مەديتسينادا جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ ءتۇرى كوپ. كوپ بولعان سوڭ, جىلدان-جىلعا ەمشارانىڭ ءادىس-ءتاسىلىن جەتىلدىرىپ, وزىق ۇلگىدەگى قۇرالدارعا يەك ارتۋ قاجەت. سەبەبى ەرەسەكتەرمەن قاتار قۇرساقتاعى نارەستەلەردىڭ دە جۇرەگى سىر بەرۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە جۇرەك اۋرۋلارىن ەمدەيتىن ۇلتتىق عىلىمي ورتالىق اشىپ, كوپ ۇزاماي بىلىكتى مامانداردى تارتىپ, ساناۋلى جىلدا جۇمىستى ۇيلەستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس.
جۇرەك ورتالىعىنىڭ الەۋەتى قانداي؟
استاناداعى ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعى 2011 جىلى اشىلىپ, قازىر ورتا ازياداعى جەتەكشى ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. كەز كەلگەن مەكەمەدە اۋەلى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ, قىزمەتكەرلەر بىرتە-بىرتە سوعان بەيىمدەلەتىنى قالىپتى جاعداي عوي. ورتالىقتاعى ماماندار دا وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدى ەڭسەردى.
– اقتوبەدەگى مەديتسينالىق ينستيتۋتتى ءتامامداپ, كەيىن كارديولوگيادا وقىدىم. قىسقاسى, تەراپيادان كارديولوگياعا اۋىستىم. ورتالىق اشىلعاندا كوكەيدە ۇيرەنسەك, بىلسەك, كوبىرەك تۇيسەك ەكەن دەگەن ارمان بولدى. بۇرىن وپەراتسيا بارىسى, وپەراتسياعا دايىنداۋ, شىعارۋ سىندى جۇمىستاردى حيرۋرگتەر ۇيىمداستىراتىن. قازىر مۇنىڭ بارلىعىن كارديولوگتەر جاسايدى. ورتالىق اشىلعان جىلدارى شارۋا كوپ بولدى. كەيدە 22:00-گە دەيىن قالىپتى جۇمىس ىستەيتىنبىز. وتباسىم جۇمىسىما تۇسىنىستىكپەن قارادى. ەڭبەك دەمالىسىنا شىعامىن, شارشادىم دەگەن كۇننىڭ وزىندە ەكى اپتا وتەر-وتپەستەن جۇمىستى اڭساپ تۇراسىڭ. قازىر جۇمىس جۇيەلى, ۇيىمداستىرۋ جاعى دۇرىس جولعا قويىلعان. تەك كۇندەلىكتى جوسپارلى شارۋاعا كوڭىل بولسەڭ بولعانى, دەيدى قابىلداۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اينۇر تولەپبەرگەنقىزى.
قازىر ورتالىقتىڭ رەزيدەنتۋراسىندا جاس ماماندار تەرەڭىرەك ىزدەنىپ, كوكجيەگىن كەڭەيتىپ جاتىر. ياعني دارىگەر-رەزيدەنتتەر تاڭداعان بەيىنى بويىنشا جۇيەلى ءبىلىم الۋمەن شەكتەلمەي, تاجىريبەسىن جەتىلدىرىپ وتىرادى. كارديولوگتەر 3 جىل, كارديوحيرۋرگتەر 4 جىل ءبىلىم الادى. ورتالىققا قاجەتتى ماماندار كوبىنە وسىندا ەڭبەك ەتۋگە قالادى ەكەن. ءوزى وقىعان ورتالىقتا جۇمىس ىستەۋ جاستاردى جىگەرلەندىرەتىنى انىق. ءبىر جاعىنان الىپ قاراساق, كارديوحيرۋرگيانىڭ ەرتەڭى دە سول جاستار عوي. كەيىنگى 3-4 جىلدىڭ شەڭبەرىندە قوستاناي, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, تالدىقورعان, استانادا ورتالىقتىڭ تۇلەكتەرى كوبەيىپ جاتقانعا ۇقسايدى. ولار ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ايماقتاردىڭ الەۋەتىن كوتەرىپ جاتىر. ءتۇرلى سەبەپتەرمەن جۇمىس اۋىستىرعان مامانداردىڭ بوس ورنىنا كوبىنە كوپ وسى ورتالىقتا ءبىلىم العان جاس ماماندار قابىلدانادى ەكەن. ول از دەسەڭىز, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تاجىريبەسىن ارتتىرۋعا كەلەتىن دارىگەرلەر بار. ولار كوبىنە ورتالىقتىڭ نەگىزگى سالاسى سانالاتىن جاساندى سول جاق قارىنشاعا قاتىستى ەمشارالاردى ۇيرەنۋگە كەلەدى ەكەن. ياعني جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگىن ەمدەۋدىڭ حيرۋرگيالىق جولى مەن سوزىلمالى جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگىن ەمدەۋ ادىستەرىن باقىلايدى. سونىڭ ىشىندە جاساندى سول جاق قارىنشا يمپلانتاتسياسى ورتالىق ازيا بويىنشا استاناداعى ۇلتتىق ورتالىقتا عانا سالىنادى ەكەن. كورشىلەس ەلدەر دە وسىنداي تاجىريبەلەردى الىسقا بارماي-اق وسى ورتالىقتا ۇيرەنۋدى دۇرىس كورگەن دارىگەرلەر بار. راسىندا, جۇرەك جەتىسپەۋشىلىكتىڭ حيرۋرگيالىق ءتۇرىن ەمدەۋ ادىستەرى جەڭىل دۇنيە ەمەس. بىلتىرلارى ترانسكاتاتورلى ارتەريا كلاپانىن يمپلانتاتسيالاۋ دەگەن يننوۆاتسيالىق كلاپاندارى بار كەۋدەنى كەسپەي تامىرمەن بارىپ سالاتىن قۇرىلعى شىعارىپتى. وعان ەندى ءبىزدىڭ دارىگەرلەر بارىپ تاجىريبە جينايتىنى تۇسىنىكتى. قازىر ەلدە شامامەن 500-دەن اسا ازاماتقا كلاپان قويىلعان. ول كلاپاندى 60 جاستان اسقان پاتسيەنتتەرگە قويمايدى. سەبەبى ونىڭ باسقا دا اۋرۋلارى بولۋى ىقتيمال. كۇردەلى اشىق وپەراتسيانى ەكىنىڭ ءبىرى كوتەرمەۋى مۇمكىن. ەندى جاڭا قۇرالدىڭ كومەگىمەن ناۋقاستىڭ كەۋدەسىن اشپاي كلاپاندار قويۋعا بولادى. جۋىردا ءۇندىستاننان تاعى ءبىر توپ دارىگەر كەلىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن. ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنداعى جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگى بويىنشا ۇيلەستىرۋشىلەر وسى ورتالىقتا وقيدى.
– ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزعا, ياعني كارديولوگتەردىڭ جۇمىسىنا پاتسيەنتتەردى ەمدەۋ كىرەدى. جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ. بالالاردا ءتۋابىتتى جۇرەك اقاۋى دەگەن بولادى. جۇكتىلىكتىڭ العاشقى ءۇش ايىندا ۆيرۋس, ينفەكتسيا, تۇماۋ, سالقىن ءتيىپ انا دەنساۋلىعىندا وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن. ايەلدەر جۇكتىلىك كەزىندە مۇنى اڭداماۋى ىقتيمال. قازىر اۋرۋ بەلگىلەرى بايقالسا, قۇرساقتاعى بالاعا دياگنوز قويۋعا بولادى. كەيبىر ايەلدەر مۇندايعا سەنبەي, بالانى دۇنيەگە اكەلەمىن دەگەن نيەتىنەن تايمايدى. مۇندايدا ءسابي انا مەن بالا ورتالىعىندا تۋعان سوڭ, ونىڭ جاعدايىن كارديولوگتەر باقىلاۋعا الادى. ەڭ كۇردەلى وپەراتسيا بۇل – ترانسپلانتاتسيا. سول سەكىلدى وكپەنى اۋىستىرۋ جانە جۇرەكتىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاردەمدەسەتىن جاساندى يمپلانتاتسيا بار. ارينە, باسقا وپەراتسيالار دا جەڭىل ەمەس. بىراق ولاردىڭ قاۋىپتىلىگى تومەن, دەيدى كارديولوگ-دارىگەر.
وسى كۇنگە دەيىن ورتالىقتا 87 ترانسپلانتاتسيا جاسالسا, قازىر جىلىنا ءبىرلى-ەكىلى عانا ترانسپلانتاتسيا جاسالادى ەكەن. سەبەبى دونور تاپشى. وڭىرلەردەگى ۇيلەستىرۋ ورتالىقتارىندا وسى ماسەلە بويىنشا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. «كۇتۋ پاراعىندا» تۇرعان پاتسيەنتتەر بار. بىراق دونور جوق. جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگى دەگەن – كۇردەلى دياگنوزداردىڭ ءبىرى. مۇنىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە سەبەپ-سالدارى بار. مىسالى, قان قىسىمىنىڭ سالدارى ۋاقىت وتە كەلە جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگىنە الىپ كەلەدى. ناۋقاس ۋاقتىلى دارىگەرگە قارالماسا, ينفاركت الۋى مۇمكىن. ديلاتاتسيالىق كارديوميوپاتيا, سوسىن اريتميا (جۇرەك جيىلىگىنىڭ بۇزىلۋى) دا جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگىنە الىپ كەلەدى. دارىگەرگە قارالماۋدان, دارىگەردىڭ نۇسقاۋىن ەلەمەۋدەن ناۋقاستار ينفاركتكە ۇشىراۋى مۇمكىن. وسىنىڭ بارلىعى جيىلىپ كەلىپ جۇرەك اۋرۋىنىڭ ءۇشىنشى, ءتورتىنشى دارەجەسىنە كەلگەندە مەديتسينادا جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگى دەپ اتايدى. ارينە, مۇنداي اۋرۋلاردى ءبىرىنشى ءدارى-دارمەكپەن ەمدەيدى. ياعني العاشىندا پاتسيەنتتەر جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ سوزىلمالى ءتۇرى دەگەن دياگنوزبەن تىركەلەدى. كەيىن ءار 3 نەمەسە 6 اي سايىن ورتالىققا كەلىپ دارىگەرگە قارالىپ تۇرادى. ولار وسى ۋاقىتتا «كۇتۋ پاراعىنا» دا تىركەلەدى.
ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار قانشالىقتى زيان؟
قازىر گاستروەنتەرولوگ, گەپاتولوگتەرمەن قوسا كارديولوگتەر دە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ زيان ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. مۇنداي سۋسىندارعا, اسىرەسە جاستار ءۇيىر ەكەنىن ءوزىمىز دە كورىپ, ءبىلىپ ءجۇرمىز. جۇك كولىگىمەن ۇنەمى الىس ساپارعا شىعاتىن جۇرگىزۋشىلەر جولدا ۇيىقتاپ كەتپەۋدىڭ قامى دەپ امال جوق ەنەرگەتيك تۇتىنادى. وكىنىشكە قاراي, ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى شامادان تىس ىشكەندەر اۋرۋحاناعا جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگى تۋىنداعاندا, ياعني كەش كەلىپ جاتادى ەكەن. نەگە؟ كارديولوگ-دارىگەر اينۇر تاۋەكەلوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكالىق سۋسىننىڭ قۇرامىنداعى كوفەين مەن شامادان تىس گليۋكوزا ادامعا ارتىق سالماق سالادى. مىسالى, بولدىرىپ قالعان جىلقىنى قانشا قامشىلاعانمەن ءجۇرىسى جەدەلدەمەيدى. ادام اعزاسى دا سولاي ۋاقتىلى تىنىعىپ, ۋاقتىلى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. اعزانى كۇشتەپ جۇمىسقا جەكسە, جۇرەككە سالماق تۇسەدى.
ارينە, ەنەرگەتيكالىق سۋسىن تۇتىنعان ءبىر پاتسيەنتتە جۇرەك اۋرۋى انىقتالسا, ەكىنشىدە انىقتالماۋى مۇمكىن. بىراق ەنەرگەتيك تۇتىنعانننان جۇرەك اۋرۋىمەن كەلگەن ناۋقاستاردىڭ بارلىعى دەرلىك ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى بىرنەشە جىل كولەمىندە ۇدايى تۇتىنعانىن ايتادى ەكەن. كەيىنگى جىلدارى مۇنداي سۋسىنداردىڭ زيان ەكەنىن ەل-جۇرت بىلە باستاعان سوڭ اۋرۋ دەرەكتەرى ازايا باستاعان. ەنەرگەتيكتەردى ءجيى تۇتىنۋ قانت ديابەتىنە دە الىپ كەلۋى مۇمكىن. العاشىندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىننىڭ زالالى تۋرالى حابار تاراماعان ۋاقىتتا جۇرەگى اۋىرعان تالاي ناۋقاس ورتالىققا جۇگىنىپتى. مۇندايدا جۇرەك ءالى شارشاماعان بولسا, ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋگە بولادى. شارشاعان بولسا, جۇرەك قايتا قالپىنا كەلمەۋى دە ابدەن مۇمكىن.
– پاتسيەنتتەرگە سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ كەرەك دەيمىز. سوندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ۇسىنبايمىز. باسقا دا ءتاتتى سۋسىندار تىكەلەي جۇرەككە اسەر ەتپەگەنىمەن, اسقازانعا, باۋىرعا زيانى بار. باۋىر دەگەن ءبىزدىڭ «بيوحيميالىق لابوراتوريا» دەپ ايتامىز عوي. ونىڭ جۇمىسى ناشارلاسا, حولەستەرين, قانت كوتەرىلەدى. قانداي جاعداي بولسا دا, ءبىز قاراپايىم سۋ ىشكەن دۇرىس دەپ سانايمىز. ىشىمدىك تە باسقا اعزالاردىڭ جۇمىسىن ناشارلاتىپ, جۇرەك اۋرۋىن قوزدىرۋى مۇمكىن. تىكەلەي زيانى بولماعانىمەن جاناما اسەرى بار. شىلىم شەگۋ دە سولاي. قانت ديابەتى, بۇيرەك اۋرۋى, سەمىزدىك جانە زياندى زات تۇتىناتىنداردىڭ ينفاركت, ينسۋلت الۋ قاۋپى جوعارى. ينفارككە الىپ كەلەتىن ەكى جاعداي بار. ءبىرىن اتەروترومبوز دەپ اتايمىز. ول قان قىسىمى كوتەرىلگەن كەزدە قان جۇرمەي ءبىر جەردە تۇرىپ قالعاننان شىعادى. ەكىنشىسى – كوروناروترومبوز دا قان قىسىمى كوتەرىلگەن كەزدە پايدا بولادى. مۇندايدا ناۋقاستىڭ ماڭدايىنان شىپشىپ تەر شىعىپ, تىنىسى تارىلا باستايدى. ترومب جۇرەكتە پايدا بولسا ينفارككە الىپ كەلەدى. جۇرەك قىسىپ اۋىرادى. ياعني ترومب جۇرەك قان تامىرلارىن جاۋىپ قالادى. بۇل كەزدە پاتسيەنتتى اۋرۋحاناعا جەدەل جەتكىزۋ قاجەت, دەيدى ا.تاۋەكەلوۆا.
ادەتتە ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعىنا 30-35 جاستان اسقان ناۋقاستار ءجيى جۇگىنسە, وكىنىشكە قاراي, قازىر ارتەريالدىق گيپەرتەنزيا جاسارعانى بايقالادى. قازىر 25-تەن جوعارى جاستاردا دا قان قىسىمى جوعارىلاۋ بەلگىلەرى كەزدەسەدى. بۇعان ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ قاتىسى جوق, ارينە. قازىر وقۋدا وزات بولامىن دەپ كۇندىز-ءتۇنى ءبىلىم الاتىن جاستار بار. كۇندىز ساباققا بارىپ, تۇندە تاعى باسقا شارۋامەن جۇرگەندەردىڭ دە ۇيقىسى بۇزىلادى. مۇندايدا جۇرەككە سالماق ءتۇسىپ, قاعىسى جوعارىلاۋى مۇمكىن. ارتىق سالماقتان دا قان قىسىمى جوعارىلاۋى ىقتيمال. قان قىسىمى 140-150-دەن جوعارى ەمەس دەپ بەيقام جۇرگەندەردىڭ قان قىسىمى 160-قا ءبىر-اق شىققاندا, ورتالىققا كەلۋى مۇمكىن. سول سەكىلدى بالانىڭ اتا-اناسىندا جاس كەزىندە قان قىسىمى پايدا بولسا, وندا بالاسىندا دا جاستايىنان انىقتالۋى ىقتيمال.
جۇرەك وپەراتسيالارىنىڭ جەڭىل ءتۇرى جوق. دارىگەرلەر وپەراتسيا, وپەراتسيادان كەيىنگى العاشقى كۇنگە دەيىن ناۋقاستى ۋايىمداۋمەن بولادى. اسىرەسە ترانسپلانتاتسيا كۇردەلى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ەلدە وسىنداي جۇرەك الماستىرۋ وپەراتسيالارى 18 جاستان اسقان ازاماتتارعا جاسالسا, شەتەلدە بالالارعا دا جاسايدى ەكەن. كارديوحيرۋرگيا دامىعان اقش, گەرمانيا, تۇركيا, سىندى بىرنەشە ەلدە ترانسپلانتاتسيا جاسالادى. تمد ەلدەرى ىشىنەن رەسەي مەن بەلارۋس – كوش باسىندا. سەبەبى اتالعان ەلدەردە دونورلار جەتكىلىكتى. بۇل, ارينە, جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ باسقا دا تۇرلەرىن ەمدەۋدى شەبەر مەڭگەرۋگە كەدەرگى ەمەس. قازىردىڭ وزىندە ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعىنداعى عىلىم جولىن قۋعان دارىگەرلەر ورتالىقتىڭ قاي باعىتتا دامىتۋعا بولاتىنان جوسپارلاپ قويعان.