وسى ماقالانى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سوزىمەن باستاعىم كەلەدى: «...ارينە, ۇلىتاۋدىڭ ءوزىنىڭ ورنى بولەك. دەگەنمەن, سول كەزدە قازاق حالقىنىڭ حانى مەن ءۇش دانا ءبيى ورتاق جاۋعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ەلدىڭ باسىن جيناپ, باس سارداردى سايلاپ, جاۋعا قارسى قويىپ, قانتوگىس قىرعىندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالدى. ال ونىڭ باسى وسى ۇلىتاۋدا باستالعان بولاتىن.
اتا-بابادان قالعان دەرەكتەر, ەڭ ءبىرىنشى قازاقتىڭ باسى قوسىلعان جەرى – وسى جەر. مۇنىڭ ءوزىنىڭ تاريحي ماعىناسى بار. ۇلىتاۋدىڭ باسىنا ىلعال جينالىپ, توڭىرەگى كوگەرگەن كەزدە بۇكىل قازاق جايلاۋعا كەلەدى ەكەن. شاقىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. وزدەرى جينالادى. وسى جەردە سول حالىقتىڭ, ءار رۋدىڭ, ءار تايپانىڭ, ءار ەلدىڭ اكىمدەرى جينالىپ, وزدەرىنىڭ باسشىلارىن سايلاعان. سوندىقتان سايلاۋدىڭ ەڭ باسى ءحى عاسىردىڭ باسىندا وسىندا بولعان دەيدى. حالىق جينالىپ ءوزىنىڭ حانىن سايلاپ, كيىزگە سالىپ, كوتەرگەن جەرى وسى ەكەن. سوندىقتان ءبىز سولاي دەپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ باسى قوسىلىپ, ەل بولىپ وتىرعانى مىڭ جىل بۇرىن دەسەك, ەشقانداي قياناتتىق بولمايدى.
ەدىگەنى حان سايلاعان – ۇلىتاۋ. توقتامىس حاندى سايلاعان دا ۇلىتاۋ. ابىلايدى حان ەتىپ كيىزگە كوتەرگەن دە ۇلىتاۋ. بابالارىمىزدىڭ ويلاعان ويى مەن ارمانىنا ءار ۋاقىت تابىنامىز. الار بەلەسىمىزدىڭ ءبارى الدا, ءبارىمىزدى ارۋاق قولداسىن!».
اكادەميك قانىش ساتباەۆ ۇلىتاۋ تۋرالى: «بۇرىنعى ۋاقىتتا ۇلىتاۋ قازاقستاننىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ ورتالىعى بولعان. قازاقتىڭ الاش, اقنازار, ابىلاي, كەنەسارى سياقتى اتاقتى حاندارى ۇلىتاۋدى مەكەن ەتكەن. بۇعان تاۋدىڭ جاراتىلىسى جاعىنان وتە ادەمى جانە قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعى بولۋى سەبەپ. ۇلىتاۋدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ماڭىزىن ورىس وتارشىلدارى دا بىلگەن. ولار XIX عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ تاۋدى تابانداپ مەكەن ەتۋگە تىرىسقان, اسكەرلەرىن اكەلىپ ورنالاستىرعان. بىراق, جەرگىلىكتى قازاقتار ەلى سولارعا شابۋىل جاساپ, تىنىشتىق بەرمەگەن», دەيدى.
ۇلىتاۋ تۋرالى بيىل تۋعانىنا 110 جىل تولىپ وتىرعان اكادەميك الكەي مارعۇلان: « ۇلىتاۋ – حالقىمىزدىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋىنا, بىرلىك-تىرلىگىنە دىڭگەك بولعان, ءيىسى قازاقتىڭ اينالىپ سوعار ءتۇپ قازىعىنداي قاسيەتتى مەكەن. ۇلىتاۋ قازاقتىڭ ەرتە كەزدەگى ساياسي ورتالىعى رەتىندە ماڭىزدى بولعاندىعىنا ءبىر دالەل قازاق ۇلىسىنىڭ نەگىزىن قۇرعان باستى-باستى تايپالاردىڭ بارلىعىنىڭ جەرى وسى ۇلىتاۋدان تاراعان» دەپ جازدى. ۇلىتاۋ تۋرالى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ: «قاسيەتتى ۇلىتاۋ – قازاق ەلىنىڭ باياعىدان بەرگى تاريحي جانە ساياسي كىندىگى», دەپ اتاپ ءوتتى.
ءساۋىر ايىنىڭ اياعى مەن مامىر ايىنىڭ باستاپقى كۇندەرى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى – تۇرسىنبەك ومىرزاقوۆ, تالعات ەرعاليەۆ بولىپ پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىمەن قاراعاندى وبلىسى جەزقازعان وڭىرىنە جۇمىس بابىنداعى ساپارمەن بارىپ قايتتىق. جولدا ساپارلاس جولداستارىم «اباي, حالىق حان سايلاعان قاسيەتتى جەرگە كەلە جاتىرسىڭ. ءتۇرىڭ بال-بۇل جايناپ كەتتى عوي», – دەپ ازىلدەپ قويادى. مەنىڭ ىشكى تولقىنىسىمدى جانىمداعىلار اينىماي-اق تانىپتى.
جەزقازعان قالاسىن «سارى جەزدىڭ اتاسى» دەپ اتايدى. كونە ۇلىتاۋدىڭ دانا بىلگىرى, قازاقتىڭ ۇلى كەمەڭگەرى, اكادەميك قانىش ساتباەۆ مۇندا قازاق حالقىنىڭ بەلدى-بەلدى تايپالارىنىڭ, رۋلارىنىڭ جايساڭ-جاقسىلارى بىرلىككە ءپاتۋالاسىپ, قازاق ۇلتى مەن تۇتاس مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعانى تۋرالى ەڭبەكتەرىندە اتاپ كەتكەن.
ادامزات تاريحىنىڭ دامۋ ساتىسىندا قاسيەتتى ۇلىتاۋدىڭ الاتىن ورنى بولەك. قازاق ەلىنىڭ بىرلىگى, ۇيىتقىسى بولعان ۇلىتاۋدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ىرگەسى قالانۋىنداعى ورنى دا ايرىقشا. قازاق ەلىنىڭ حالىق بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنى وسى ۇلىتاۋدان باستاۋ الادى. بۇل – تاريحي شىندىق.
جالپى, جەرگىلىكتى جۇرت ۇلىتاۋ وڭىرىندە ورنالاسقان ەسكەرتكىشتەردىڭ قادىرىنە جەتپەي كەلەدى دەسەك, قاتەلەسكەن بولار ەدىك. بۇرىن قالاي ەدى, راس, بۇرىن ەسكەرتكىش-ماۆزولەيلەرىمىزدى زەرتتەدىك, تۇرىسىنا نازار اۋداردىق, بيىكتىگى مىناداي ەكەن, ەنى بالەن مەتر بولادى ەكەن دەدىك, كىرپىشى مىنادان قۇيىلعان ەكەن دەپ تامساندىق, بىراق بۇل قۇر تامسانۋ بولدى, ءبىز جوشى حاندى, الاشا حان, دومباۋىلدى سىرتتاي, عيماراتتىق, كونسترۋكتسيالىق تۇرعىدا عانا الىپ قارادىق, ونىڭ ىشكى مازمۇنىنا, مانىنە تەرەڭدەپ ەنە المادىق, ونىڭ ىشىندە جاتقان تۇلعانىڭ كىم ەكەنىنە نازار اۋدارمادىق. جەلماياسىنا ءمىنىپ جەرۇيىق ىزدەگەن اسانقايعىنىڭ ۇلىتاۋدىڭ ۇشار باسىنان ماڭگىلىك تىنىس تاپقانىن ءبىلمەي كەلدىك.
ەدىگە بي, توقتامىس حاننىڭ ۇلىتاۋدا جەرلەنگەنىن اشىپ ايتا المادىق, زامانا جەلىنەن قورىقتىق. ال بۇگىندە اڭقىلداپ سوققان جەلدەي ەكپىندەپ كەلگەن تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تەرەڭ تىنىس الىپ, ۇلتتىق ەسكەرتكىشتەرىمىزگە ۇلتتىق تۇرعىدان قاراۋ باقىتىنا يە بولدىق. ءتاۋ ەتىپ جاتىرمىز, ۇلتتىق تۇرعىدا ماڭىز بەرىپ جاتىرمىز.
بابالاردان قالعان وسىنداي ەسكەرتكىشتەرىمىزدىڭ بارىنا ماقتاناتىن ۇلتجاندى ادامدار بار. عالىمداردىڭ, جەرىن سۇيگەن ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ جاتپاي-تۇرماي ىزدەنگەن ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن اقتاڭداقتار, تاريحي جەرلەر بەلگىلى بولىپ وتىر. ماسەلەن, ءبىر عانا بولعان انا كەسەنەسىن الىپ قارايىقشى. بولعان انا – اتاقتى شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى, جوشىنىڭ قىزى. ونى قاڭلى قاعانى وزاردىڭ ۇلى سۇناق تەگىنە قوسىپ, نەكەلەرىن قازىرگى «تالاپ» اۋىلى تۇرعان جەردە قيعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ايگىلى اقساق تەمىردىڭ نەمەرەسى رابيعا سۇلتان بەگىمنىڭ ابىلقايىر حانمەن تويى, 1728 جىلعى اتاقتى بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاستارى, كەنەسارى حاننىڭ پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى ۇيىمداستىرعان قوزعالىستارى وسى كيەلى دە قاسيەتتى ۇلىتاۋ وڭىرىندە وتكەنى تاريحتان بەلگىلى. وسىنداي تاريحي ورىنداردى بەلگىلەپ, ۇلكەن ءبىر كارتانى ساياحاتشىلاردىڭ, تۋريستەردىڭ نازارى تۇسەتىن ورىن – جەزقازعان قالاسىنىڭ تەمىرجول ۆوكزالىندا, اۋەجايىندا ءىلىپ قويسا بۇل دا ءبىر يگىلىكتى ءىستىڭ باستاماسى بولارى ءسوزسىز.
اسانقايعىنى ساپاراتا دەپ تە اتايدى, بۇگىنگە دەيىن قىزىلوردا وبلىسى اۋماعىندا جەرلەنگەن دەپ كەلدىك. الايدا, بۇل قورىمدى جان-جاعىنان قىسا قورشاي جاتقان وزگە بىرنەشە قورىمدى زەرتتەي كەلگەندە, ولاردىڭ ءبارى VIII-IX عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ مۇردەلەرى بولىپ شىققان. سولاردىڭ ءدال ورتاسىنا اسانقايعى ءسابيت ۇلى بابامىز قالاي جەرلەنەدى, بۇل قيسىنعا كەلمەيدى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءشامشيابانۋ ساتباەۆا ءوزىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ كىتابىندا: «اسانقايعى بابامىز ۇلىتاۋدا, اقمەشىت اۋليە دەپ اتالاتىن قورىمدا جاتىر» دەپ جازادى. اسانقايعى بابا دەگەنىمىز سول – اقمەشىت اۋليە, مۇنى بۇگىنگى كۇنى زەرتتەۋشى عالىمدار ايتىپ وتىر. ماسەلەن, جەزقازعان- ۇلىتاۋ ايماعىندا 687 تاريحي ەسكەرتكىش بار ەكەن. ارقايسىنىڭ اراسى بالەنباي شاقىرىم بولىپ سوزىلىپ جاتىر. ءبىر ەسكەرتكىشتى كورىپ قايتۋ ءۇشىن ءبىر كۇن كەتەدى.
تەرەكتى اۋليە ارحەولوگيالىق كەشەنى, الاشا حان, دومباۋىل, جوشى حان, بولعان انا, قۇلان انا, جانسەيىت كەسەنەلەرى, اقمەشىت اۋليە, قويلىباي اۋليە, ەدىگە, توقتامىس قورىمدارى, بايقوڭىر, زىڭعىرتاۋ, تامدى تاستاعى حان وردالارى – بۇلاردىڭ ارقايسىسى قاداۋ-قاداۋ, ءبىر-ءبىر ەلدىڭ ماڭدايعا باسقان جۇلدىزىنداي قاستەرلى, قولعا تۇسپەيتىن كەرەمەت, عاجايىپ ەسكەرتكىشتەر. وسىلاردىڭ ارقايسىسى قاسىنان جەكە مۇراجاي اشۋعا ابدەن بولادى. ماسەلەن, سارىكەڭگىردەگى جوشى حان مازارىن ءدال جيدەبايداعى ابايدىڭ مۇراجايىنداي جاساۋ كەرەك دەپ ويلايمىز, وعان قوياتىن مۇراعاتتار دا جەتكىلىكتى. جوشى حاننىڭ كەسەنەسىنە ەلباسىنىڭ اتىنان ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ ءمارمار تاسىنان قاشالعان جوشىنىڭ تولىق شەجىرەسى جازىلعان قۇلپىتاس ورناتسا دەگەن حالىقتىڭ دا تىلەگىن جەرگە تاستاماساق, ارينە.
جوشى حان دەمەكشى, وسى كەسەنەنى سالۋ كەزىندە قولدانىلعان قىش كۇيدىرۋ پەشتەرىنىڭ ورنى الگى كۇنگە دەيىن سول بۇزىلعان كۇيىندە جاتىر. سونى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى كەزىندە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا قانىش يمانتاي ۇلى, الكەي حاقان ۇلى سىندى عالىمدار ماسەلە كوتەرگەن. سول ماسەلە عاسىر الماسسا دا الگى كۇنگە دەيىن ءوز شەشىمىن تاپقان جوق. بۇل – سول جەرگىلىكتى جەردە اتقامىنەر باسشى ازاماتتاردىڭ نازارىندا بولاتىن دۇنيەلەر.
جوشى مازارى تۇرعان جەردە ابىلقايىردىڭ ورداسى – وردابازار قالاسى بولعان. اتتەڭ, نە كەرەك, سول وردابازار بۇگىنگى كۇنى جوق, ءبىر-ەكى سارايدىڭ عانا ورنى تابىلدى, ۇستىنە... جەر جىرتىلىپ, ەگىن سالىنىپ كەتىپتى. ول كەزدە سونداي ساياسات ەدى عوي. سولاقاي تەرىس ساياساتتىڭ ەلگە تيگىزگەن زالالى از بولمادى. وردابازاردان گورى, تاريحي تۇلعاڭنان گورى, ەلدىگىڭدى, مەملەكەتتىلىگىڭدى تانىتاتىن قاسيەتتى ەسكەرتكىش-بەلگىڭنەن گورى جوسپار ارتىق ەدى-اۋ. تەرىساققان ماڭايىندا تامىرىڭنىڭ تەرەڭدە جاتقانىن اڭداتاتىن بالبال تاستارىڭ, وزگە مادەنيەتتەن وق بويى وزىق ەكەنىڭدى تانىتاتىن وبالار بار ەدى. بۇگىندە سولاردىڭ ءبىرى جوق, ۇستىنەن جەر جىرتىپ جىبەرگەنبىز. سونى بايقايتىن مەملەكەتتىك تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ينسپەكتورلارى قايدا قاراپ وتىر... ول جاعى تاعى بەلگىسىز.
ۇلىتاۋ اۋىلىنا كىرەبەرىستەگى عاجايىپ بالبال تاس تا بۇگىنگى كۇنى قولدى بولدى. وسىنداي جاعداي ءارى قاراي جالعاسا بەرسە, ماقتان تۇتاتىن مادەني مۇرالارىمىزدان نە قالادى؟
ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ, بۇتىندەپ, قالپىنا كەلتىرۋ بۇگىنگى ۇرپاق – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ەمەس پە؟! كىرپىشىن سول جەردە, ءار ەسكەرتكىشتىڭ قاسىندا قۇيۋعا, ءوزىمىز جاساۋعا بولادى. ول ءۇشىن كىرپىش شىعاراتىن كونە پەشتەر دە ساقتالعان. كىرپىشتى قالاي قۇيۋدىڭ وزىندىك ءادىسى بار. ماسەلەن, جوشى حان كەسەنەسىنىڭ قاسىندا ۇلكەن كۇمبەز تۇر. جوشى حان كەسەنەسى بىرنەشە رەستاۆراتسيادان ءوتتى, ال الگى كۇمبەز سول سىزات تۇسپەگەن كۇيى ءالى تۇر. نەگە؟ كىرپىش قۇيۋ تەحنولوگياسىن جەتىك, شەبەر بىلۋدەن باسقا تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول – سول ىسكە جۇرەگىڭنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن, سەزىمىن قوسا بەرە ءبىلۋ. ىجداعاتپەن, ىنتامەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن اتقارىلۋى كەرەك. ەكەۋىن سالىستىرا قاراساق, تاڭعالاتىن ەش قۇپياسى جوق, ويتكەنى, الگى كۇمبەزدى الگى كىسىنىڭ ءوز ۇرپاعى سۇيىسپەنشىلىكپەن, بار ىنتا-جىگەرىمەن سالعان. ال بۇگىن ايتەۋىر اقشا تاپقىسى كەلگەن, تەندەردەن وتكەن كىم-كورىنگەن كەلىپ جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ونىڭ جاساعان جۇمىستارىنا ەسەپ بەرەتىن ادام جوق. از ۋاقىتتان سوڭ تابيعاتتىڭ دۇلەي جەلى مەن جاڭبىرى, اپتاپ ىستىعى ساپاسىز سالىنعان قۇرىلىستىڭ بىت-شىتىن شىعاردى. وسى كەمشىلىكتى تۇزەتەتىن ۋاقىت ابدەن جەتتى.
قازاقستاندا تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر وتە كوپ. سونىڭ شوعىرى, شوقتىعى بيىگى وسى ۇلىتاۋدا. بۇگىندە تاڭبالى تاس پەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى الەمدىك ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا ەندى, وتە قۋانىشتى وقيعا. ەندىگى ماقساتىمىز ەل تاريحىندا ارقايسىسى ءبىر-ءبىر ءىنجۋ مەن مارجان, كەرەمەت تاريح بولىپ تۇرعان ۇلىتاۋداعى الگى ەسكەرتكىشتەرىمىزدى تۇتاس كۇيىندە يۋنەسكو دەڭگەيىندە قورعاۋعا الىپ, مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ باعدارلاماسىنا ۇلىتاۋ لاندشافتى دەگەن اتپەن ەنگىزۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماقساتى بولىپ تابىلسا كەرەك. تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىمىز بوي تۇزەگەن سىرلى دالامىزدى بولمەي-جارماي, ۇلىتاۋ ايماعى ەسكەرتكىشتەرى دەگەن اتپەن تۇتاس كۇيىندە الەمدىك ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر دارەجەسىنە جەتكىزۋ, الەمدىك ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر قاتارىن ۇلىتاۋداعى قاسيەتى بولەك, تىلسىمى تەرەڭ, ءبىتىمى وقشاۋ, تاريحى شالقار ەسكەرتكىشتەرىمىزبەن بايىتىپ, الەم نازارىن اۋدارۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. وسى ويدى ىسكە اسىراتىن قۇجات دايىندالىپ, ول بۇگىندە ۇكىمەتكە جولداندى. مىنا الەم قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىندا ۇلىتاۋداي قاسيەتتى مەكەن بار ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك. وسىنىڭ ءبارى سىرت ەل تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدە جاتقانىن ءبىلسىن, قازاق دەيتىن قاسيەتتى ەل بارىن ءبىلسىن دەگەن ماقساتتان تۋىنداپ وتىر.
قاسىندا جۇرگەن سوڭ قادىرىنە جەتە بەرمەيمىز, سونداي مىسالداردىڭ ءبىرى رەتىندە گەرمانياداعى گيوتە اتىنداعى ينستيتۋتتىڭ عالىمى اندرە شميدت ۇلىتاۋعا كەلگەندە: «ەدىگەنىڭ ارقاسىندا مەن ادام بولدىم, دوكتور اتاندىم, ەل قامىن جەگەن ەدىگەنىڭ ارقاسىندا مەنىڭ ەلىمدى جۇرت بىلەدى», دەپ اعىنان جارىلعان بولاتىن. سويتسە, عالىم ايەلدىڭ عىلىم الەمىنە اپارار جولدىڭ اۋەلگى باسقىشى – ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسى ەر ەدىگە, توقتامىس حان تۋرالى بولعان ەكەن. «ەۋروپا كىتاپحانالارىنان ەر ەدىگە تۋرالى كوپ تاريحي دەرەكتەر تاپتىم, ەدىگە بابامىزدىڭ ارقاسىندا الەمگە ايگىلى عالىم بولدىم», دەگەندى شەتەل عالىمى قايتا-قايتا قۇلشىلىق ەتە ايتتى. سول ەدىگە باتىر ۇلىتاۋدىڭ ۇشار باسىنا جەرلەنگەن. سونىڭ قادىر-قاسيەتىن ونىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى ءبىز جەتە ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز بە؟! وسى كۇنگە دەيىن ەدىگە باتىر تۋرالى تولىق تاريحي كىتاپ تا جارىق كورگەن جوق. ماڭگىلىك جاتقان جەرى ەدىگە قورىمىنا ءتاۋ ەتىپ بارىپ, ەسكەرتكىش بەلگىتاس تا قويا الماي جۇرگەنىمىز وزىمىزگە سىن.
بىردە جەزقازعان- ۇلىتاۋ وڭىرىنە ليتۆانىڭ ەلشىسى كەلەدى. ەلشىگە « ۇلىتاۋ» قورىعىنىڭ ديرەكتورى كەنجالى زامانداسىمىز جولباسى بولادى. ول اۋەلى مۇسىلماندار زيراتىنىڭ جانىندا جاتقان ليتۆانىڭ ساياسي تۇتقىندارىنىڭ جەرلەنگەن جەرىنە الىپ بارۋىن وتىنەدى. سول جەردە قازاق جەرىندە قايتىس بولعان ليتۆا ازاماتتارىنا ۇلكەن بەلگى قويىلعان بولاتىن. سوسىن « ۇلىتاۋعا بارا الامىز با؟» دەپ سۇرايدى. ۇلىتاۋدا توقتامىس حان بار, مەن سوعان بارۋىم كەرەك», دەيدى. «توقتامىس حاننىڭ ءبىزدىڭ كنيازىمىز ۆيتوۆت ەكەۋى دوس بولعانىن بىلەسىز بە؟ ەكەۋىنىڭ جازىسقان كوپ حاتتارى ساقتالعان, ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى تاريحي بايلانىستىڭ ءتۇيىنى تەرەڭدە جاتىر, مەن سول توقتامىس حان جول سالعان دوستىق قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتۋگە مىندەتتىمىن, وسى ءۇشىن سول كىسىنىڭ باسىنا بارىپ, تاعزىم ەتۋگە ءتيىسپىن», دەيدى ەلشى.
ۇلىتاۋ – ۇلتتىڭ ۇياسى, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسقان مەكەنى, ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قوسىلعان جەر. ءبىر عانا حان ورداسى, حان تاعى, حان ارالى اتاۋلارى بىزگە كوپ جايلاردان ماعلۇمات بەرەدى. بۇگىندە ۇلىتاۋدى تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋعا ابدەن بولادى ەمەس پە؟!
تۋريزم ماسەلەسىن جولعا قويۋ ارقىلى كوپ ءتۇيىندى ماسەلەنى شەشۋگە بولار ەدى. ۇلىتاۋدى تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ ماسەلەسى مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنۋى ءتيىس. ءسوز جوق, تۋريستەردى ايماعىمىزعا تارتۋ ءۇشىن اۋەلى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىمىزگە الىپ باراتىن جولدى تاقتايداي تەگىستەۋىمىز قاجەت. ەلىمىزدە تۋريستىك سەرۆيس ماسەلەسى – ەڭ ءبىر قيىن, شەشىمىن تابا الماي وتىرعان ماسەلە بولىپ تۇر. بىزدە سەرۆيس جاساۋ مادەنيەتى ءالى دە تولىق مانىندە ەمەس. سونىمەن, تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىزدى دارىپتەۋ ءۇشىن بىزگە جولدى دا دۇرىستاۋ, تۋريستىك سەرۆيستى دە ىڭعايلاپ ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەك. تۋريستەردى دالا ەسكەرتكىشتەرىنە اتپەن ارالاتىپ اپارۋ دا تاماشا يدەيا ەمەس پە.
تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىمىزدى باعالاۋ, وعان ءتاۋ ەتۋ تۇرعىسىنان العاندا ەلدىڭ ىقىلاسى ەرەكشە. وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلىتاۋدىڭ ۇشار باسىنداعى اقمەشىت اۋليەنىڭ باسىنا عانا 3 مىڭداي ادام كوتەرىلسە, ەدىگە مەن توقتامىس حان جاتقان ۇلكەن شىڭعا جىل سايىن سان مىڭداعان ادام شىعادى.
تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە بىزگە ارۋاقتى اتتاماۋ, كيەسىنەن قورقۋ, قاسيەتتەۋ, اسپەتتەۋ ۇعىمى دا قاتار كەلدى ەمەس پە! قازاق ارۋاقتى قادىرلەپ, ەسكەرتكىشىن ءوزى قورىپ, ءوزى ساقتاپ وتىر. وسىلايشا قامقور بولۋعا تىرىسىپ ءجۇر. جامبىلدىق ۇرپاقتارى بولعان انا كەسەنەسىنە بەلگى تاقتا جازدىرىپ الىپ كەلىپ قويدى, حان ورداسىنا وسىنداي بەلگىنى كاسىپكەرلەر ورناتقان.
وسىنداي قامقور ادامدار, مەتسەناتتار ءوز ەركىمەن قارجىلارىن ءبولىپ, ەسكەرتكىشتەرىمىزدىڭ جاڭارىپ, جاڭعىرۋىنا ۇلەستەرىن قوسىپ, قول ۇشىن بەرىپ ءجۇر. ءسوزىمدى قورىتا كەلە ايتارىم, وسى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ قازاقستان بويىنشا كارتاسىن دايىنداپ, مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تاراپىنان ولاردىڭ ماڭىزدىق دەڭگەيلەرىن ساراپتاپ, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن كەزەڭ كەلدى. ۇكىمەت تاراپىنان دا وسىنداي كەلەلى ىستەرگە مۇرىندىق بولىپ, جوسپارلى تۇردە جۇمىس جاساۋ اسا قاجەت-اق.
1391 جىلى ءامىر تەمىر توقتامىسقا قارسى شەرۋ تارتىپ شىققاندا, جازعىتۇرىم كەزىندە ول ۇلىتاۋ ولكەسىنە توقتاپ, التىنشوقىعا اتباسىن تىرەيدى. كەيىنگى ۇرپاققا امانات ماقساتىندا اقساق تەمىر قاسىنداعى شەبەرلەرگە تاس قاشاتىپ, وسىناۋ ءبىر قۇپيالى جەردە ۇلكەن قارا تاسقا جازۋ ءتۇسىرىپ كەتەدى. سول تاس قازىرگى ۋاقىتتا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ەرميتاجدا تۇر.
ۇلىتاۋلىقتار سول تاستىڭ كوشىرمەسىن جاساپ, ءتيىستى ورنىنا قويعان ەكەن. بۇگىنگى قازاقستان جەرلەرىندە بۇل ءتارىزدى ەسكىلىكتى جادىگەرلەر ءجيى كەزدەسەدى. ونىڭ شوعىرلانىپ ساقتالعان جەرىنىڭ ءبىرى – وسى ۇلىتاۋ, كەڭگىر, سارىسۋ وزەندەرىنىڭ بويى.
ۇلىتاۋ – تاريح شەجىرەسىنىڭ قويماسى, ءار تاسى, ءار توبەسىنە ءتىل بىتسە, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن بابالاردىڭ ءورشىل رۋحىن كوز الدىڭا اكەلىپ, قيالىڭدى شارىقتاتادى. « ۇلىتاۋعا باردىڭ با, ۇلار قۇستى كوردىڭ بە؟» دەپ ءتىل قاتاتىن ابىز وسى ولكەنىڭ قازاق بالاسىنىڭ ءبىر اينالىپ سوعار كيەسى ەكەنىن بىلدىرەدى. وسى ورايدا, ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «ءبىزدىڭ ۇلىتاۋىمىز بەن ورداباسىمىز دوسىمىزعا دا, دۇشپانىمىزعا دا ۇيالماي كورسەتەتىن ارداعىمىز, ايبارىمىز», دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالدى.
وي-تولعانىسىمىزدى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مىنا ءبىر سوزىمەن قورىتىندىلاعىم كەلەدى: «كەشەگى كەلەڭسىز كۇندەردە بابادان قالعان سوزدەن جاڭىلىپ, باعزىدان قالعان ىزدەن اداسىپ قالا جازداپپىز. تالاي-تالاي القالى كەڭەس وتكەن اتاقتى كۇلتوبە باياعىدا جىرتىلىپ كەتىپتى. سايرام تۇبىندەگى مارتوبە كۇنى كەشە قۇرتىلىپ كەتىپتى. قاسيەتتى ورىننان قالعانى – ۇلىتاۋ مەن ورداباسى. باۋىرىندا بابالاردان تۇسكەن ءىز ءالى سايراپ جاتىر. باسىندا بابالار داۋىسى ءالى ساڭقىلداپ تۇر. ەندى سوزدەن جاڭىلىپ, ىزدەن اداسار رەتىمىز جوق».
اباي تاسبولاتوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ
دەپۋتاتى, گەنەرال-
لەيتەنانت, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قاراعاندى وبلىسى.