پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا دايىندىق ماسەلەلەرى قارالدى.
ديزەل وتىنى جەڭىلدەتىلگەن باعامەن بەرىلەدى
اتالعان ماسەلە تۋرالى بايانداما جاساعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆتىڭ حابارلاۋىنشا, بيىلعى ەگىس الاڭى جالپى 23,4 ملن گەكتاردى قۇرايدى, بۇل 2022 جىلعى كورسەتكىشتەن سالىستىرعاندا 68,6 مىڭ گەكتارعا كوپ. الداعى ۋاقىتتا ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلداردىڭ ەگىس الاڭدارىن 117 مىڭ گەكتارعا, ازىقتىق داقىلدار الاڭدارىن 36,5 مىڭ گەكتارعا جانە قانت قىزىلشاسى الاڭدارىن, 6,7 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر.
وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ جەدەل دەرەكتەرى بويىنشا اگرارشىلار 2,4 ملن توننا كولەمىندە تۇقىم قورىن قالىپتاستىردى. بۇل رەتتە, فەرمەرلەرگە 55 مىڭ توننا, ونىڭ ىشىندە وڭتۇستىك وڭىرلەرگە – 27 مىڭ توننا تىڭايتقىش جونەلتىلدى
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ 2023 جىلى كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن نارىقتىق قۇنىنان 15-20%-عا تومەن باعامەن جالپى 413 مىڭ توننا ديزەل وتىنى بولىنەتىنىن باياندادى. ءموز ءۇشىن وتىن ءوندىرۋدىڭ ءتيىستى كەستەسى بەكىتىلدى, ونى تاسىمالداۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە شارالار قابىلداندى. بۇل ماسەلە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا.
جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ پەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەيبىت يساباەۆ, سونداي-اق اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مالعاجدار تاتكەەۆ وڭىرلەردىڭ ەگىس ناۋقانىنا دايىندىعى تۋرالى حاباردار ەتتى.
پرەمەر-مينيستر بايانداماشىلاردى تىڭداپ, كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەت قاجەتتى شارالاردى قابىلداعانىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا, جەڭىلدىكتى ديزەل وتىنى ءبولىندى, فورۆاردتىق ساتىپ الۋ مەن سۋبسيديالاۋدى قارجىلاندىرۋ جوسپارلانعان. وتكەن جىلداعىداي, بۇل ماقساتتارعا 140 ملرد تەڭگە نەسيە كوزدەلگەن.
«مەملەكەتتىك قولداۋ فەرمەرلەر تاراپىنان دا بەلگىلى ءبىر شارتتاردى ورىنداۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل – اگروتەحنولوگيالاردى قاتاڭ ساقتاۋ جانە تىڭايتقىشتاردى ۋاقتىلى قولدانۋ», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ كولەمى عىلىمي قاجەتتىلىكتىڭ نەبارى 26%-ىن عانا قۇراپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاندا تىڭايتقىش وندىرەتىن 12 زاۋىت جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت ءونىمدى ساتىپ الۋ ءۇشىن فەرمەرلەرگە سۋبسيديا بەرەدى.
«وسى وندىرىستەردىڭ ءبارىن ەڭ الدىمەن, وتاندىق نارىققا باعىتتاۋ قاجەت. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە سەبىلمەي قالۋىنان ءبىزدىڭ ديحاندارىمىز 10 ملن تونناعا جۋىق جوعارى ساپالى بيداي ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ وتىر. بۇل – جينالعان ءونىمنىڭ جارتىسىنا جۋىق», دەدى ول.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, توپىراقتىڭ توزۋى مەن ەگىس القاپتارىن ارامشوپتەردىڭ باسىپ كەتۋى دە ءونىمنىڭ ساپاسى مەن كولەمىنە كەرى اسەر ەتىپ وتىر. سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلداردىڭ القاپتارىن ازايتۋ تەتىكتەرى دۇرىس جولعا قويىلماي كەلەدى. وسى رەتتە, فەرمەرلەر اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى دۇرىس جۇرگىزىلمەگەن. ولارعا جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ باسقا, بالاما نۇسقالارى ۇسىنىلماعان. وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ءوڭىر اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, وسى باعىتتاعى جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەت.
ۇكىمەت باسشىسى جەڭىلدىكتى ديزەل وتىنىن ءبولۋ جۇمىستارى دا ەرەكشە باقىلاۋدا بولۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ايتتى.
«الىپ-ساتۋ مەن قولدان جاسالعان تاپشىلىققا جول بەرمەۋ كەرەك. بولىنگەن ديزەل وتىنىن باسقا جاققا «جاسىرىن ساتاتىن» وپەراتورلارعا بارىنشا قاتاڭ شارا قولدانۋ كەرەك», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
وسىعان وراي ۇكىمەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ اۋماقتارى بويىنشا ەگىستىك جەرلەردىڭ جالپى اۋدانى مەن جانار-جاعارمايدى قاجەت ەتۋشى شارۋالاردىڭ دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
پرەمەر-مينيستر وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلە, فيتوسانيتاريالىق ءىس-شارالار جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە تىڭايتقىش سەبۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ, وڭتۇستىك وڭىرلەردى سۋارمالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋدى, سونداي-اق ەگىس القاپتارىنا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار داقىلدار مەن جەمشوپتىڭ قاجەتتى كولەمىن ەگۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
سولتۇستىك پەن شىعىستى گازداندىرۋ ماسەلەسى
ۇكىمەت وتىرىسىندا قازاقستاننىڭ ەلدى مەكەندەرىن گازداندىرۋ بارىسى قارالدى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدى گازداندىرۋدىڭ جالپى دەڭگەيى حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 59%-ىن قۇرادى نەمەسە 11,6 ملن ادام گازعا قول جەتكىزدى. بيىل 76 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 73,9 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان, بۇل 160 مىڭ تۇرعىنى بار 55 ەلدى مەكەندى گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىندا ەل بويىنشا گازبەن جابدىقتاۋ 60% دەڭگەيىندە بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ قۋاتىن ۇلعايتقاننان كەيىن «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ 2-3-ءشى كەزەڭدەرىن سالۋ ارقىلى اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن گازداندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى. ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرلەرىن گازداندىرۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەكى نۇسقانى قاراستىرۋدا: «قوستاناي – استانا – پاۆلودار – سەمەي – وسكەمەن» باعىتى بويىنشا گاز قۇبىرىن سالۋ جانە گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جول كارتاسى اياسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنان گاز يمپورتتاۋ.
ودان كەيىن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ گازداندىرۋدىڭ باس سحەماسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى ايتىپ بەردى.
«باس سحەمانى قارجىلاندىرۋ بيۋدجەت قاراجاتى, گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق وپەراتور – «QazaqGaz» كومپانياسىنىڭ كىرىستەرى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا تىيىم سالىنباعان وزگە دە كوزدەر ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. جوبالاردى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلعايۋى گازبەن جابدىقتاۋ دەڭگەيىن 11%-عا نەمەسە 2018 جىلدان باستاپ قوسىمشا 2,6 ملن ادامعا گازعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى» دەدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بيىل 76 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 73,9 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان, بۇل 160 مىڭ تۇرعىنى بار 55 ەلدى مەكەندى گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىندا ەل بويىنشا گازبەن جابدىقتاۋ 60% دەڭگەيىندە بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
ءارى قاراي مينيستر گاز تاسىمالداۋ جۇيەسى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن «QazaqGaz» ۇلتتىق كومپانياسى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ. گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ وتكىزۋ قۋاتتارىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «QazaqGaz» بىرقاتار ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى ىسكە اسىرۋدا. اتاپ ايتساق:
ءبىرىنشى – وتكىزۋ قابىلەتى جىلىنا 5,8 ملرد م3 «بەينەۋ – جاڭاوزەن» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ 2-ءشى تىزبەگىن سالۋ; ەكىنشى – وتكىزۋ قابىلەتى جىلىنا 13,1 ملرد م3 «ماقات – سولتۇستىك كاۆكاز» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ لۋپينگىن سالۋ; ءۇشىنشى – قۇنى 96 ملرد تەڭگەگە الماتى قالاسىندا 2,3-ءشى جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن گازداندىرۋ بويىنشا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار.سونداي-اق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن بيىل جالپى قۇنى شامامەن 75 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن «جاڭاوزەن – اقتاۋ» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ 4-ءشى تىزبەگىن جانە اقتوبە قالاسىندا 3-ءشى تىزبەگىن سالۋ باستالادى.
وعان قوسا اعىمداعى جىلىتۋ كەزەڭىندە ەلدىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىن گازبەن قامتاماسىز ەتەتىن «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» باستى گاز قۇبىرى جوبالىق قۋاتتان ارتىق نەمەسە 106%-عا جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسىعان بايلانىستى ەلدى گازبەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ 2-ءشى تىزبەگىن سالۋ قاجەت.
ودان كەيىن ب.اقشولاقوۆ گاز تەڭگەرىمى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەردى.
سونىمەن قاتار ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, ىشكى نارىقتا تاۋارلىق گازدى تۇتىنۋدىڭ ءوسۋى اياسىندا رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ بويىنشا بىرقاتار جۇيەلى شارا قابىلدانىپ جاتىر. وعان قوسا, ازاماتتاردى گاز جەلىلەرىنە قوسۋ ءۇشىن كەدەرگىلەردى جويۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە: قاجەتتى قۇجاتتار سانى ازايتىلدى, گازعا قوسىلۋ پروتسەسىن اۆتوماتتاندىرۋ ءۇشىن ەلەكتروندىق الاڭ ەنگىزىلۋدە, تاعى باسقا شارالار قولعا الىنۋدا.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قابىلدانعان شارالار گاز جەلىلەرىنە قوسىلۋ قارقىنىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى باعىتتاعى جۇمىس جالعاساتىن بولادى.
«سونىمەن قاتار حالىقتى گازداندىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستارمەن قاتار, ەنەرگيا رەسۋرسى رەتىندە گازدى «ۇتىمدى, ۇنەمدەپ» تۇتىنۋ مادەنيەتىن ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. تالداۋ كورسەتكەندەي, ەلدىڭ جىلى ايماقتارى ورتاشا تەمپەراتۋراسى الدەقايدا تومەن ايماقتارمەن بىردەي دەڭگەيدە گاز تۇتىنادى», دەدى بولات اقشولاقوۆ.
وڭىرلەردە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەرماعانبەت بولەكپاەۆ جانە جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ باياندادى.
ماسەلەنى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر بۇكىل الەمدە جىل سايىن ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا رەسۋرستارىنا, ەڭ الدىمەن گازعا سۇرانىس ارتۋ ۇستىندە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. دەموگرافيالىق ءوسۋدى, ونەركاسىپتىك وبەكتىلەردىڭ ىسكە قوسىلۋىن جانە جەكە سەكتوردى گازداندىرۋدى ەسكەرسەك, قازاقستاندا دا بۇل ماسەلە وتە وزەكتى بولىپ وتىر. ماسەلەن, ەگەر 2020 جىلى گازدى تۇتىنۋ كولەمى شامامەن 17 ملرد تەكشە مەتردى قۇراسا, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 19 ملرد, ال بيىل 20 ملرد تەكشە مەتر بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
ءاليحان سمايىلوۆ مەملەكەت باسشىسى ەلدى گازداندىرۋدى 60%-عا جەتكىزۋ جونىندە مىندەت قويعانىن ەسكە سالدى. جالپى «كوگىلدىر وتىنعا» 11,8 ملن-نان استام تۇرعىنى بار 1 800-دەن استام ەلدى مەكەن قوسىلۋعا ءتيىس.
«بۇل تاپسىرمانى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, «قازمۇنايگاز» جانە «QazaqGaz» كومپانيالارى مەن اكىمدەر تولىق كولەمدە ورىنداۋعا ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.
وعان قوسا ۇكىمەت باسشىسى 2019 جىلى سالىنعان «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ بويىندا ءتيىستى ينفراقۇرىلىم تارتىلىپ, قاجەتتى ىسكە قوسۋ كەشەندەرى ورناتىلعانىن ايتتى. الايدا استانا قالاسى, قاراعاندى جانە اقمولا وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىن كوپتەن كۇتكەن گازعا قوسۋ قارقىنى وتە تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
ۇكىمەت باسشىسى مىسال رەتىندە الماتى وبلىسىنىڭ بيعاش اۋىلىندا تۇرعىندارعا گاز وتكىزۋگە 10 جىل بويى ۋادە بەرىلىپ كەلگەنىن ايتتى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ تولەبي اۋدانىنداعى الشالى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دا بىرنەشە جىلدان بەرى كوگىلدىر وتىن كۇتىپ ءجۇر.
«اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەن باسقا, قالالاردا دا حالىقتى گازبەن قامتاماسىز ەتۋدە پروبلەمالار بار. سالدارىن وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار, استانا ءالى دە «كوك تۇتىنگە كومىلىپ», اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى بويىنشا الەمدىك رەيتينگتەردە كوش باستاپ تۇر. الماتىدا 2-ءشى جەو-دا جاڭا بۋ-گاز قوندىرعىسىن سالۋ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلۋدە. ءوڭىر اكىمدەرى مەن «QazaqGaz» كومپانياسىنا وسى ماسەلەلەردى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋ كەرەك», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرىن گازداندىرۋ ماسەلەسىنە نۇكتە قوياتىن ۋاقىت جەتكەنىن ايتتى. سوندىقتان ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بىرلەسىپ, 1 مامىرعا دەيىن تۇپكىلىكتى شەشىم دايىنداۋى قاجەت.
ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, گاز ينفراقۇرىلىمىنىڭ ابدەن توزۋى دا – كۇرمەۋى شەشىلمەگەن كۇردەلى ماسەلە.
«جىلۋ جەلىلەرى ابدەن توزىپ-بىتكەن ەكىباستۇز بەن رۋدنىيداعى جاعدايدى ءبارىڭىز كورىپ وتىرسىزدار. ال گاز جەلىلەرىنە قىسىم وتە جوعارى, سوندىقتان قاۋىپ تە جوعارى. ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىنىڭ باسىم بولىگى 30 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن سالىنعان جانە ولاردى جاڭعىرتۋ قوماقتى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسى ەنەرگەتيكا, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرى, اكىمدەر مەن «QazaqGaz» تاراپىنان باقىلاۋ تۇراقتى بولۋى ءتيىس ەكەنىن, ال گاز ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ جانە ۋاقىتىلى جوندەۋ جۇمىستارىنا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك ەكەنىن قوسا ايتتى.