بۇگىن ەلىمىزدە جەكە تۇلعا بانكروتتىعى بويىنشا ءوتىنىم قابىلداۋ باستالدى. ەلىمىزدە بانك, ميكروقارجى ۇيىمدارى الدىندا بەرەشەگى بار ازامات سانى 8 ملن-نان اسادى. ولاردىڭ جالپى قارىزى 8 ترلن تەڭگە كولەمىندە. وسىنشاما ازاماتتىڭ تەك 1,5 ملن-نىڭ قارىزدى تولەمەگەنىنە 90 كۇننەن اسىپ, NPL90+ مەجەسىنە شىعىپ كەتكەن. قارجى مينيسترلىگىنىڭ بولجاۋىنشا, بانكروتتىق ءراسىمىن ەل بويىنشا 1,1 ملن ادام پايدالانۋى مۇمكىن.
بانكروت اتانعان بورىشكەردى قالاي باقىلايدى؟
قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باستالعالى 15 مىڭنان استام ادام بانكروتتىق ماسەلەلەرى بويىنشا ءتۇرلى سۇراقپەن جۇگىنگەن. ۆيتسە-مينيستر بورىشكەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ (1/5) الماتى قالاسىندا شوعىرلانعانىن جەتكىزدى.
«زاڭناما دايىندالعاننان باستاپ قىزمەتكەرلەر وڭىرلەردى ارالاپ, بورىشكەر ۇلەسى كوپ ايماقتاردا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. اتاپ ايتقاندا, ول – الماتى, تۇركىستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارى مەن استانا قالاسى. بورىشكەرلەردىڭ بەستەن ءبىرى الماتى قالاسىندا شوعىرلانعان. بانكروتتىقتىڭ نەسيە قارىزىن كەشىرۋ اكتسياسى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. جەكە تۇلعا بانكروت دەپ تانىلعان سوڭ بەس جىل بويى نەسيە الا المايدى. 7 جىل بويى تىزىمدە تۇرادى جانە 7 جىلدان كەيىن عانا بانكروتتىق ءراسىمىن قايتا پايدالانا الادى. مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى 3 جىل بويى بانكروت مارتەبەسىن الۋدىڭ زاڭدىلىعىنا جانە جالتارۋدىڭ ءتۇرلى سحەمالارىن پايدالانباۋعا قاتىستى قارجىلىق مونيتورينگ جۇرگىزەدى. باسقا مەملەكەتتەردە ەلدەن تىس جەرلەرگە شىعۋ, قانداي دا ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ نەمەسە سايلانبالى لاۋازىمدارعا ورنالاسۋ بويىنشا قاتاڭ سانكتسيالار قولدانىلادى. ەلىمىزدە مۇنداي تالاپتار قويىلىپ وتىرعان جوق. سوندا دا ءوتىنىش بەرمەس بۇرىن ازاماتتار ويلانۋى كەرەك. بانكروتتىق – بۇل ادامعا بەلسەندى ەكونوميكالىق كەزەڭگە وتۋگە كومەكتەسەتىن سوڭعى شارا», دەدى مينيسترلىك وكىلى.
مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قايرات مياتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ادام بانكروتتىقتان كەيىن زاڭدى تۇردە جۇمىسقا ورنالاسسا جانە جوعارى جالاقى الا باستاسا, وندا نەسيەسىن تولەۋگە مىندەتتەلمەيدى.
«وعان قارسى ەشقانداي شەكتەۋ جانە تالاپ ەتۋ شارالارى قولدانىلمايدى. ويتكەنى بۇل – ەڭبەك قاتىناسى. ەگەر ول بىلىكتىلىگى جوعارى مامان بولسا, وندا جوعارى جالاقى الۋعا تولىققاندى قۇقىلى. ال بانكروت اتانعان ادامنىڭ قارجىلىق جاعدايىنا مونيتورينگ جاساۋ جۇيەسى ونىڭ كرەديتوردى الداپ كەتۋىن, وزىنە تيەسىلى قانداي دا ءبىر م ۇلىك پەن دەرەكتەردى جاسىرۋىن انىقتاۋعا بايلانىستى ىسكە قوسىلادى. بانكروتتىق پروتسەدۋراسى اياقتالعاننان كەيىن سالىق ەسەپتىلىگى جانە باسقا دا اقپاراتتار نەگىزىندە بانكروتتىق كەزىندە كرەديتوردان ءوزىنىڭ مۇلكىن جاسىرعان جانە قارىزىن تولەمەگەن ادامداردى انىقتايمىز. فاكتى انىقتالعان جاعدايدا بانكروتتىق پروتسەدۋراسىنىڭ كۇشى جويىلىپ, اعىمداعى ءتارتىپ بويىنشا بارلىق قالپىنا كەلتىرۋ شارالارى باستالادى. ول ادام كادىمگى بورىشكەرگە اينالىپ, تالاپ ەتۋ شارالارى قولدانىلادى», دەپ ءتۇسىندىردى قايرات مياتوۆ.
نەسيە جۇكتەمەسىن ازايتۋدىڭ جولى قانداي؟
جەكە تۇلعا بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ حالىقتىڭ نەسيە جۇكتەمەسىنىڭ شامادان تىس ارتىپ كەتۋى سەبەپتى قابىلدانىپ وتىرعانى بەلگىلى. تاۋەلسىز قارجى ساراپشىسى نۇرجان بياقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قارىز جۇكتەمەسىنىڭ كوبەيۋى تىم ەرتە باستالدى.
«نەسيە جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ءۇشىن جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ ماكسيمالدى شەگىن 56 پايىز ەتىپ بەكىتكەننەن باستاپ, ياعني وسىدان 10-15 جىل بۇرىن باستالدى. بۇل – تىم زالالدى تالاپ بولدى. ءبىر سەبەپ وسىندا جاتىر. ەكىنشىدەن, 2013 جىلداردان باستاپ قازاقستان نارىعىنا ونلاين كومپانيالار كىرە باستادى. مەملەكەت بۇل نارىقتى باقىلاعان جوق, ال حالىق ولاردان جاپپاي زايم الۋعا كىرىستى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ وكىلى ءابدىراحمانوۆ مىرزا پرۋدەنتسيالدى تالاپتار ەنگىزىلدى دەپ وتىر. شىن مانىندە, ول تالاپتار بىزدە 2020 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنان باستاپ جۇمىس ىستەدى. بىراق ونى نە بانكتەر, نە مقۇ-لار ساقتاعان جوق», دەيدى ساراپشى.
ايتۋىنشا, 2019 جىلى زاڭسىز بانك كوميسسيالاردىڭ جولى كەسىلگەنىمەن, بانكتەر تاعى ءبىر قيتۇرقى ءتاسىل تاپتى ول – 25 پايىز دەڭگەيىندەگى ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسى. مۇنى ولار وزدەرىنىڭ ەنشىلەس ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. «ەگەر قارىز الۋشىعا 2 ملن تەڭگە ماقۇلدانسا, سونىڭ 25 پايىزى ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسىنا جىبەرىلەدى. بىراق كليەنت قارىزدى قولىنا تيگەن قارجى سوماسىمەن ەمەس, 2 ملن تەڭگەمەن ەسەپتەپ قايتارادى. ەرتەڭگى كۇنى پروبلەمالىق قارىز الۋشىلار ارمياسىنا تاعى دا تاپ بولماس ءۇشىن, بانك پەن مقۇ-لاردىڭ ونداي ادىسپەن نەسيە بەرۋىن توقتاتۋ كەرەك» دەيدى.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان ءابدىراحمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر سەكتوردا رەتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
«2021 جىلى ءبىز ونلاين-نەسيە قارىز الۋشىنىڭ يدەنتيفيكاتسياسى ارقىلى بەرىلۋگە ءتيىس دەگەن تالاپ ەنگىزدىك. جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ ەسەبىنە ءبىز قارىز الۋشىدان الىناتىن بارلىق تولەمدى قوستىق. ءيا, بۇل مولشەرلەمە قازىر 56 پايىز, بىراق كرەديت بويىنشا شەكتەۋ شارالارىن قابىلدايمىز. راسىندا بانكتەر ساقتاندىرۋ ونىمدەرىن بالاماسىز ۇسىنىپ كەلدى. ءبىز نورماتيۆتىك تالاپ ەنگىزدىك, ەندى بانكتەر ساقتاندىرۋ ءونىمىن مىندەتتەۋگە قۇقىلى ەمەس», دەدى ن.ءابدىراحمانوۆ.
اگەنتتىك وكىلى سونداي-اق كوللەكتورلىق قىزمەتتى قاداعالايتىن سالالىق زاڭ دا قاتاڭداتىلۋعا ءتيىس دەپ سانايدى.
«بىزدە كوللەكتورلاردىڭ اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر بلوگى دايىن تۇر. اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك 2 ەسە ۇلعايتىلماق. ال كوللەكتورلىق اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن بۇعان دەيىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بولعان جوق. سونى ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. ءتيىستى تۇزەتۋلەردى ماجىلىسكە جولداپ قويدىق. پارلامەنتتىڭ جاڭا سەسسياسىندا ونى قارايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. سونىمەن قاتار بانكتەر مەن مقۇ-دان پروبلەمالىق نەسيەنى كوللەكتورلىق ۇيىمعا بەرۋدى شەكتەۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق اكتى مەن تۇزەتۋلەر ازىرلەدىك. قازىر كوللەكتورلار ەكى قىزمەت ءتۇرىن جۇرگىزە الادى – قارىزدى قايتارتۋ بويىنشا قىزمەت ىستەۋ جانە بانكتەر مەن مقۇ-دان نەسيەنى ساتىپ الۋ. ءبىزدىڭ قاتاڭ تالابىمىز بويىنشا بانك پەن مقۇ قايتا قۇرىلىمداۋ بويىنشا جۇمىستىڭ بارلىعىن دەرلىك ءوزى اتقارۋعا ءتيىس, تەك ءارى قاراي اينالىسۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا نەسيە كوللەكتورعا بەرىلەدى», دەدى نۇرلان ءابدىراحمانوۆ.
بانكروت اتانۋدىڭ جولدارى
ءبىرىنشى. سوتتان تىس بانكروتتىق ءراسىمىن بانك, مقۇ جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىك الدىندا بەرەشەگى 1600 اەك-تەن (5 520 000 تەڭگە) اسپايتىن, قارىزىنىڭ وتەلمەگەنىنە 12 ايدان اسىپ كەتكەن, مۇلكى جوق, قارىزدارى بويىنشا بانكپەن رەتتەۋ ءراسىمى جۇرگىزىلگەن ازاماتتار قولدانا الادى. 12 اي ىشىندە تولەم بولماۋى تۋرالى كريتەري اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار ءۇشىن قولدانىلمايدى.
ەكىنشى. سوت بانكروتتىعى ءراسىمىن قارىزى 1600 اەك-تەن اساتىن ازامات قولدانا الادى. بۇل ءراسىم اياسىندا بورىشكەردىڭ مۇلكى ساتىلادى. بىراق بورىشكەردىڭ جالعىز تۇرعىن ءۇيى كەپىل نىساناسى بولسا عانا ونى الىپ قويۋعا بولادى. تۇسكەن قاراجات بەلگىلەنگەن كەزەكتىلىككە سايكەس كرەديتورلار الدىنداعى بورىشتاردى وتەۋگە جىبەرىلەدى. بورىشتىڭ قالعان وتەلمەگەن سوماسى ەسەپتەن شىعارىلادى (ەگەر بورىشكەردىڭ بارلىق ارەكەتى زاڭ اياسىندا بولعان جاعدايدا, ياعني ول م ۇلىكتى, ول تۋرالى اقپاراتتى جاسىرماۋى جانە جالعان مالىمەتتەر بەرمەۋى كەرەك.
سوت بانكروتتىعى ءراسىمىن قارجى باسقارۋشىلارى جۇزەگە اسىرادى. ولار – زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ بانكروتتىق ءراسىمىن جۇزەگە اسىراتىن اكىمشىلەر, كاسىبي بۋحگالتەرلەر, زاڭ كەڭەسشىلەرى جانە اۋديتورلار. ولاردىڭ قىزمەتى اقىلى, بورىشكەردىڭ مۇلكى ەسەبىنەن – ايىنا 1 ەڭ تومەنگى جالاقى (2023 جىلى بۇل 70 مىڭ تەڭگە).
مۇلكى جوق الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن ادامدار ءۇشىن قارجى باسقارۋشىلارىنىڭ قىزمەتىن مەملەكەت تولەيدى.
ءۇشىنشى. تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمى: ازاماتتا تۇراقتى تابىس بولعان جاعدايدا سوتتا قارىزداردى ءبولىپ-ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگىن (5 جىلعا دەيىن) كوزدەيدى. قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى قارجى باسقارۋشىسىمەن بىرلەسىپ ازىرلەنەدى جانە سوتتا بەكىتىلەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بارلىق مىندەتتەمەسىنىڭ مولشەرى (ونىڭ ىشىندە ورىنداۋ مەرزىمى باستالماعان) وزىنە تيەسىلى م ۇلىكتىڭ قۇنىنان اسپايتىن بورىشكەر عانا تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمىن قولدانۋ تۋرالى ارىزبەن سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى. ءراسىمنىڭ ارتىقشىلىعى – ادام «بانكروت» مارتەبەسىن المايدى, سوندىقتان وعان بانكروت ءۇشىن كوزدەلگەن سالدارلار قولدانىلمايدى.
بانكروتتىققا ءوتىنىمدى egov.kz ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى ارقىلى جانە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنا بارىپ بەرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار «E-salyg Azamat» قوسىمشاسىندا دا ءوتىنىم جولداۋ مۇمكىندىگى بار. ءوتىنىم 14 كۇن ىشىندە قاراستىرىلىپ, جاۋابى بەرىلەدى.
زاڭ بويىنشا ءوتىنىم قابىلداۋدى اياقتاۋعا بايلانىستى ناقتى مەرزىم جوق. سوندىقتان كەز كەلگەن ۋاقىتتا بەرە بەرۋگە بولادى. قازىر ارنايى اقپاراتتىق جۇيە ازىرلەنىپ جاتىر جانە وتىنىمدەردىڭ باسىم بولىگى سول ارقىلى كەلىپ تۇسەدى دەگەن جوسپار بار. سول ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە بانكتەرمەن 40 اقپاراتتىق ءوزارا بايلانىس جۇزەگە اسىرىلعان.