قىرىققىز

بۇل وڭىردە, نەگە ەكەنىن قايدام, تاڭ الاكەۋىمىندە قىزداردىڭ سىڭسىپ سالعان سىرلى اۋەنى ەستىلىپ تۇرادى... تاڭ اعاراڭداي باستاعان ءسات قارسى الدىڭنان اڭقىلداي سوققان سامالعا كەۋدە كەرە تۇسكەندە جوننىڭ ۇشار باسىندا قىزدار سالعان سىرلى اۋەن ەستىلەدى دەسەدى... تاۋ وزەنى كۇركىرەپ اعادى. اڭعار تابانىنان ەستىلگەن ادەمى سارىن اۋەنى الاقاتتانىپ كورىنگەن ءوڭىردى الديلەي تۇسەتىندەي. اۋىل ورتاسىنداعى تاس جولمەن كەلدىك تە قىردى بەتكە الىپ جالعىز اياق جولمەن توتەلەي تارتتىق.توبەگە كوتەرىلەر بەتكەيدەگى جول قادام اشتىرماستاي ەكەن. قارلى تاۋدىڭ بەتكەيىنەن اراگىدىك ۇيىتقي سوققان جەل ۇرلەپ جوننىڭ باسىن تەپ-تەگىس قالىپقا كەلتىرگەن دەرسىز. قىرقا باسىنداعى جالعىز ءتۇپ قارااعاشتى مەجە ساناپ ىلگەرى ادىمداي تۇسەمىن. سول قارااعاشقا جەتسەم, اينالا تۇگەل كورىنەردەي مەنى ىنتىقتىرعان اسەرلى سۋرەت وزىنە جەتەلەيدى. ايتسە دە, بيىككە كورەرىلگەن بۇرالاڭ جول جوعارىلاعان سايىن ەنتىكتىرىپ تاستايدى. كۇنى ەرتەڭ قۇبىلىپ تۇرىپ سوعاتىن اڭىزاقتىڭ لەبىن سەزەتىندەي, تاس ەكەش تاستىڭ ءوزى تىستەنىپ العانداي. اياقكيىمنىڭ ەبەدەيسىز تابانىنا ازەر دەگەندە دەس بەرەدى. بەتكەيدەگى جالعىز اياق جولدىڭ سۇرلەۋىنە كوز قيىعىمەن ءبىر قاراپ قويامىن. ازعانتاي ءۇيلى اۋىل تىم تومەندە قالىپتى. ءار جەر-ءار جەردەن كوتەرىلگەن كوكشىل ءتۇتىن تىرشىلىكتىڭ تىنىسىن تانىتقانداي ەكەن. شىركىن, جالعىز ءتۇپ قاراعاش جەتكىزەر ءتۇرى جوق. تاستى بەتكەيمەن ءبىر قۇلاتىپ, ءبىر تۇرىپ قانشا جەرگە جەتكەنىڭدى دە بىلمەيسىڭ. الىستان كوز قارىقتىرعان مۇزارت شىڭدار باعاناعىداي ەمەس, تىم بيىكتەي تۇسكەندەي, ءبىر قاراعاندا تىم جاقىنداي تۇسكەندەي. ال ەتەكتەگى يرەلەڭدەپ جاتقان تاۋ وزەنىنىڭ كۇركىرى ەمىس-ەمىس ەستىلەدى. سوندا عانا بىلەسىز, اۋىلداپ الىستاپ قيانداعى بيىككە كوتەرىلىپ شىعانداپ كەتكەنىڭدى سەزىنەسىڭ, بەتكەيگە ورلەگەن سايىن, ماڭداي تىرەر قاراعاش ءالى دە اۋدەم جەردە ەكەنى مىسىڭدى باسارداي سەزىلەدى, دەگەنمەن, دىتتەگەن جەرگە جەتپەي قايتۋعا بولمايتىنداي. العا ۇمتىلىپ تىرمىسا بەرەسىڭ. قايبىر جىلى وگەم تاۋىنا قوس اتپەن جول تارتقاندا قيا بەتكەيدەگى سۇرلەۋمەن كەلىپ, اسۋدان اۋپىرىمدەپ اسىپ, جاقپار تاستارعا كەزىككەندە ءبىر تىنىس العانبىز. اڭعار تابانىنداعى بۇلاق باسىندا ءشول باسىپ وتىرعاندا قولىن شوشايتا تاۋدىڭ جاقپار تاستارىن كورسەتىپ تامسانا اڭگىمە باستاعان. سۇلۋ تابيعاتتىڭ كەرىم كەلبەتىنە قىزىعىپ, بايقاماعانبىز-اۋ, قارا شال سۇق ساۋساعىن باعىتتاعان تۇسقا نازار اۋداردىق. الدىمەن جاسىل بەتكەيدە شوشايعان جارتاستار وقشاۋلانا كورىندى. – سول شىراق, – دەدى سوسىن تۇقشىڭداپ جان قالتاسىنان الدەنەنى ىزدەپ الەك بولدى دا قالدى. – جاڭا كەمپىرى تۇسكىرگە سويلەپ ءجۇرىپ ۇمىت قالدىردىم با ەكەن, ا. قايدا كەتە قويدى. ءبىز اڭ-تاڭ كۇيدە قارا شالعا بۇرىلدىق. – نە بولدى, اقساقال؟! – ە... ە, مىنا قۋىسقا ءتۇسىپ كەتىپتى عوي, شاقشامدى ايتام دا, –  اقساقال ءوز قىلىعىنا ءوزى كۇلدى. كەڭك-كەڭك ەتكەن كۇيى قوڭىرقاي تارتقان شاقشانى الاقانىنا ۇرعىلاپ, ءۇش-ءتورت ءتۇيىر ناسىبايدى اسىقپاي ساۋساعىمەن ءبىر جەرگە جينادى. الدەن ۋاقىتتا باپپەن ەرىنىنىڭ استىنا تاستادى. اقساقالدىڭ ءاربىر قيمىلىن قالت جىبەرمەي قارايمىز. قايدان كەلە قويدىق دەگەن دە وي كەلدى. الما اعاشىنىڭ كولەڭكەسىندە ورتالىققا كەتكەن كولىكتى كۇتىپ قالا بەرسەك بولماس پا. ءاپ-ساتتە اتتاردى ەرتتەپ اكەلگەن كۇيى ءجۇر-ءجۇردىڭ استىنا العان. تاۋدى كورسەتەم دە قايتىپ كەلەمىز دەگەننەن كەيىن ۇزەڭگىگە اياق سالعانبىز. ەندى ناسىبايعا ەلتىگەن شالدىڭ جۇزىنە قاراپ وتىرىسىمىز مىناۋ. – بۇل ءوزى قىزىق, شىراق, كادىمگى جارتاس دەپ قارايسىڭ عوي, – دەپ ءبىر قويدى, – وسى جەردەن باعامداپ كورشى, قۇددى قىزدىڭ كەيپى, ءانى, دۇرىس ايتىپ وتىرمىن با؟ اقساقال كوز ۇشىنداعى جارتاستارعا نازار سالعان ساتىمىزدە اڭگىمەسىن اسىقپاي جالعادى. – قىز دەيسىز بە, قايداعى قىز؟! – ساۋالىمىزدى كۇتكەن جوق-اۋ, سودان بۇل ءوزى نە دەگەن ادامدار دەدى مە, ەكىلەنە قىزىپ كەپ بەردى. – شىراق-اۋ, قايداعى قىز دەيسىڭ, انە اڭعارا قاراشى, جالعىز ەمەس قوي. قىرىق قىز. ەرتەدە, باعزى ءبىر زاماندا وسى تاۋدىڭ قويناۋىن جايلاعان بەيقۇت اۋىلدى تۇتقيىلدان جاۋ شابادى. ءاپ-ساتتە ازان-قازان بولىپ, ارىنداعان اتتىلىلاردىڭ ويرانىنان شاڭىراقتارى ورتاسىنا تۇسكەن اۋىل توسىننان كەلگەن جاۋدىڭ تابانىنا تاپتالىپ شىعا كەلەدى. ۇزىن ساسكەدە تاۋ بەتكەيىنە گۇل تەرە شىعىپ سەرۋەندەگەن قىرىق قىز قاس-قاعىم ساتتە قىران-توپان قىرعىننان ك ۇلى اسپانعا شىققان اۋىلىن كورەدى. دالانىڭ بۇلا وسكەن ەركە سۇلۋلارى نە ىستەرىن بىلمەي ابدىراپ قالادى. توبىر جاۋعا قىلار دارمەن جوق. شاڭىراعى قۇلاپ, كەرەگەسى سىنعان اۋىلعا قيماستىقپەن قاراپ جانارلارىنا جاس الدى. قىزىلدى-جاسىلدى كيىنىپ, اسەم بەتكەيدى اسپەتكە بولەگەن قىرىق قىزدى بايقاعان جاۋ ەكپىندەپ ەندىگى كەزەكتە جاپا-تارماعاي بەتكە الادى. قىزدار اۋىلعا قاراي ءتۇسىپ, جاۋعا قارسى كەلسە كۇڭ بولاتىندىقتارىن بىلەدى. وپات بولعان اعايىن-باۋىردى سىڭسي جوقتاعان كۇيى ورمەلەپ, تاۋ باسىنا قاراي قاشادى. قانىپەزەر جاۋ جاقىنداپ قالادى. قاندى قول ارامزالارعا ارىن ساتقاننان, ادال, پاك كۇيىندە تاس بالىپ قالعاندارىن تىلەيدى. سول اق تىلەكتەرى ورىندالىپ, ارقايسىسى جەكە-جەكە تاس بولىپ قالعان دەسەدى. قىرىق قىز... قىرىق جارتاس... بەتكەيگە ورمەلەگەن كەيىپتە قۇلپىرعان قىزدارداي كيىنگەن تۇستە كوز ارباعان قىرىق جارتاس ماڭگىلىككە تاۋ باسىندا قالىپ قويىپتى. جارىقتىق, جەلدى كۇنى جوتا باسىندا سول قىرىق قىزدىڭ مۇڭايا, سىڭسي سالعان ءانى ەستىلىپ تۇرادى دەسەدى... قارا شال ورنىنان تۇرەگەلدى دە قيىرشىق تاس اراسىنان قايناپ شىعىپ جاتقان بۇلاق سۋىنا قولىن شايىپ, الاقانىمەن كوسىن الىپ ءبىر ۇرتتادى. ءبىز دە باعانادان وتىرىپ شولىركەگەن تاڭدايىمىزدى جىبىتتىك. سوسىن, اتتاردى وسى جەرگە قالدىرىپ, قۇز بەتكەيىندەگى سۇرلەۋ سۇلباسىمەن جوتا باسىنا قاراي ورمەلەدىك. اقساقال ايتقان اڭىزدىڭ اسەرى مە, جاسىل بەتكەيدە قىرىق قىزدىڭ سىڭسي سالعان ساعىنىش اۋەنى قۇلاققا ۇزدىك-ۇزدىك تالىپ جەتەتىندەي. قارا شالدىڭ سونداعى ايتقان اڭگىمەسى ءدال بۇگىنگىدەي ويعا ورالادى. جاسىل جوتانىڭ باسىنا تاياپ قالعا­نىمدى ءبىلدىم. دىتتەگەن قارااعاش قول سوزىم جەردە تۇر. وگەم تاۋدىڭ دا ءتو­بەسى كورىندى. الاتاۋدىڭ اپپاق مۇزارت شىڭدارى كەربەز كەلبەتىمەن كوز اربايدى. سول سىرباز كەيىپكە جاسىل شىرشا­لاردىڭ ادەمى ورنەگى وزىنشە ءسان بەرگەندەي. تاۋلى ءوڭىردىڭ كەرىم سۋرەتى سۇلۋلىقتىڭ تىلسىم الەمىنە ىنتىقتىرىپ با­رادى. اسقار شىڭنىڭ قالقاسىنان كۇن كوتەرىلىپ كەلەدى. تابيعاتتىڭ جانار قارىقتىرعان اسەم كورىنىسى نۇرلى شۋاق­قا مالىنىپ, بۇرىنعىدان بەتەر قۇبىلادى. ەن سۇلۋلىقتىڭ اراسىنان وگەم تاۋىن ىزدەدىم. انە, انە قاراڭىز, شوشاق جارتاستار ساۋكەلەنگەن قالپى باستارى قىلتيادى. العا قاراي ەنتىگە ادىمدادىم. جوتا باسىنداعى قارااعاشقا جەتسەڭ الاقانداعىداي انىق كورىنەرى ايقىن. اسىققان سايىن قۇلاققا بەيمالىم ءبىر ىزىڭ كەلەتىندەي. ءجۇزىڭدى سالقىن لەپ ايمالايدى. جەل كوتەرىلگەنى مە, قۇداي-اۋ,ۇزدىگىپ التىنكۇرەك سوعادى عوي. لەكىگەن سامال اكەلگەن ىزىڭ با, قۇلاق تۇسىمدا بەلگىسىز اۋەن تۇرىپ الدى. جوتا باسىنا جەتتىم, قارسى الدىمدا ەڭسەلى قارااعاش تۇر. مىڭ-سان بۇتاقتارى جەلمەن تەربەلە بيلەگەن قاراا­­عاش; كوگىلدىر اسپان استىندا نارتتاي قىزا­رىپ بوي تىكتەگەن جارتاستاردىڭ وزگەشە كوركىنە قۋانا تولقىعان قارااعاش; جوتا باسىندا جاپادان جالعىز تۇرىپ, سيديعان بۇتاقتارى ءبىرىن-ءبىرى تۇرتكىلەي سىبدىرلاپ, وزىمەن ءوزى سىر بولىسكەن قارااعاش دەرسىز. قول سوزىم جەردە وگەمنىڭ قيا بەت­كەيىندە اپتىعا العا ۇمتىلعانداي تاڭ­عاجايىپ سىمباتىمەن تىزبەكتەلىپ قى­رىققىز بوي تۇزەيدى. قوڭىرقاي قىزعىلت كويلەكتەر كيىپ جاسانعان قالپى تويعا اسىققانداي قىرىققىز كولبەڭدەيدى. نەگە ەكەنىن قايدام, جوتا باسىندا الدەقايدان سىزىلتىپ سالعان بەيمالىم اۋەن ەستىلەدى دەسەدى... قىرىققىز... قارااعاشتىڭ تۇبىندە تۇرىپ, جانار ارباعان قىرىققىزدان نازار المايمىن. تاس ەكەن دەپ ويلامايسىز. ءتۇرلى كەيىپكە تۇسكەن قىرىق قىزدىڭ قىلىقتى بەينەسى. مىنا جەردەن قاستارىنداعى ساندىقتاس, داستارقان, اشەكەي كەيپىندەگى تاس مۇسىندەردى اڭعارۋ قيىن. قاي جىلعى قارا شال قامشىسىمەن تۇرتپەكتەي ءجۇرىپ كورسەتكەن ساندىقتاس, دوڭگەلەنە جايىلعان داستارقانتاس, شەبەردىڭ قولىنان شىق­قانداي ورنەكتەلگەن اشەكەيتاس كوز الدىڭا كەلەدى. ولارعا قاراپ ەل اۋزىندا جۇرگەن جانە ءبىر اڭىزدى اڭگىمەلەپ ەدى: «تاۋ قويناۋىنداعى اۋىلدىڭ داۋلەتتى شاڭىراق يەسى جالعىز قىزىن ءسان-سالتاناتىمەن كۇيەۋگە ۇزاتقالى جاتىپتى. سۇيگەن جىگىتىن كۇتىپ, ءوزىنىڭ قۇربىلارىمەن توي جابدىعىن ىقىلاسپەن تانىستىرا باس­تايدى. كۇيەۋ جىگىت كەلەتىن ۋاقىت بولدى-اۋ دەگەندە قىرعا شىعىپ بايقاپ كورەيىك دەپ تاۋ باسىنا كوتەرىلە بەرگەندە تۇتقيىلدان شاپقان جاۋدىڭ قورشاۋىندا قالادى. تاۋدى تەربەتكەن ادەمى اۋەن مەن سىڭعىرلاعان كۇمىس كۇلكى ساپ تىيىلادى. سۇيگەنىنە ۇزاتىلعالى وتىرعان بەكزادا بويجەتكەن جانىنداعى وتىز توعىز نوكەرىمەن قوسىلىپ سىڭسىعاندا توسىن ۇننەن ابدىراپ قالادى. سىڭسىپ تۇرىپ بوتەنگە كۇڭ بولعانشا تاسقا اينالىپ كەتكەندەرىن تىلەيدى. جانى تازا, كوڭىلدەرى پاك, سۇيگەنىنە ادال قىز قۇربىلارىمەن بىرگە سول كۇيىندە تاسقا اينالعان دەسەدى...». قىرىققىز... تابيعاتتىڭ ادەمى اسپەتىنە اسەرلى سيپات بەرگەن تاس ءمۇسىن قىرىق قىزدىڭ كەسكىنىن جەتكىزگەن قالپىندا سىر اقتارارداي. باعزى كۇننىڭ ماقامدى بايانىن ۇزبەي بۇگىنگە ادال ماحابباتتىڭ, وشپەس ەرلىكتىڭ ماڭگىلىك رۋحىن بەينەلەگەن تاس ەسكەرتكىشتەرى اسقاقتاتا كورسەتىپ تۇرار ەدى. كۇن ساۋلە­سىمەن قىرىققىز تاس مۇسىندەرىنىڭ قىزعىلت بوياۋى الاۋلاپ, قۇددى قۇلپىرعان قىرىق قىزداي كوز جاۋىن الادى. قىرىققىز... تاۋ اڭعارىنان اڭقىلداي سوققان التىنكۇرەك جەلى تاس مۇسىندەردىڭ اراسىنان قىرىققىزدىڭ جۇمباق سىرىن ۇرلاعان كۇيى ءۇزىپ-ءۇزىپ جەتكىزەتىندەي, اۋەزدى ءۇن قۇلاق تۇبىندە تۇرادى. وعان جوتا باسىنداعى جالعىز ءتۇپ قارااعاشتىڭ مىڭ-سان بۇتاقتارىنىڭ سىبدىرى قوسىلادى. بالكىم, شىنىمەن-اق; ەرتەمەن تاڭعى اۋانى كەزىپ الدەقايدان جوتا باسىندا ەستىلەتىن سىڭسىعان سىرلى اۋەن سول شىعار دا؟! ساپارباي پارمانقۇلوۆ, «ەگەمەن قازاقستان». وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قازىعۇرت اۋدانى.