ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە وتىرعىزىلعان كوشەتتەرگە كۇتىم جۇرگىزىلسە, جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ 2012 جىلى باستالعان. بيىلعى كوكتەمدە تامىر جۇيەسى جابىق 398 434 دانا سەپپە كوشەت وتىرعىزىلعان. ونىڭ 57 مىڭدايى قىلقان جاپىراقتى بولسا, قالعانىن ورمان قۇراۋشى جاپىراقتى اعاش تۇقىمدارى بولىپ سانالاتىن ەمەن, شەگىرشىن قۇرايدى.
استانانى «جاسىل بەلدەۋمەن» كومكەرۋ جۇمىستارى 2020 جىلعا دەيىن جالعاساتىندىعى بەلگىلى. 2015 جىلعا دەيىن قالا اينالاسىندا 75-80 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش وتىرعىزىلادى. قالانى قورشاعان جاسىل ايماق قازىردىڭ وزىندە بىرتىندەپ تابيعي ورمانعا اينالا باستادى. بۇگىندە استانا ورمانى القابىندا ارقانىڭ قاتال قىسىندا پانا بولار توعاي ىزدەيتىن ءتۇز تاعىلارى دا كوبەيە باستادى. استانا ورمانىنان ەلىك, تۇلكى, قارساق, قويان سەكىلدى اڭداردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگىنىڭ ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ باسشىسى باعدات ازباەۆتىڭ ايتۋىنشا, استانا ورمانىنا جەرسىندىرۋ ماقساتىندا قىرعاۋىلدار مەن مارالدار ءوسىرۋ جۇمىسى قولعا الىنعان. استانا ورمانىندا قىرعاۋىل وسىرۋگە باسىمدىق بەرىلۋىنىڭ باستى سەبەبى, بۇل قۇس كۇي تالعامايدى. ارقانىڭ قاتتى ايازىندا قىرعاۋىلدار تۇندە قار استىنا كىرىپ كەتىپ, جان ساقتايدى. قورەگى مول بولسا بولعانى, قىرعاۋىلدار وسىمتالدىعىن دالەلدەيدى.
2010-2011 جىلدارى استانا ورمانىنىڭ روجدەستۆەنكو تاسجولىنا جاقىن ماڭدا انالىق قىرعاۋىلدارعا ارنالعان ۇيشىكتەر سالىندى. ءسويتىپ, العاش رەت استانا ورمانىنا 125 قىرعاۋىل جىبەرىلگەن بولاتىن. ءۇش جىل ىشىندە ينكۋباتسيالىق ءادىس ارقىلى 3210 جۇمىرتقا باسىلىپ, ونىڭ ىشىنەن 2300-دەن استام قۇس ءوسىپ شىقتى. قازىر قىرعاۋىل وسىرەتىن ۇيشىكتەردە 360 انالىق قۇس جانە 1500-دەن استام ءشىبي جەتىلۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ كوكتەمىندە استانا ورماندارىنا تاعى دا 704 قىرعاۋىل ەركىندىككە جىبەرىلگەن بولاتىن. بۇگىندە بۇل ورمان القاپتارىندا قىرعاۋىلدار جەرسىنىپ, ەمىن-ەركىن ءوسىپ-جەتىلە باستادى. باعدات ازباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ورماندا مارالدار دا جەرسىنىپ, وسە باستادى. قازىرگى ۋاقىتتا ورماندا 20 انالىق مارال وسىرىلۋدە. 5-6 جىلدىڭ ىشىندە ولاردىڭ سانىن 100-گە جەتكىزۋ كوزدەلىنىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, استانا ماڭىنداعى ورمان القابىندا سافاري-پارك جاساۋ جوباسى قولعا الىنعان. سافاري-پاركتىڭ ىشىندە تۋريستەرگە تابيعاتتى, اڭ-قۇستاردى تاماشالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاعدايلار جاسالادى. بۇل سافاري-پارك رەسپۋبليكا بويىنشا ورنالاسقان اڭشىلىق شارۋاشىلىقتاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. بۇل جەردەگى باستى ماقسات اڭ-قۇستاردى اتۋ ەمەس, ولاردى ءوسىرۋ, كوبەيتۋ, ەكوتۋريزمنىڭ جاندى جادىگەرىنە اينالدىرۋ بولماق.
استانانىڭ جاسىل بەلدەۋى كۇننەن-كۇنگە قاناتىن جايىپ, جايقالىپ بارادى. ادام قولىمەن وسىرىلگەن جاساندى ورماننىڭ جاسىل جەلەك جامىلعان اعاشتارى ەلوردامىزدى اڭىزاق جەلدەن قورعاۋدا, تىنىس الاتىن اۋانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا, ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋدا ولشەۋسىز ءرول اتقارۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان استانا ورمانىن ءوسىرۋ جونىندەگى يگى ىستەر ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنە ۇلگى بولىپ, لايىقتى جالعاسىن تاپتى. قازىر ەلىمىزدە «جاسىل ەل» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا جىل سايىن 30-35 مىڭ گەكتار القاپقا اعاش وتىرعىزۋ داستۇرگە اينالدى. تەك سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە عانا رەسپۋبليكامىزدا 100 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە اعاش ەگىلىپ, ورمان القابى جاسالدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن استانا قالاسىن جاسىل جەلەك جامىلعان ەڭ كورىكتى قالاعا اينالدىرۋ ماقساتىندا دا كەشەندى باعدارلامالار دا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە قالا ىشىندەگى گۇلزارلار مەن گۇل الاڭدارىنا 8 ملن. دانا ءارتۇرلى گۇل وتىرعىزىلدى. بۇگىندە ەلوردادا تاجىريبە جۇزىندە راۋشان گ ۇلىمەن قاتار ءتۇرلى-ءتۇستى القىزىل گۇلدەردىڭ جەرسىندىرىلگەن جاڭا 59 ءتۇرى ءوسىرىلەدى. جىل سايىن وتكىزىلەتىن قالالىق سەنبىلىك ەلوردانى اباتتاندىرۋ جانە كوگالداندىرۋ ماقساتىندا اۋقىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلاتىن يگى ناۋقانعا اينالعان. 2010 جىلى عانا قالامىزدا 32 مىڭنان استام اعاش جانە كوشەت وتىرعىزىلسا, ۇستىمىزدەگى جىلى قالا بويىنشا 16 مىڭ ءتۇپ اعاش وتىرعىزىلدى. سونىمەن قاتار, قالادا بيىل وسىمدىكتەن جاسالىنعان 750 جاساندى ءمۇسىن بوي كوتەردى.
ەلوردادا قالا تۇرعىندارى دەمالاتىن جانە تازا اۋامەن تىنىستايتىن ساياباقتار ءوسىرۋ ماسەلەسى دە ەرەكشە جولعا قويىلعان. بۇل رەتتە, اۋماعى 28 گەكتاردان اساتىن «اراي» ەتنوگرافيالىق ساياباعى, ەسىل وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى 81 گەكتار القاپتى الىپ جاتقان پرەزيدەنت ساياباعى, «جەرۇيىق» ساياباعى, باۋىرجان مومىش ۇلى داڭعىلىنىڭ بويىنداعى 14,8 گەكتاردى الىپ جاتقان, ابىلاي حان داڭعىلىنىڭ بويىنداعى 8,9 گەكتار جانە 2,5 گەكتار اۋماقتارعا ورنالاسقان ساياباقتارىنىڭ بۇگىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورىندارىنا اينالعاندىعىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ەسىل وزەنىنىڭ وڭ جانە سول جاعالاۋىندا №19 كوشەدەن باستالىپ ميرزويان كوشەسىنە دەيىن سوزىلاتىن, اۋماعى 190 گەكتار جەردى الىپ جاتقان ۇلكەن ورتالىق ساياباق بيىل «قالا كۇنى» مەرەكەسىندە پايدالانۋعا بەرىلمەك. ورتالىق ساياباقتىڭ اللەياسىندا 3 سۋبۇرقاق جانە سارقىراماسى بار توعان ورنالاساتىن بولادى.
قازىر استانا ساياباقتارىندا ارقا تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن قاراعاي, قايىڭ, كوكتەرەك, قاندىاعاش, شەگىرشىن, جۇپارگۇل, تيان-شان شىرشاسى سياقتى اعاش تۇرلەرى جەرسىندىرىلىپ, ەلوردانىڭ كوركىنە كورىك قوسىپ, جايقالا وسۋدە. وسىدان 16 جىل بۇرىن استانانىڭ اينالاسىن جايقالعان ورمانعا, ەلوردانى جاسىل جەلەككە ورانعان قالا رەتىندە كوركەيتەمىز دەگەن ەلباسىنىڭ باتىل باستاماسى ۋاقىتتىڭ ءوزى ايقىنداعان شىنايى اقيقاتقا اينالدى.
جايقالا بەر, پرەزيدەنت ورمانى!
ءيا, استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قۇراعان بۇل ورماندى وسىلاي اتاۋدى ۇسىنادى «ەگەمەن قازاقستان». ويتكەنى, ول پرەزيدەنت ايالاعان ارمان, ەلباسى ەكتىرگەن ورمان. پرەزيدەنت ورمانى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.