يادرولىق قۋاتقا سۇيەنبەي بولمايدى

دۇبىرگە تولى دۇنيە

جاپونيا ۇكىمەتى يادرولىق قۋاتتى پايدالانۋعا قايتا ورالۋعا شاقىرعان قۇجاتتى ماقۇلداپتى. بۇل قۇجات «قۋات سالاسىنداعى اق كىتاپ» دەپ اتالادى. وندا وتكەن جىلداعى ءتۇرلى قۋات كوزدەرىن پايدالانۋ جونىندەگى ەسەپتەر جاريالانىپ, ۇسىنىستار جاسالعان ەكەن. ۇسىنىستىڭ ۇلكەنى – يادرولىق قۋاتقا, «بەيبىت اتومعا» قايتا ورالۋ. ۇكىمەت سونى قولداپ وتىر. جاي قاراعان ادامعا بۇل مانسىزدەۋ, پىكىر تالاسىنداي كورىنۋى مۇمكىن. ال جاپون ەلى ءۇشىن, بايىبىنا بارساق, بۇكىل الەم ءۇشىن بۇل – اسا ماڭىزدى ماسەلە. جاپونيانى ءبولىپ ايتۋدىڭ ءجونى – بۇدان ءۇش جىل بۇرىن بۇل ەلدە اتوم قۋاتىن پايدالانۋ توقتاتىلعان بولاتىن. بۇل ەلدەگى 2011 جىلعى «فۋ­كۋسيما-1» اتوم ەلەكتر ستان­ساسىنداعى جويقىن اپاتتان كەيىن يادرولىق قۋاتقا دەگەن كوزقاراس وزگەردى. حالىق ەلدەگى اەس-تەردى توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. ال بۇل ەل اتوم ستانسالارى بويىنشا الەمدە ءۇشىنشى ورىندا ەدى, ياعني يادرولىق قۋاتتى ەڭ كوپ پايدالاناتىن ەلدەردىڭ ءبىرى ەدى. حالىق تالابىنا قۇلاق اسۋعا تۋرا كەلدى. قۇلاق اسپاسا, بيلىكتەن كەتەتىنىن اڭعارعان دەموكراتيالىق پارتيا ءوز ۇكىمەتىنە اتوم قۋاتىنان باس تارتۋعا نۇسقاۋ بەردى. تەك بۇل ەلدە عانا ەمەس-اۋ, سول تۇستا بۇكىل الەمدە اتوم قۋاتىنا قارسىلىق كۇشەيگەن. تالاي ەل اەس-تەردى توقتاتۋ, بۇدان بىلاي ولاردى سالماۋ جونىندە شەشىم دە قابىلدادى. مۇنىڭ ءبارىن تۇسىنۋگە دە بول­عانداي ەدى. ادام ءومىرى بارىنەن دە قىمبات. وعان قاۋىپ كەلتىرەتىننىڭ بارىنەن دە باس تارتۋ كەرەك. جاقسى يدەيا, كوپشىلىككە ۇنايتىن يدەيا. اسىرەسە, ونى وزدەرىنە حالىق نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن ساياسي كۇشتەر دە پايدالاندى. سول اتوم قۋاتى حالىققا يگىلىك ەكەنىن بىلە تۇرا وعان قارسى پىكىر تۋدىردى. چەرنوبىل, فۋكۋسيما اپاتتارى ءبىراز ادامنىڭ قۇرباندىعىنا سوقتىرسا, ونداي قاتەلىكتەردى جىبەرمەۋدىڭ جولىن ىزدەۋ كەرەك ەدى عوي. وعان مۇمكىندىك تە بار. سوندا ول يگىلىككە اينالادى. ال جاۋاپسىزدىق ورىن العان جەردە, ءتىپتى, جول اپاتىنان دا, ىشكىلىك, ەسىرتكىدەن دە جۇزدەگەن مىڭ ادام قازا تاۋىپ جاتادى. اتوم قۋاتى, سالىستىرمالى تۇردە باسقا قۋات كوزدەرىنە قا­را­عاندا, ارزان دا, ەڭ باستىسى – ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا. ۇسىنىس جاساپ وتىرعان ساراپشىلار, جاپونيانىڭ تابيعي رەسۋرس­تار جانە قۋات اگەنتتىگى ءوز بايانداماسىندا مۇنى ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەيدى. وتكەن جىلى سىرتتان سىعىمدالعان تابيعي گاز اكەلۋ 2,5 ەسە, ال كومىرتەكتى گازبەن اۋانى لاستاۋ ءتورت ەسە ءوسىپتى. ءسويتىپ, يادرولىق قۋات كوزىنەن باس تارتۋ ەلگە 175 ميلليارد دوللار شىعىن اكەلگەن. ەرتە مە, كەش پە, پاراساتقا جۇگىنگەن جۇرتتىڭ اتوم قۋاتىنا قايتا ورالاتىنى انىق ەدى. ول بارلىق جاعىنان ءتيىمدى. بۇل جەردە باسقالاردىڭ ەمەس, جاپونداردىڭ ءسوزى ءوتىمدى. ولار  – قاسىرەتتى باس­تاپ كەشكەن حالىق. اتوم بومباسىن دا كورگەن, اەس-ءتىڭ اپاتىن دا باستان كەشتى. سويتسە دە, ون ولشەپ, حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتوم قۋاتىنىڭ قاجەتتىگىنە كوزدەرى جەتكەندە, وعان تاڭداۋ جاساۋى ەرلىككە پارا-پار ارەكەت. وباما ويلانباي جۇرگەن جوق سوڭعى كەزدە وتكىزىلگەن قوعامدىق ساۋالدامادا اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى تولمايتىندار سانى ايتارلىقتاي كوبەيىپ وتىر. سودان ونى ۇناتپايتىنداردىڭ قۋانىشتارى قويىندارىنا سىيماي ءجۇر. ال ونى ۇناتپايتىندار ءوز ەلىندە دە, سىرتتا دا جەتەرلىك. ءوز ەلىندە ۇناتپايتىندار قارسىلاس پارتياسى – رەسپۋب­ليكاشىلاردىڭ ماڭىنا توپتاسقان. ولار وبامانىڭ قيا باسقان قا­دامدارىن اڭدىپ وتىرادى. ءتىپتى, ەلدەگى قيىندىقتى قارسىلاس پرە­زيدەنتتىڭ كەمشىلىگىنە بالاپ, تابالاۋدان تايىنبايدى. سىرتتاعىلار دەگەندە, اقش-قا باسەكەلەس, باقتالاس ەلدەر بار, ەلىن ۇناتپاعان سوڭ, ونىڭ باسشىسى دا جامان. وعان قارسى ءسوز ايتىلسا, قۋانادى, تابالايدى. ءسويتىپ, قازىر باراك وباماعا قارسى تاس لاقتىراتىنداردىڭ قارا­سى اجەپتاۋىر. ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەندەرىڭ 54 پايىزى قازىرگى پرەزيدەنت ەل باسقارۋعا, الدا تۇرعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتسىز دەگەندى ايتادى ەكەن. ال وعان سەنىم ارتاتىندار – 42 پايىز. جۇمىس ىستەپ وتىرعان ادامعا سىن قاشاندا كوپ. كەيبىر ەلدەردە باسشىلارىنا كوڭىل تويمايتىندار, ءتىپتى, 60-70 پايىزدى قۇراپ جاتادى. بىراق جۇرت ونى قالىپتى جاي كورەدى. ال اقش-تىڭ جاعدايى, ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ جاعدايى باسقاشا. ونىڭ ءمىنىن كورگىسى كەلەتىندەر كوپ. قازىرگى كەزدە سول اقش-تا وباماعا سىن ايتۋشىلار باسىندا اسىرەوڭشىل جانە اسىرەسولشىل اقپارات قۇرالدارى ءجۇر. ارينە, ول دا بەلگىلى كۇشتەردىڭ تاپسىرىسى. اقپارات قۇرالدارىنىڭ ازدى كوبەيتىپ, كوپتى ازايتۋعا مۇمكىندىگى بار. ىشكى ساياساتتا بۇعان دەيىن ءبىراز جۇرت وباماعا دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىندەگى رەفورماسىنا, يمميگراتسيا ماسەلەسىندەگى ۇستانىمىنا سىن ايتقان. بىرەۋلەر سىن ايتار, ال ۋاقىت كەيىن اقتاپ الۋى دا مۇمكىن. ايتالىق, ونىڭ يمميگرانتتارعا بەلگىلى دارەجەدە تۇسىنىستىكپەن قاراۋىن قايىرىمدىلىققا قوسۋعا بولماس پا؟ ازدى كوبەيتىپ كورسەتۋ دەگەننەن شىعادى, سوڭعى كەزدە سەرجانت بوۋ بەرگدالدى تاليبتەردىڭ بەس كومانديرىنە اۋىستىرعانى ۇلكەن شۋعا اينالدى. اۋىستىرماعاندا دا, بەزبۇيرەك دەپ ءبىراز شۋ بولار ەدى. ايتپەسە وتكەن اپتادا ەلدىڭ سالىق مەكەمەسى ءوزىنىڭ جەتى قىزمەتكەرىنىڭ ەلەكتروندى جازبالارىن جوعالتقانى ءجونىن­­دەگى اڭگىمە مەملەكەتتىك دەڭگەي­گە كوتەرىلدى. ارداگەرلەرگە مەدي­تسينالىق قىزمەت كورسەتۋدەگى ءبىر كەم­شىلىكتەردىڭ شۋى دا كۇشتى بولدى. سول شۋلاردىڭ ساۋالداماعا جاۋاپ بەرەر كەزدە ەستىلەتىنى بار. ءىشتىڭ شۋىنان سىرتتىڭ شۋى از بولعان جوق. باراك وباماعا ءبىراز سىن رەسەيدىڭ قىرىمدى اننەكتسيالاۋىنا جۇمساق قاراعانىنا بايلانىستى ايتىلدى. بۇل جەردە ماسكەۋ وباماعا ارا تۇسسە ءجون-اۋ دەرسىڭ. امەريكالىقتار ءوز پرەزيدەنتىنە قاتقىل بولمادىڭ, قايداعى ءبىر ەكونوميكالىق سانكتسيا­لارمەن شەكتەلدىڭ دەپ وكپە ايتادى. قات­قىلدىق نەگە سوقتىرار ەدى؟ جالپى, وباماعا ايتىلاتىن سىننىڭ باسىم كوپشىلىگى ونىڭ «جۇمساقتىعىنا», كەلىسىم­پازدىعىنا بايلانىستى. يرانعا قارسى جۇمساق بولدىڭ, مولدالارمەن كەلىسسوزدى قالادىڭ دەپ ايىپتايدى. يزرايل مەن پالەس­تينالىقتاردىڭ كەلىسسوزىنە بايلانىستى دا سونى ايتادى. يراكتا بولىپ جاتقان قازىرگى وقيعالاردى كورىپ-بىلمەدىڭ, بۇل ەلدەن اسكەردى الىپ كەتكەنىڭ ءجون بولمادى دەيدى. وبامانى اقتاپ الايىق دەپ وتىرعانىمىز جوق. ول ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. ونىڭ ۇلى دەرجاۆا تىزگىنىن ۇستاۋ مەرزىمى دە اياقتالىپ كەلەدى – ەكى جارىم جىلداي قالدى. ونى ويداعىداي اتقاراتىنى دا انىق. ۇلكەن قىزمەتىندە, اسىرەسە, سىرتقى ساياساتتا كەلىسىمگە كوپ جۇگىندى. ءسىرا, تاريحتا سول باي­سالدىلىعى قالاتىن شىعار. ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».