«كوپتەگەن مەملەكەتتە كونستيتۋتسيالىق سوت ينستيتۋتى بار. وعان كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ ساۋالىن جولداي الادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا مۇنداي ورگان قازاقستاندا بولعان. ساراپشىلار اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن وسى مەكەمە ءتيىمدى قامتاماسىز ەتەدى دەپ سانايدى. سونى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋدى ۇسىنامىن». مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءبىر جىل بۇرىن جاريالاعان «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىنداعى قوعامنان قولداۋ تاپقان ساياسي جاڭالىقتىڭ ءبىرى – ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ يدەياسى ەدى. ويتكەنى ادامدار جۇرگەن ورتادا كۇن سايىن سان تاراۋ وقيعا بولىپ جاتادى. ال باعدارلى بولاشاققا بەت تۇزەگەن ءاربىر ەلدىڭ ەڭ نەگىزگى ۇستىنى – ازاماتتاردىڭ زاڭدى قۇقىعى ساقتالىپ, ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا جاعداي جاساۋ.
كوپتەگەن مەملەكەتتە كونستيتۋتسيالىق سوت ينستيتۋتى بار. وعان كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ ساۋالىن جولداي الادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا مۇنداي ورگان قازاقستاندا بولعان. ساراپشىلار اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن وسى مەكەمە ءتيىمدى قامتاماسىز ەتەدى دەپ سانايدى. سونى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋدى ۇسىنامىن.
باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىلگە دە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ مۇمكىندىگىن بەرگەن ءجون. بۇل باستامالار ءادىل ءارى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولادى دەپ سەنەمىن. سونداي-اق ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى. وعان قوسا ازاماتتارىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن جاقسارتا تۇسەدى
(مەملەكەت باسشىسىنىڭ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىنان)
كونستيتۋتسيالىق سوت – الەمدىك تاجىريبەدە ماڭىزدى مانگە يە. العاش اۋستريادا پايدا بولعان جۇيە گەرمانيا, يۋگوسلاۆيا, پولشا, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە تۇگەلدەي دەرلىك جۇمىس ىستەپ, ءوز تيىمدىلىگىن تانىتىپ وتىر. بۇل باعىت بىزگە دە بەيتانىس ەمەس. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلى كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلعانىمەن, 1995 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇرىلۋىنا بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق سوت ءوز قىزمەتىن توقتاتقان بولاتىن. ازاماتتار قۇقىن اتا زاڭمەن قورعاۋدا قۇزىرەتى جوعارى قۇزىرلى ورىننىڭ قايتا جۇمىس باستاعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. تەك زاڭ تالاپتارىن ەمەس, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ دە اتا زاڭنان الشاقتاماۋىن باقىلايتىن ينستيتۋت جۇيەلى جۇمىسقا كىرىستى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «شىن مانىندە, كونستيتۋتسيالىق سوت – ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ينستيتۋت. ەندى ازاماتتارىمىز كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەتىن نورمالاردى زاڭسىز دەپ تانۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي وزدەرى شاعىمدانا الادى. سونىمەن قاتار باس پروكۋرور جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىعى بار. جالپى, پروكۋراتۋرا, سوت, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا قويىلاتىن تالاپ ايتارلىقتاي كۇشەيەدى. كونستيتۋتسيالىق سوت دەپۋتاتتاردىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا وڭ ىقپال ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق سوت ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىنىڭ باستى تىرەگىنە اينالادى», دەپ اتاپ وتكەن ەدى.
اتالمىش ينستيتۋت تالقىسىنان وتكەن ءار ماسەلە ەل تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىندىكتەن ءاربىر شەشىم اتا زاڭعا سايكەس قابىلدانۋعا ءتيىس. ماڭىزدى مىندەتكە كىرىسكەن قازىلارعا جاۋاپتى مىندەت جۇكتەلىپ وتىر. جولداۋ بارىسىندا قولداۋ تاپقان ماڭىزدى قۇرىلىمنىڭ قۇرامىنا بەلگىلى قۇقىقتانۋشى عالىمدار مەن ءتۇرلى سالادا كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار زاڭگەرلەر كىرگەن. تەوريا مەن تاجىريبەسى ۇشتاسقان مامانداردىڭ قىزمەتى قوعام نازارىندا.
– جاڭادان قۇرىلعان ينستيتۋت ەل اۋماعىندا اتا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعانىن كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىمەن كەزدەسۋىندە پرەزيدەنت باسا ايتتى. ەلىمىزدە كوپتەگەن وڭ وزگەرىس بولىپ جاتىر. ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن قورعاۋعا باسا ءمان بەرىلۋدە. ەڭ باستىسى, بۇل جۇمىسقا قاتىسۋعا قوعام وكىلدەرى ىنتالى. ەل اراسىندا تالقىعا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن ءبىراز وزەكتى ماسەلە حالىق نازارىنا اشىق, ايقىن جانە قاراپايىم تىلمەن جەتە باستادى. بارىمىزگە ءمالىم, قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى», دەپ بەكىتكەن. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ونىڭ تەك ادام قۇقىعىن جوعارى دەڭگەيدە قورعاۋىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيا نورمالارىن تىكەلەي قولدانۋى جانە ىسكە اسىرۋى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كورپۋسى نەگىزىنەن اكادەميالىق سىنمەن قاراي الاتىن قۇقىق پروفەسسورلارىنان قالىپتاسادى. ولاردىڭ شىعارعان شەشىمدەرىن, ونداعى كەلتىرەتىن كونتسەپتۋالدى ۋاجدەر مەن بەيتاراپ نەگىزدەۋلەرىن وقۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! بۇل, تۇپتەپ كەلگەندە, كونستيتۋتسيالىق قۇقىق عىلىمى مەن تەورياسىنىڭ دامۋىنا دا ۇلكەن سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز, – دەيدى زاڭ عىلىمىنىڭ كانديداتى قازىبەك داۋتاليەۆ.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, 4 قاڭتار مەن 13 اقپان ارالىعىندا سوتقا مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. قاتە تولتىرىلعان قۇجاتتار قابىلدانبايتىنىن ايتقان ماماندار ءوتىنىش بەرۋ كەزىندە ەڭ نەگىزگى ەسكەرۋگە ءتيىس جايلاردى ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, ءوتىنىشتى وزگە بىرەۋدىڭ ەتسق-سىمەن جولداۋعا, زاڭدى وكىلدىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ كەلىسىمىن راستايتىن قۇجاتسىز جۇگىنۋىنە, سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعىنا يە سۋبەكتىلەر ساناتىنا كىرمەيتىن تۇلعالاردىڭ ءوتىنىش جازۋىنا تىيىم سالىنادى. ەكىنشىدەن, ءوتىنىش بەرۋشى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتىنە قاتىسى جوق قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا سوت اكتىلەرىنە نە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن باسقا دا لاۋازىمدى ادامداردىڭ ارەكەتتەرىنە شاعىمدانا المايدى. تاعى ءبىر ەسكەرەر جايت, ەگەر ءوتىنىش بەرۋشى قۇقىقتىق اكتىلەر نورمالارىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن داۋلاسا جانە بۇل رەتتە ولاردىڭ جەكە قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەنىن كورسەتەتىن تولىق دالەلدەر كەلتىرمەسە نە ناقتى نورمانى نەمەسە ونىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىن ناقتىلاماي, تۇتاس قۇقىقتىق اكتىنى كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋ تۋرالى ماسەلەنى نەگىزسىز قويسا, ءوتىنىش يەسىنە جولدانادى.
كونستيتۋتسيالىق سوتقا كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر ەڭ الدىمەن تىركەلىپ, ولاردىڭ نىسانى مەن مازمۇنىنا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ساقتالۋى تەكسەرىستەن وتەدى. سوت سۋديالارى ءوتىنىشتى الدىن الا زەردەلەپ, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ وتىرىسىندا ءوتىنىشتى قاراۋ ءۇشىن ماتەريالدار ازىرلەنەدى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءوتىنىشتى قاراۋ جونىندەگى وتىرىسى وتكەننەن كەيىن قورىتىندى شەشىم قابىلدانىپ, جاريالانادى. ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە قابىلدانعان كۇننەن باستاپ 3 اي ىشىندە قارالۋعا ءتيىس. الايدا ءوتىنىشتىڭ كۇردەلىلىگىن جانە بارلىق ءمان-جايدى بارىنشا تولىق زەرتتەۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قاراۋ مەرزىمى ۇزارتىلۋى دا ىقتيمال.
تاياۋدا كونستيتۋتسيالىق سوتتا وتكەن جيىن بارىسىندا ازاماتتارعا كاسىبي زاڭگەرلىك كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. باسقوسۋدا قوزعالعان نەگىزگى ماسەلە – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ اتىنا وتىنىشپەن جۇگىنەتىن ازاماتتارعا مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن ساپالى زاڭ كومەگىن كورسەتۋ. اتاپ ايتقاندا, زاڭ كومەگى سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر مەن قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى وزەكتى بولىپ تۇر. سەبەبى جىل باسىنان بەرى كونستيتۋتسيالىق سوتقا كەلىپ تۇسكەن ارىز-شاعىمداردىڭ باسىم بولىگىندە ءوتىنىش بەرۋشىلەر مەن ولاردىڭ زاڭدى وكىلدەرى قۇجاتتاردى جازۋ جانە رەسىمدەۋ كەزىندە كوپ ماسەلەگە تاپ بولعان. وسىعان وراي قۇزىرلى ورگان كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ جانە ازاماتتارعا ساپالى زاڭ كومەگىن كورسەتۋ ماقساتىندا كاسىبي زاڭ ماماندارىنا ارنالعان وقىتۋ سەمينارلارىن ۇيىمداستىرۋدى كوزدەپ وتىر.
ال كونستيتۋتسيالىق سوت جانىنان قۇرىلعان عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا ەلىمىزدەگى زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى كەڭىنەن تالقىلانىپ, كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ شەڭبەرىندە ساراپتامالىق قورىتىندىلار بەرۋ جانە باسقا دا وزەكتى قۇقىقتىق ماسەلەلەر ءسوز بولدى. ايتا كەتەيىك, بۇل كەڭەستىڭ قۇرامىنا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 36 عىلىمي قوعامداستىق وكىلى كىرەدى. ولاردىڭ 32-ءسى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
جىل باسىندا عانا ىسكە كىرىسكەن كونستيتۋتسيالىق سوت قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا سەپ بولسا يگى. پرەزيدەنت جولداۋدا اتاپ وتكەندەي, زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتىنىڭ مىزعىماستىعى – ەلىمىزدەگى ساياسي رەفورمالاردىڭ وزەگى. ال جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ مازمۇنى مەن ساپاسى بارىنەن ماڭىزدى.