ناۋرىزدا ينفلياتسيا باياۋلايدى

بۇل رەتتە زەرتتەۋ ورتالىعى اتالعان فاكتور­لاردىڭ ءوزىن دەزينفلياتسيالىق (باعا ءوسىمىنىڭ باياۋ­لاۋى) جانە پروينفلياتسيالىق (ەكونوميكاداعى باعانىڭ ۇدايى ءوسىپ جاتۋى) دەپ ەكىگە بولەدى.

دەزينفلياتسيالىق فاكتورلار

بىرىنشىدەن, بۇكىل الەمدە ينفلياتسيا باياۋلاپ جاتىر. 2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا جاڭارتىلعان حۆق World Economic Outlook زەرتتەۋىنە سايكەس, كوپتەگەن دامىعان جانە دامۋشى ەلدە ينفلياتسيا ءوزىنىڭ شىرقاۋ شەگىن 2022 جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيىن وتكەرىپ قويدى.

ەكىنشىدەن, الەمدە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسىمى باياۋ­لاپ جاتىر. بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل­شا­رۋا­شىلىق ۇيىمىنىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارى­نىڭ يندەكسى 2023 جىلى قاڭتاردا 131,2 تارماق بولدى. بۇل 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 0,8 پايىزعا تومەن. وسىلايشا, يندەكستىڭ تومەندەۋى 10-شى اي قاتارىنان بايقالىپ وتىر.

ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ باستى ساۋ­دا سەرىك­تەسى – رەسەيدە جىلدىق ينفلياتسيا تومەندەدى. روسستات دەرەگى بويىنشا, بيىل قاڭتاردا ينفلياتسيا 11,5 پايىز بولدى (2022 جىلدىڭ قاڭتارىمەن سالىستىرعاندا). رەسەي­دەن قازاقستانعا تاۋار يمپورتىنىڭ ۇلەسى جوعارى ەكەنىن ەسكەرسەك, رەسەي­لىك ينفلياتسيا ەلىمىزدەگى ينفلياتسياعا ۇلكەن ىقپال جاسايدى. الايدا رەسەيگە باتىس ەلدەرىنىڭ سانكتسيا جاريالاپ جاتۋىنا بايلانىستى قايتالاما سانكتسيا­لار تاۋەكەلىن تومەندەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسەي ەكونوميكاسىمەن «ابايلاپ» ساۋدا جاساسىپ جاتىر. بۇل قازاقستان يمپورتىنداعى رەسەي ۇلەسىنىڭ ازايۋىنا الىپ كەلدى: 2021 جىلدىڭ 11 ايىندا قازاقستانعا جاسال­عان يمپورتتاعى رەسەي ۇلەسى 42,5 پايىز بولسا, 2022 جىلدىڭ 11 ايىندا 35,5 پايىز بولدى. رەسەي­لىك يمپورتتىڭ ازايۋى رەسەيلىك ينفلياتسيا تارا­پى­نان تۋىندايتىن شوكتاردىڭ اۋقىمىن قىسقارتتى.

تورتىنشىدەن, تەڭىز فراحتىنىڭ (تەڭىزبەن تاسىمالداۋ باعاسى – رەد.) قۇنى تومەندەدى. نەگىزىنەن, 2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا ۇزاق مەر­زىمدى كەلىسىمشارتتار بويىنشا كونتەينەرلىك تاسىمالداعى فراحت ستاۆكاسى 13,3 پايىزعا ازايدى (جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا). تەڭىز فراحتىنداعى ستاۆكانىڭ قۇلدىراۋى بەسىن­شى اي قاتارىنان بايقالىپ وتىر. سونىڭ ارقا­سىندا وندىرۋشىلەردىڭ لوگيستيكالىق شىعىنى تومەندەپ, ناتيجەسىندە الەمدىك ينفلياتسيا باسەڭدەيدى.

پروينفلياتسيالىق فاكتورلار

بىرىنشىدەن, مۇناي باعاسىنىڭ تاعدى­رى ءالى بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. ەنەرگو­رەسۋرس­تار باعاسىنىڭ ءوسۋى الەمنىڭ كوپ ەلىن­دەگى دەزينفلياتسيالىق تەندەنتسيانى كەرى بۇ­رۋى ىقتيمال. ماسەلەن, تۇركياداعى جەر سىلكىنىسىنەن سوڭ مۇناي باعاسى جوعارى كۇيىندە ساقتالۋدا. رەسەي ۇكىمەتىنىڭ 2023 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باس­تاپ ەلدەگى مۇناي ءوندىرىسىن «ەرىكتى» قىسقارتۋ تۋرالى شەشىمى مۇناي نارىعىندا قۇبىلمالىلىق تۋدىرىپ جاتىر.

ەكىنشىدەن, ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەكەلەگەن نارىعىن­داعى جەرگىلىكتى پروبلەمالارعا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى باسقاشا سيپات الۋى مۇمكىن. مىسالى, قاڭتار سوڭىندا قانت فيۋچەرستەرى التى جىلدىق ماكسيمۋمعا جەتتى. قانتتىڭ كەنەت قىمباتتاۋ سەبەبى – ۇندىستانداعى ەگىستىڭ جەتكى­لىك­سىز شىعۋى بولدى. ناشار اۋا رايى سالدارىنان ءۇندىستان قانت زاۋىتتارى قاۋىمداستىعى وزدە­رى­نىڭ 2022-2023 جىلدارعا دەگەن قانت وندىرى­سىنە قاتىستى باعالاۋىن وتكەن باعالاۋمەن (قازان ايىنداعى) سالىستىرعاندا 6,84 پايىزعا تومەن­دەتۋ باعىتىنا قاراي قايتا قاراستىردى. قا­زىرگى ۋاقىتتا قاۋىمداستىق 45 مىڭ توننا قانت­­تى ەتانول وندىرىسىنە قايتا باعىتتاعان سوڭ, ەلدەگى قانت ءوندىرىسىن 340 مىڭ توننا دەڭگەيىندە باعالايدى.

سونىمەن قاتار 2022 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە فلوريدادا بولعان بوران دا كەسىرىن تيگىزدى. سوعان وراي اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بيىلعى ماۋسىمداعى اپەلسين جيناۋ بولجامىن 56 پايىزعا, 16 ملن جاشىككە دەيىن قىسقارتتى. ونىڭ ۇستىنە امەريكالىق شارۋالاردىڭ كوبى اپەلسيندەردى جالماۋعا كوشكەن «جاسىل» اۋرۋ­مەن كۇرەسىپ جاتىر. ءسويتىپ, قاڭتاردىڭ سوڭىن الا اپەلسين فيۋچەرستەرى 12 ساۋدا سەسسياسى قاتا­­رىنان 30 پايىزعا ءوسىپ, 1947 جىلدان بەرگى رەكورد­تى جاڭارتىپ فۋنتىنا 2,63 دوللار بولىپ تۇر.

ۇشىنشىدەن, 2022 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىن­داعى قاتتى باياۋلاۋدان كەيىن رەسەي ينفلياتسياسى جىل باستالعالى ءوسۋ بەلگىلەرىن كورسەتىپ جاتىر. رە­سەي بانكى توراعاسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, 2023 جىل­­دىڭ قاڭتارىندا ينفلياتسيا بويىنشا اپتا­لىق دەرەكتەر 2022 جىلدىڭ ساۋىرىنەن بەرگى جالپى باعا دەڭگەيىنىڭ ەڭ جوعارى ءوسۋ قارقىنىن كورسەتكەن.

قازاقستاننىڭ ىشكى فاكتورلارى

ساراپشىلار پايىمىنشا, ينفلياتسيانىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ تۇرعان ەڭ باستى ىشكى فاكتور – ەلدەگى اقشا ماسساسىنىڭ ديناميكاسى. 2022 جىل بويى بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ وسۋىنە قاراماستان, قازاقستانداعى اقشا ماسساسى تۇراقتى تومەندەۋ ءۇردىسىن كورسەتكەن جوق. 2022 جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسانىندا اقشا ماسساسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 13,9 پايىز بولدى (2021 جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا)

«2022 جىلدىڭ IV توقسانىندا ەلدەگى نومينالدى جالاقى جىلدىق ماندە – 22,9 پايىزعا, III توقسانمەن سالىستىرعاندا 13 پايىزعا ءوسىم كورسەتتى. جىل سوڭىنداعى نومينالدى جالاقىنىڭ جوعارى ءوسۋ قارقىنى ماۋسىمدىق سىياقىلار جانە مەرەكەلىك تولەمدەر ەسەبىنەن بولدى. بۇل نومينالدى جالاقىنىڭ ماۋسىمدىق ءوسۋى – تۇتىنۋشىلىق سۇرانىس ءوسىمىنىڭ فاكتورى. تيىسىنشە, باعانىڭ جالپى دەڭگەيىنىڭ شامالى ارتتا قالۋىمەن ءوسۋى بولىپ سانالادى. قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاداعى دەزينفلياتسيالىق فاكتور رەتىندە جىل باسىنان بەرى بايقالىپ وتىرعان دوللارعا قاتىستى ءتول ۆاليۋتا باعامىنىڭ نىعايۋىن ايتساق بولادى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ كۋرسى قازاقستانداعى ينفلياتسياعا اسەر ەتە الادى. بۇل – شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا ءتان قۇبىلىس. قاڭتارداعى تەڭگەنىڭ 0,5 پايىزعا كۇشەيۋى دوللاردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى. اقپان ايىندا تەڭگەنىڭ دوللار ءۇشىن 450 دەڭگەيىنە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان نىعايۋى تۇركياداعى جەر سىلكىنىسى سالدارىنان الەمدەگى مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت وسۋىمەن, سونداي-اق ءداستۇرلى تۇردە شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋ كولەمى ۇلعاياتىن سالىق كەزەڭىمەن تۇسىندىرىلەدى», دەپ مالىمدەيدى AERC.

ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ۆاليۋتالىق ءتۇسىمدى ساتۋعا مىندەتتەلۋى دە تەڭگەگە قولداۋ كورسەتەدى. ۆاليۋتانى مىندەتتى ساتۋ ۇلەسى 75-تەن 50 پايىزعا تومەندەتىلگەنىنە قاراماستان بۇل ءبارىبىر ءتول ۆاليۋتانىڭ نىعايۋىنا سەپتەسەتىن فاكتور بولىپ قالا بەرمەك.

جوعارىدا ايتىلعان بولجامدار مەن دەرەك­تەردى نەگىزگە الا وتىرىپ AERC قازاقستان­داعى جىلدىق ينفلياتسيانىڭ شىرقاۋ شەگى 2023 جىل­دىڭ اقپانىنا ءدوپ كەلەدى (21,06 پايىز) دەپ وتىر. بۇل رەتتە ايلىق ينفلياتسيا تومەندەۋدى جالعاستىرادى. 2023 جىلى ناۋرىزدا جىلدىق ينفلياتسيا 17,84 پايىزعا دەيىن باياۋلاماق (ايلىق ماندە 0,95 پايىزعا). ناۋرىز-ساۋىردە ينفلياتسيانىڭ جەدەل باياۋلاۋىنىڭ باستى سەبەبى – وتكەن جىلداعى «جوعارى بازا» بولماق – 2022 جىل­دىڭ ناۋرىزىندا ايلىق ينفلياتسيا بىردەن 3,7 پايىز­عا, ساۋىردە 2 پايىزعا سەكىرگەن ەدى. سونداي-اق قىمبات­شىلىقتىڭ قۇلدىراۋىنا تەڭگەنىڭ نىعايۋى­ جانە الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تومەندەي باستاۋى اسەرىن تيگىزەدى.