قازىر زامان باسقا, زاڭ باسقا دەگەنمەن, پسيحولوگ ماماندار «بالا ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەيدى. ءجون ءسوز, تەك بالانىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا وتباسى, وسكەن ورتاسىنان بولەك جاڭا تەحنولوگيالار دا اسەر ەتەتىنى انىق.
اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى بەرىك قارىم-قاتىناستىڭ ىرگەسى سوگىلسە, بالا كەيىنگى ەسكەرتۋدى بىردەن سىن دەپ قابىلداۋعا دايىن تۇرادى. سونداي-اق اتا-انانىڭ ورنىن ەشبىر تەحنولوگيا باسا المايتىنىن ايتقىم كەلەدى. بالانىڭ ەڭ قىزىقتى, باقىتتى كەزى ينتەرنەتكە ۇڭىلگەندەگى ساعاتتارى ەمەس, اتا-اناسىمەن وتكىزگەن ساتتەرى بولۋى كەرەك. ينتەرنەت بالانىڭ كەيبىر قاسيەتىن شىڭداعانىمەن تاربيە بەرە المايدى
سۋيتسيد رۋحاني ءالسىز ادامداردى جاعالايدى
باجايلاپ قاراساق, بۇرىنعى مەن قازىرگى بالانىڭ كوزقاراسىندا, دۇنيەتانىمىندا ايىرماشىلىق بار. اسىرەسە ازات ەلدە تارشىلىق كورمەي وسكەن ۇلانداردىڭ الدەنەدەن جاسقانبايتىنىن, ەركىن ويلاپ, شيراق قيمىلدايتىنىن بايقايمىز. بىراق بۇل الاڭداۋعا نەگىز جوق دەگەندى بىلدىرمەيدى.
كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, جانى قىسىلعان جانداردىڭ پسيحولوگكە جۇگىنۋى – ەۋروپا حالقى ءۇشىن قالىپتى جاعداي. ال ءبىز پسيحولوگكە قايىرىلعاندارعا ۇركە قارايتىن ادەتتەن ەندى ارىلىپ كەلەمىز. سالا ماماندارىنا سۇرانىس ارتقانىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جىلت ەتكەن جارنامالاردان جانە جەكە پاراقشاداعى وقىرمان سانىنا قاراپ بىلە بەرسەك بولادى. بۇل قوعامنىڭ پسيحولوگتەرگە كوزقاراسى دۇرىس قالىپتاسىپ جاتقانىن اڭعارتادى. سوعان قاراماستان, اشۋ ۇستىندە ارازداسىپ, اجىراسقان وتباسىلاردىڭ جىلدان-جىلعا كوبەيگەنى جانعا باتادى. مۇنداي جاعدايدا اتا-انانىڭ قاتەلىگى بالا ءۇشىن «تراگەديا» ەكەنىن ەلەپ جاتقان كىم بار؟
سول سەكىلدى وتباسىندا نەمەسە وسكەن ورتاسىندا ەرەسەكتەردەن قىسىم كورسە دە ەشكىمگە ءتىس جارماي جۇرگەن بالالاردىڭ بارى راس. وتباسىنداعى الەۋمەتتىك جاعدايعا بايلانىستى جوقشىلىق كورىپ جەتىلگەن جاسوسپىرىمدەردىڭ بارىن جوققا شىعارا المايمىز. وسىنداي قايشىلىقتاردان جاسوسپىرىمدەر ءوزىن جات سەزىنىپ, قوعامنان جەرىنۋى مۇمكىن.
رەسمي اقپاراتتارعا جۇگىنسەك, الەمدە ميلليونعا جۋىق ادام سۋيتسيد جاساۋعا وقتالادى ەكەن. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە دە وزىنە-ءوزى قاتال ۇكىم شىعاراتىن ەرەسەكتەرمەن قوسا جاستار, جاسوسپىرىمدەردىڭ كوبەيگەنىن اڭعارامىز. دۇنيەجۇزى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگى بويىنشا, ەلىمىز – سۋيتسيد دەرەگى كوپ تىركەلەتىن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2021 جىلى 250-گە جۋىق جەتكىنشەك وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋعا وقتالعان. سونىڭ ىشىندە قۇزىرلى ورگاندار 164 بالانى رايىنان قايتارسا, 84-ءى قىرشىننان قيىلعان. ستاتيستيكا بويىنشا 2015-2021 جىلدارى ەلدە سۋيتسيد ارتقان دەگەن تاعى ءبىر دەرەك بار.
پسيحولوگتەر ءسۋيتسيدتى ادامنىڭ وزىنە-ءوزى قاتال كەسىم شىعارعان قاتىگەزدىگى سانايدى. وعان رۋحاني الەۋەتى ءالسىز, ءومىردى تانىپ-بىلمەگەن بالالار بارادى دەپ ايتۋعا دا بولار. پسيحولوگ ايگۇل ابدراحمانوۆا وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋدان تايىنبايتىنداردى جاپپاي ءالسىز دەپ ايتا المايمىز دەيدى. كەيدە بالالاردىڭ قاتىگەزدىگىنە باسقا دا فاكتورلار اسەر ەتەدى ەكەن.
– سۋيتسيدكە رۋحاني ءالسىز ادامدار عانا بارادى دەپ شورت كەسىپ شەشىم شىعارا المايمىز. بالا كەزىنەن وزىنە سەنىمدى بولىپ, نارتسيستىك مىنەز قالىپتاسقان جاسوسپىرىمدەر دە ەسسىز ارەكەتكە بارۋى ىقتيمال. مىسالى, قالاعان نارسەسىن وڭاي ولجالاپ وسكەن بالا وزىنەن مىقتىلاردى كەزىكتىرگەندە «سىنىپ» كەتۋى مۇمكىن. سەبەبى بالا پسيحولوگياسى – ۇعىم ەمەس, عىلىم. نەگىزى, جاسوسپىرىمدەردىڭ شالىس باسۋىنا ەرەسەكتەر جول بەرمەۋى كەرەك. جاس شىبىقتى قايدا يسەڭ, سول جاققا قاراپ يكەمدەلەتىنىن كوپشىلىك بىلەدى. سويتە تۇرا ەستەن شىعارادى. بالانىڭ كومەسكى ارەكەتكە بارۋىنا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق, اتا-انالاردىڭ زياندى زاتتارعا اۋەس بولۋى, قاتىگەزدىك, پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق فاكتور, سەكسۋالدى زورلىق-زومبىلىق, ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمسىزدىك, ەتيكالىق, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردىڭ بولماۋى, ءومىردىڭ ءمانىن جوعالتۋى تۇرتكى بولادى. بالالار نە ءۇشىن سۋيتسيدكە بارادى؟ قاسكويلىككە يتەرمەلەيتىن – ولاردىڭ شاراسىزدىعى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى – بالاعا كەرى اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ەڭ نەگىزگىسى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەرەسەك ازاماتتارعا, جاستار جانە بالالارعا پسيحولوگيالىق كەڭەس بەردىم. وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋعا ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ارەكەت جاساعانداردى كەزىكتىردىم. قيىنى, امالى تاۋسىلعان بالا وتباسىنان ەمەس, بىزدەن مەدەت كۇتەدى. جاسىرىن كەلەدى. دەسە دە كەيبىر بالالاردى وتباسىمەن كەڭەسپەي-اق جىگەرلەندىردىك دەپ ايتا الامىن. بۇل – ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس جەتىستىك. ءتىپتى بىرنەشە بالامەن ەمەن-جارقىن ارالاسىپ, ءالى كۇنگە دەيىن حابار الماسىپ تۇرامىز. تۇيگەنىم, ۇرپاق اماندىعىنا الاڭداساق, الدىمەن ءوزىمىزدى تۇزەۋىمىز قاجەت, – دەيدى پسيحولوگ.
پسيحولوگيادا بالانىڭ بويىنداعى «مەندىك» قاسيەتتى دامىتۋ ماڭىزدى ەكەن. ويتكەنى بالا وزىنە سەنىمدى بولسا, كەز كەلگەن تىعىرىقتان تۋرا جول تابۋعا بەيىمدەلىپ جەتىلەدى. ەرەسەكتەر دە «جاسسىڭ» دەپ بالانىڭ بەتىن قايتارماي, كەرىسىنشە, ارقاسىنان قاعىپ دەمەۋى قاجەت. پسيحولوگتەر بالانىڭ الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق جانە بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن قاراستىرادى. سوعان قاراپ ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتايدى. ولار ەش ۋاقىتتا بالاعا «ساعان نە بولدى, نەگە مۇندايسىڭ؟» دەگەن سيپاتتاعى سۇراق قويمايدى. ەڭسەسىن تۇسىرمەۋگە تىرىسادى. اۋەلى اڭگىمەنىڭ ورنىن, ءمان-ماعىناسىن اجىراتىپ, سودان كەيىن عانا بالانىڭ ومىرگە قۇشتارلىعىن ارتتىرۋعا كۇش سالادى. وسى مەزەتتە اتا-انا بالامەن دوس سەكىلدى جاقىن ارالاسىپ, سىرلاسۋى كەرەك. اقىل سۇراپ, پىكىرلەسۋ دە ارتىق ەتپەيدى. سوندا عانا بالا السىزدىگىنەن ارىلادى.
ادەتتە, وتباسىندا ەرەسەكتەر جەڭىل-جەلپى قارايتىن جايتتار بالاعا اسەر ەتۋى مۇمكىن. مىسالى, ءۇيدىڭ ۇلكەنى مەن كەنجەسىنە ەرەكشە ىقىلاسپەن قاراپ, ورتانشى بالانى ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. ءۇيدىڭ كەنجەسى جاساعان بۇزاقىلىقتى ورتانشى بالاعا ىسىرا سالۋ دا كەيدە اسەر ەتۋشى فاكتور سانالادى. كوپشىلىككە تانىس جاعداي, ارينە. وسىنداي بولار-بولماس دەپ ويلاعان كەلەڭسىزدىكتەن كەيبىر بالالار ءوزىن قوعامعا قاجەتسىز سەزىنۋى ىقتيمال. سالدارىنان بالانىڭ مەكتەپتە ۇلگەرىمى ناشارلاپ, ءتىپتى دوستارىمەن ءتىل تابىسۋدان قاشقاقتاۋى مۇمكىن. اتا-انا جاس ورەننىڭ «مەندىك» قاسيەتىن تومەندەتەر بولسا, كەيىن پەرزەنتى ۇلكەن ومىرگە قادام باسقاندا قينالادى. بالا ءوزىن تومەن ساناسا, قورشاعان ورتا دا ونى سول قالپىندا قابىلدايدى. دەمەك, پسيحولوگتەردىڭ بالانى جىگەرلەندىرىپ, ۇنەمى قولداۋ كورسەتۋ كەرەك دەۋى تەگىن ەمەس.
ينتەرنەتتىڭ ءيىرىمى
وزىق تەحنولوگيالاردىڭ بالا پسيحولوگياسىنا پايداسىمەن قوسا, كەرى اسەرى بار ەكەنىن وسىعان دەيىن دە تالاي قاۋزادىق. شامادان تىس اقپارات بالانى ەنجارلىققا دۋشار ەتەدى. عالامتورعا كوپ ۇڭىلەتىن بالالار ادامدارمەن ارالاسۋدان قالادى. توڭىرەگىندەگىلەردى ەلەمەيدى. ياعني «جانى اشۋ» جانە «جەك كورۋ» سىندى سەزىمدەردەن جۇرەگى سەلت ەتپەۋى مۇمكىن. بۇل بىرتە-بىرتە بالانىڭ بولمىسىنا, تۇلعالىق قاسيەتىنە اسەر ەتەدى. وسىلايشا, ونسىز دا اقپاراتتى لەزدە قابىلدايتىن جاس شىنايى ءومىردى ۆيرتۋالدى ومىرمەن الماستىرىپ الادى. ءتىپتى قازىر «كومپيۋتەرگە بايلانۋ» اۋرۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. دەرتكە استە وزىنە-ءوزى سەنىمسىز, تۇرمىستىق ماسەلەلەردى كوتەرە المايتىن بالالار دۋشار بولادى ەكەن. بۇل – اتا-انالاردىڭ بالاسىنا كوڭىل بولمەۋىنىڭ سالدارىنان ورىن الاتىن جاعداي. كوپكە تاڭسىق دەرتتىڭ بەلگىلەرىن بالا بويىنان قانداي اسپەكتىگە سۇيەنىپ بايقايمىز دەگەن ساۋال تۋادى. ايتالىق, مۇندايدا بالانىڭ ۇلگەرىمى ناشارلايدى, ۇيگە كەش ورالادى, قيت ەتسە جانجال شىعارۋعا دايىن تۇرادى, بۇرىنعى دوستارىمەن قارىم-قاتىناسىن ءۇزىپ, ءوزى سەكىلدى كومپيۋتەرگە ءۇيىر بالالاردى جانىنا جاقىن تارتا باستايدى. بەرگەن ۋادەسىندە تۇرماي, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ناشارلاپ, ۇيقىسى بۇزىلادى, مازاسى قاشادى. ياعني ادام بويىنداعى بارلىق پسيحيكالىق ۇدەرىس السىرەي باستايدى. تاعى ءبىر ماسەلە, كەيدە ەرەسەكتەردىڭ ءوزىن شىڭىراۋعا تۇسىرەتىن اشىق اقپاراتتى بۋىنى قاتايماعان بالا جىلىكتەپ, دۇرىس-بۇرىسىن سارالاي الادى دەپ ايتۋ قيىن. اشىق اقپاراتتان كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, عالامتوردان ەرەسەكتەردىڭ ءوزى جەرىنىپ جاتقاندا بۇل بالا پسيحيكاسىنا اسەر ەتپەيدى مە؟
ەڭ سوراقىسى, جاسوسپىرىمدەر عالامتوردىڭ تۇبىنە ءۇڭىلىپ, كەيبىر جابىق توپتارعا كىرىپ كەتۋى دە مۇمكىن عوي. قايبىر جىلدارى «سيني كيت» ويىنىن وينايمىن دەپ, وت باسقان بالالار كۇرت كوبەيگەن ەدى. سونداي توپتاردىڭ سارقىنشاعى ءالى بار ما, جوق پا – ول دا بەلگىسىز. ارينە, بالانى جاعىمسىز اقپاراتتاردان قورعاۋدىڭ سان ءتۇرلى ءتاسىلى بار. بىرەر كۇننىڭ بەدەرىندە رەسمي سايتتار 18 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ TikTok قوسىمشاسىن كۇنىنە تەك 60 مينۋت پايدالاناتىنى تۋرالى حابار تاراتتى. قوسىمشانى بالا ءبىر ساعات پايدالانعان سوڭ ارنايى قۇپياسوز ەنگىزۋگە ءتيىس ەكەن. ال 13 جاسقا دەيىنگى بالالارعا اتا-اناسى قۇپياسوزدى ەنگىزگەننەن سوڭ قوسىمشانى تەك 30 مينۋت پايدالانۋعا رۇقسات بەرىلەدى. قىسقاسى, TikTok بۇل وزگەرىستى جۋىردا ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى جازىلعان. سول سەكىدى قازىر كوپتەگەن پلاتفورمادا بالالاردىڭ قوسىلۋىنا شەكتەۋ قوياتىن ەرەجەلەر بار. بۇل ءاربىر اتا-انا تەحنولوگيا كەلگەندە بالادان الدەقايدا ساۋاتتىراق بولۋعا ءتيىس دەگەندى بىلدىرەدى.
پسيحولوگ گۇلسارا مۇقاشەۆانىڭ ايتۋىنشا, اق-قارانى استە اجىراتا المايتىن, تانىم-تۇسىنىگى ەندى قالىپتاسىپ جاتقان بالاعا ورىنسىز ەسكەرتۋلەر كەرى اسەر ەتەدى.
– اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى بەرىك قارىم-قاتىناستىڭ ىرگەسى سوگىلسە, بالا كەيىنگى ەسكەرتۋدى بىردەن سىن دەپ قابىلداۋعا دايىن تۇرادى. سونداي-اق اتا-انانىڭ ورنىن ەشبىر تەحنولوگيا باسا المايتىنىن ايتقىم كەلەدى. بالانىڭ ەڭ قىزىقتى, باقىتتى كەزى ينتەرنەتكە ۇڭىلگەندەگى ساعاتتارى ەمەس, اتا-اناسىمەن وتكىزگەن ساتتەرى بولۋى كەرەك. ينتەرنەت بالانىڭ كەيبىر قاسيەتىن شىڭداعانىمەن تاربيە بەرە المايدى. تاعى ءبىر جايتقا توقتالسام, ادەتتە اتا-انالار ۇل-قىزىن قاتال تاربيەلەۋدى ءجون سانايدى. كەيدە وتباسىندا بالانى كۇشپەن تەزگە سالۋ تاربيەلەۋدىڭ ءبىر تۇرىنە اينالىپ كەتكەن بە دەرسىڭ. بالاعا كۇش كورسەتۋ – قىسقا مەرزىمدەگى ءتيىمدى شەشىم عانا. بىراق ونىڭ سالدارى اتا-انا ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە اۋىر سوققى بولۋى مۇمكىن. مۇندايدا بالا وزىنە سەنىمسىز, قورقاق ءارى جاسقانشاق بولىپ جەتىلۋى ىقتيمال. بولماسا اشۋشاڭ, داڭعوي, كەكشىل بولىپ جەتىلۋى عاجاپ ەمەس. اتا-انانىڭ بالاعا قول كوتەرىپ, اشۋلانۋى شاراسىزدىقتان دەر ەدىم. بىراق بۇل – مۇلدە قاتە شەشىم. اتا-انانىڭ پارىزى بالانى دۇنيەگە اكەلۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاقسى ءتالىم-تاربيە بەرۋ, – دەيدى مامان.
بالانىڭ قۇقىعىن زاڭ قورعايدى. كەيىنگى جىلدارى بالا قۇقىعىنا قاتىستى زاڭ تالاپتارىن جاڭساق تۇسىنگەننىڭ سالدارىنان قوعامدا پىكىرتالاس تۋىندادى. تيىسىنشە, قازىر بالالار دا ءوز قۇقىعىن ءبىلىپ ءوسىپ جاتىر. بىراق وتباسى پسيحولوگى ەرجان مىرزاباەۆ اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى شەكارا قورعالۋعا ءتيىس دەپ سانايدى.
– ەگەر بالا ەركىمەن كەتسە, اتا-انا بالانى ەمەس, بالا اتا-انانى تاربيەلەيتىن جاعدايعا جەتۋىمىز ىقتيمال. ال بۇل قاۋىپتى جاعداي ەكەنى تۇسىنىكتى. ءار ءداۋىر بالاسىنىڭ ارمان-ماقساتى وزىنشە بولەك دەر ەدىم. مىسالى, بالا كۇنىمىزدە قازىرگى كەيبىر بار نارسەلەر تۇسىمىزگە كىرىپ شىقپايتىن. ۇيالى تەلەفون, ينتەرنەت دەگەندى ويلاعانىمىز جوق. قاراپ وتىرساق, ءبىز ارمانداي دا المايتىنبىز. قازىر بالالارعا ۇشاتىن كولىكتى, الەمنىڭ ءار قيىرىنا لەزدە جەتۋدى, ءتىپتى عارىشقا ۇشۋدى ارمانداۋ قالىپتى. جاس وسكىندەردىڭ ارمانشىل بولعانى, ارينە, دۇرىس. بالا تاربيەسىنە ويىسسام, اۋەلى اتا-انا پەرزەنتىن تومەن ساناماي, كەرىسىنشە جىگەرلەندىرىپ, ءار كەز مەيىرىمىن توگىپ تۇرۋعا ءتيىس دەر ەدىم. سوسىن اتا-انا اپتا ىشىندە بالامەن سويلەسپەسە, سول ارالىقتا بۇعاناسى بەكىمەگەن بالانىڭ وي-ءورىسى جاعىمدى-جاعىمسىز حابارلاردان وزگەرۋى مۇمكىن. مۇنى ءاربىر اتا-انا ءبىلۋى كەرەك, – دەيدى پسيحولوگ.
قورىتا ايتقاندا, بالا پسيحولوگياسىنا كەرى اسەر ەتەتىن فاكتورلار وتە كوپ. ونىڭ ارقايسىسىمەن كۇرەسۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەستەي كورىنەدى. الايدا اتا-انا بالاسىمەن دوسىنداي سىرلاسىپ, كەيبىر ماسەلەلەردە بالامەن ساناسار بولسا, مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا دەپ ايتۋعا بولادى. مۇندايدا بالا ءوز ويىن تارتىنباي ايتىپ, قيىن-قىستاۋ ساتتەردە اتا-اناسىمەن كەڭەسۋگە داعدىلانىپ جەتىلەدى.