قوڭىر ۇنگە ەلەڭ ەتەر قازاق بالاسىن وي قۇشاعىنا سۇڭگىتىپ, كۇندەلىكتى كۇيبەڭنەن ساتكە بولسا دا سىلكىپ الار ءبىر قۇدىرەت بولسا, ول دومبىرانىڭ شاناعىندا جاتقان بولار. بابادان جەتكەن بەكزات مۇرانىڭ وزەگىنەن ءومىر ءۇنى ەستىلەدى كەيدە. ءيا, قوس ىشەكتەن قاسيەت پەن قاسىرەتتىڭ, قۋانىش پەن قايعىنىڭ داۋسى قاتار شىعىپ, تامىرىڭدا بۇلكىلدەپ جاتقان الدەنەنى تۇرتكىلەيدى. جۇباتقان كۇيشىنىڭ ساۋساعىنان توگىلگەن سۇگىردىڭ «شالقىماسى» تاپجىلماي تىڭداپ وتىرعان ءبىزدى تولقىتىپ بارادى.
ساۋساعىنان ەمەس, كوڭىلىنەن دەگەنىمىز دۇرىس شىعار. تاكەن الىمقۇلوۆ: «دومبىرانى ساۋساق سويلەتپەيدى, كوڭىل سويلەتەدى» دەمەۋشى مە ەدى. ءدال سولاي. كۇي تارتقاندا ماڭداي تەرى بۇرقىراپ, ارقالانىپ الاتىن جۇبەكەڭ ەكپىنىن ودان سايىن ۇدەتە ءتۇستى. جانارىن بىردە اشىپ, بىردە جۇمىپ كۇي ىرعاعىمەن بىرگە تەڭسەلىپ, تەبىرەنىپ بارادى. قوڭىر ءۇننىڭ قويناۋىنا ەنىپ, سايىن دالانى شىرقاۋ بيىكتەن شارلاپ كەلە جاتقاندايمىز. كۇي قۇدىرەتى دەگەنىڭىز – وسى شىعار...
ايتپاقشى, جۇبەكەڭ دەپ وتىرعانىمىز, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ كۇيشىسى, «مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى» – جۇباتقان تاجبەنوۆ. تاعىلىمدى ۇجىمدا وتىز جىل تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ونەرپاز قاسيەتتى قارا دومبىرانىڭ ارقاسىندا الەمدى شارلاعان ازامات. قازاق ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعىنا جيىرما جاسىندا قابىلدانعان ول ء«ومىرىم دومبىرامەن ەگىز ورىلگەن» دەپ تولعانادى. ونەرپازدىڭ ءومىر ورنەگىنە كوز سالساق, راسىندا دا بالاڭ شاعىنان قولىنان دومبىرا تۇسپەگەن, ءان مەن كۇيدەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىن تاعدىر يەسىن كورەمىز. قاراقالپاقستاننىڭ تاقتاكوپىر اۋدانىنا قاراستى جيدەلىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن كەيىپكەرىمىز 2-سىنىپقا اياق باسقاندا اتا-اناسىمەن بىرگە سول ولكەنىڭ ء«جاڭاداريا» كەڭشارىنا كوشىپ بارعان. ارعى اتاسى قورعانباي ەلگە اتى ءمالىم ايتىس اقىنى بولىپتى. بادىك ايتىستا ءباسى بيىك تۇرعان ونىڭ قالجىڭدارى ەل اراسىندا «قورعانبايدىڭ قاعىتپالارى» دەگەن اتپەن اۋىزدان-اۋىزعا تاراپتى.
«بەرگەن شايىڭ سۋىق پا,
جەتىپ باردى قۋىققا.
مەن كەلگەنشە جىگىتتەر,
دومبىرامدى سۋىتپا»,
دەپ قاعىتاتىن باباسىنىڭ قانىندا بار قاسيەت جۇبەكەڭە دارىپتى. مەكتەپتە «دومبىراشى بالا» اتانىپ, كەڭشار ديرەكتورى ورازالى يىمبەتوۆ پەن بەلگىلى ونەرپاز رۇستەم دارىباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ايماقتىق «سارىجايلاۋ» ءانسامبلىنىڭ بەلدى مۇشەسى بولدى. مەكتەپ بىتىرەر شاقتا اعالاردىڭ القاۋىمەن الماتىعا كەلىپ ونەردىڭ قايناعان وشاعىنا قوسىلعان. ەمتيحان تاپسىرۋ كەزىندە پ.چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەگە تۇسۋگە ءبىر عانا ۇپايى جەتپەگەن جالىندى جاس, قاسكەلەڭدەگى مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنىڭ دومبىرا بولىمىنە قابىلدانادى.
العاشقى كۋرستى ەندى اياقتاعاندا اسكەرگە شاقىرتۋ الىپ, ازاماتتىق بورىشىن وتەۋگە اتتانادى. ساربازدىق ساپارى قيلى كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ, كەڭەس اسكەرىنىڭ قۇرامىندا اۋعان دالاسىنداعى ءىس-قيمىلدارعا قاتىسۋىنا تۋرا كەلەدى. ەكى جىلعا جۋىقتاعان قاتەرلى قاقتىعىستىڭ بىرىندە اياعىنان جارالانىپ, ەلگە ورالعان ول كاسىبي ءبىلىمىن قازىرگى اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىندە جالعاستىرادى. «سول ءبىر سىن ساعاتتا جانىما جالاۋ بولعان دومبىرانىڭ قوڭىر ءۇنى ەدى», دەيدى ول.
قۋ اعاشتىڭ قوينىنان قۇپيا ءۇن قۇيىلىپ تۇسە سالمايدى. شەبەر كۇيشى بولۋ ءۇشىن تەك تالانتتى بولۋ جەتكىلىكسىز, اسقاق رۋح كەرەك ادامعا. تاعى ءبىر كۇي تىڭداپ الىپ اڭگىمە اۋانىن كۇي قۇدىرەتى, كۇيشىلىك ونەردىڭ ءورىسى تاقىرىبىنا بۇردىق. جاستاردى ۇلتتىق مۇراعا باۋلىپ جۇرگەن كاسىبي شەبەردىڭ بۇل تۇرعىداعى ويلارى دا كوڭىلگە قونادى.
– ارىدەن باستاۋ العان كۇي ونەرى حالقىمىزدىڭ تاريحىمەن استاسىپ جاتىر. قورقىت, ىقىلاس, قازانعاپ, قۇرمانعازى, تاتتىمبەت, داۋلەتكەرەي, سۇگىر, دينا, نۇرعيسالاردىڭ ارمان-تىلەگى ەلىمەن ەگىز, حالقىمەن قاناتتاس. كۇيشىلەر حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ماقسات-مۇددەسىن دومبىرانىڭ قوڭىر ۇنىمەن جەتكىزە ءبىلدى. كۇي بولمىسىنان داۋىرلەردىڭ ايناسىن كورەمىز. قۇرمانعازى كۇيلەرىندەگى ەكپىن مەن جىگەر, داۋلەتكەرەي شىعارماشىلىعىنداعى تەرەڭ تولعانىس پەن رومانتيكاعا تولى ليريكا, تاتتىمبەت كۇيىندەگى اسەم اۋەن مەن قوڭىر ساز, قازانعاپ قولتاڭباسىنداعى ويناقى, قۇبىلمالى اعىستار ءبىزدىڭ رۋحاني دۇنيەمىزدىڭ دىڭگەگى. زامان ارناسى قالاي بۇرىلسا دا, دىڭگەگىمىزدەن اجىراماۋىمىز قاجەت. كۇيدىڭ رۋحىن جانىمەن سەزىنە العان ادام ناعىز پاراسات يەسىنە اينالادى. دومبىرادان قۇر كۇمبىر ەمەس, سەزىم ساۋلاۋعا ءتيىس. ءوزىم دومبىراعا باۋلىپ جۇرگەن جاستارعا قويار باستى تالابىم وسى. مۋزىكانت بولۋ ءۇشىن ادامعا ەڭ الدىمەن ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مەن ىرعاقتى سەزىنە ءبىلۋ قاسيەتى كەرەك. شەبەرلىك جىلدارمەن شىڭدالادى, ال كۇي ىرعاعىن, داۋسىن, تىنىسىن سەزىنۋ ءبىر باسقا, – دەيدى جۇباتقان تاجبەنوۆ.
كۇي داۋىسىن ناعىز تالانتتار توعىسقان ساحنادان تىڭداۋ ايرىقشا اسەرگە بولەيدى. ءۇن ىرعاعىمەن بىرگە قالىقتايسىڭ. كەيدە شەمەن شەرگە ىلەسىپ ورمان ويدىڭ ورتاسىنا تۇسەسىڭ. سىرلى سازبەن ءومىر جولاعىڭنىڭ وتكەن شاقتارى تىزبەكتەلىپ, ساناڭدا سان تاراۋ سەزىمدەر ساپىرىلىسىپ جاتادى. ال وسى ءساتتىڭ اسەرىن ساحنادا ءسان تۇزەگەن وركەستر مۇشەلەرى قالاي سەزىنەتىنى بارىنەن قىزىق. وتىز جىل بويى وسى ءدۇبىردىڭ ورتاسىندا جۇرگەن ورىنداۋشىدان ءسوز اراسىندا مۇنى دا سۇرادىق.
– ديريجەردىڭ نۇسقاۋىنان كەيىن وركەستر شىعارماعا ەنە باستايدى. ارىپتەستەرىڭە قاراپ ءوزىڭدى بايگەگە قوسىلعان تۇلپارداي سەزىنەسىڭ. ءبارىن ۇمىتىپ, تۋىندىنىڭ ىشىنە كىرەسىڭ. كوز الدىڭا سۋرەت كەلەدى. كۇيشى كەيىپتەگەن كەزەڭگە, سول مەكەنگە وتەسىڭ. اسىرەسە قازانعاپتىڭ – «كوكىلىن», ىقىلاستىڭ «جەزكيىگىن» ويناعاندا ەمىرەنىپ كەتەمىن. ونى تىلمەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, ىشكى تۇيسىكپەن عانا سەزىنەتىن كەپ. ۇجىمدى ۇياتقا قالدىرماۋىڭ كەرەك. ەلۋ ادام وتىرسا دا ءبىر اسپاپتىڭ ءرولى زور. مۇنى ءاربىر وركەستر مۇشەسى جاقسى تۇسىنەدى. شىعارما اياقتالعانداعى حالىقتىڭ قوشەمەت-ىقىلاسى ونەرىمىزگە كورسەتىلگەن باعا دەپ قابىلدايمىز. ءار اسپاپشى شىعارمانىڭ بولمىسىن سەزىنبەسە, بەرىلىپ ويناماسا كۇي مازمۇنى اشىلمايدى, قۇر انشەيىن سىڭعىرلاعان قۇرعاق مۋزىكاعا اينالادى. وركەسترىمىزدەگى بىلىكتى ماماندار مۇنى جان-جۇيەسىمەن سەزىنەدى, – دەيدى ونەر يەسى.
اسپابىڭ جاقسى بولماسا, ءبارى بەكەر. مىڭ جەردەن شەبەر ورىنداۋشى بولسا دا دومبىراسى مىڭقىلداپ, شىڭكىلدەپ, شاڭقىلداپ تۇرسا كۇيشىنىڭ كۇيى قاشادى. قولىڭا جاقسى اسپاپ تۇسسە – جارتى باقىت. سيرەك تە بولسا ءساتتى جاسالعان عاجاپ دومبىرالار بار. جۇباتقان كۇيشىنىڭ قولىنا دا مۇنداي كونە دومبىرانىڭ ءبىرى وركەسترگە العاش بارعانىندا ىلىنگەن. ناقتى قاي شەبەردىڭ قولىنان شىققانى بەلگىسىز ايرىقشا ءۇندى اسپاپ, زامانىندا وركەستر باسشىلىعىنىڭ تاپسىرىسىمەن ماسكەۋدە جاسالعان بولۋى مۇمكىن. رىسباي عابديەۆ باستاعان الاتاۋداي اعالار قيىلىپ سۇراعاندا دا قيماپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, دومبىرانىڭ دا كيەسى بولادى, الگى دومبىرانى قولىنا قونعان قۇت دەپ جوريدى جۇبەكەڭ. كيە مەن قاسيەتتى ەلەمەي كور. كوڭىل كورىگىن كۇي كۇمبىرىنەن تاپقان ءوزى دە بەسقالا جەرىندە اتى ءماشھۇر بولعان ناۋرىزبەك جىراۋدى ءپىر تۇتىپ, ءبورشى تاۋدىڭ باۋرايىندا قاراساي شالدىڭ يىرىمىنەن قۋات الىپ ونەرگە قادام باسقان.
– ءومىر بويى ونەرىم ورگە سۇيرەپ كەلەدى. اللا تاعالا ءبىزدىڭ ريزىعىمىزدى دومبىرانىڭ پەرنەسىنە بايلاپ قويعانداي. ءوزىم ەڭبەك ەتەتىن قۇرمانعازى وركەسترىندە ءجۇرىپ, اتا-بابامىز اياق باسپاعان قانشاما ەلدى ارالادىق. جۇرگەن جەرىمىزدە حالقىمىزدىڭ كەڭدىگىن, كەمەلدىگىن, تەرەڭدىگىن ونەر ارقىلى دارىپتەپ كەلەمىز. گەرمانيا, اقش سەكىلدى الىپ دەرجاۆالاردىڭ ساحناسىندا قازاق كۇيى كۇمبىرلەگەندە كورەرمەن ورنىنان تۇرىپ قول سوعىپ, مادەنيەتى قانداي باي ەل دەپ تامسانىپ جاتادى. شەتەلدىڭ الىپ ساحنالارىندا سيمفونيالىق وركەسترمەن قاتار ونەر كورسەتكەن كەزدەرىمىز از بولعان جوق. كوزىقاراقتى كورەرمەن قوبىز بەن دومبىرانىڭ ۇنىنە ناعىز عاجاپ دۇنيە دەپ تامسانعاندا, بىزگە دە قانات بىتكەندەي بولدى. ونەر – ۇلت پەن ۇلتتى, ەل مەن ەلدى جاقىنداستىراتىن ۇلى كوپىر. ۇلتتىق مۇرامىزدى ۇلىقتاپ, ۇرپاعىمىزدى وسى رۋحتا تاربيەلەۋگە ءتيىسپىز. ونەر الەمىندە قوشقاربەك تاسبەرگەنوۆ, ايتقالي جايىموۆ, شامعون قاجىعاليەۆ, الدابەرگەن مىرزابەكوۆ, قايرات بايبوسىنوۆ سەكىلدى اتپال اعالاردان كوپ دۇنيە ۇيرەندىك. بويىمداعى تيتتەي ۇشقىندى جانداندىرۋعا جيەن اعام ەرعالي وتارالى دا مول ۇلەس قوستى. ولاردىڭ ارقايسىسى – ءبىر-ءبىر مەكتەپ. كۇي مۇحيتىنان ءنار الىپ, ۇلت رۋحانياتىنا از دا بولسا ۇلەس قوسۋىما جول اشقان قازاق ونەرىنىڭ قاسيەتتى قاراشاڭىراعى – قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى, – دەيدى جۇباتقان تاجبەنوۆ.
كونەدەن جەتكەن اسىل مۇرانى ارداقتاعان ازامات مادەني بايلىعىمىز كەلەشەككە كەرۋەن تارتا بەرسە دەيدى. ءوزى ونەرگە باۋلىعان شاكىرتتەرى دە كۇي قۇدىرەتىنىڭ تەرەڭ سىرىنا ءۇڭىلىپ, ايتۋلى بايقاۋلاردا ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنىپ ءجۇر. بيىل توقسان جىلدىعى تويلاناتىن وردالى ۇجىمنىڭ تالانتتى وكىلى ورتامىزعا كۇندە كەلە بەرمەسى انىق. جۇمىس بولمەمىزدەگى جوسىعى بولەك جۇزدەسۋ جالعاسا بەرسە دەيمىز ىشتەي. كەيىپكەرىمىز پەرنە بويىنان تولقىنداپ شىققان كەرىمسال كۇيدى اعىلتىپ وتىر. تىڭداعان سايىن تىنىسىڭ كەڭەيەدى.
الماتى