كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتىپ, وندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋ مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2013 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالدى.
بىرلەسكەن وتىرىستى اشىپ, جۇرگىزىپ وتىرعان ءماجىلىس توراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى يگور روگوۆقا ءسوز بەردى. ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جولداۋدى دەپۋتاتتار الدىندا جاريا ەتكەن توراعا ۇستىمىزدەگى جىلى ەلدىڭ داڭعىل دامۋ جولىنا, بيىكتەردى باعىندىرۋىنا باستايتىن داۋىرگە تاتىرلىق «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋى, قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق جولىندا بىرىگىپ, الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى سىندى كەۋدەلى ماقساتتى العا قويۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
ءسوزىن ساباقتاي تۇسكەن ول, وسى رەتتە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋدە, قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگى مەن بارلىق ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى قاعيداتتارىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋدا, سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا, سونداي-اق, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگيانى قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋدا جانە وسى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىندا حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرا ءتۇسۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ جانە مەملەكەت باسشىسى جولداۋىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ماڭىزعا يە بۇل قاعيدالارى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
نەگىزگى زاڭداردىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا كونستيتۋتسيالىق سوتتار مەن بالامالى ينستيتۋتتار اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىقتى الەمدىك دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋدەگى جۇمىستاردىڭ دۇرىس باعاسىن العانىنىڭ دايەگى رەتىندە, توراعا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ – كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگى جونىندەگى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنتسيانىڭ قۇرامىنا قابىلدانۋىن العا تارتتى. بۇل – قازاقستاندا كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ ويداعىداي دامىپ وتىرعانىنىڭ دالەلى, دەدى ول ءوز سوزىندە. ودان ءارى ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرتۋداعى وڭ ۇردىستەرگە توقتالىپ وتكەن توراعا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىنە, رەسپۋبليكاداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جىل سايىنعى جولداۋلارعا جاسالعان تالداۋ نەگىزىندە بىرقاتار ۇسىنىمدار مەن ۇسىنىستاردى ورتاعا سالدى.
ونىڭ العاشقىسى – ءتيىستى زاڭ ۇعىمدارىن ورىندى پايدالانۋدىڭ كوپ جاعدايلاردا قۇقىقتىق شىعارماشىلىقتا ونىڭ مازمۇنى مەن باعىتتالۋىنا اسەر ەتەتىنى. زاڭداردى جانە وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلدانعاننان كەيىن قولدانىلۋ بارىسىندا جوعارىدا كورسەتىلگەن جايتتاردىڭ ايقىنداۋشى تۇردە ىقپالى بار. سونىمەن بىرگە, زاڭداردى قابىلداۋدا جانە قولدانۋدا كونستيتۋتسيالىق ۇعىنۋ اپپاراتىن پايدالانۋ ەرەكشە ۇقىپتىلىقتى تالاپ ەتەدى, دەگەن ول ەكىنشى ۇسىنىمدا زاڭنامالىق اكتىلەر جانە سولارعا ىلەسە جۇرەتىن زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ءبىر مەزگىلدە شىعارۋدىڭ قاجەتتىگىنە باسا ءمان بەردى. ويتكەنى, قايسىبىر زاڭ قابىلدانعاندا «نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» قولدانىستاعى زاڭعا دا ءتيىستى تالاپ ەنگىزىلۋى قاجەت. الايدا, ول ءاردايىم ورىندالا بەرمەيدى, زاڭعا تاۋەلدى قۇقىقتىق اكتىلەر كوپ جاعدايلاردا ەداۋىر كەشىگىپ بارىپ قابىلدانادى نەمەسە مۇلدەم قابىلدانبايدى, وسىعان بايلانىستى زاڭنامالىق جانە زاڭعا تاۋەلدى جولمەن رەتتەۋدە تەپە-تەڭدىك جەتىمسىزدىگى بايقالادى دەدى, توراعا.
سونىمەن قاتار, قابىلدانعان شەشىمدەر ونىڭ تاراپتارى ءۇشىن مىندەتتى سيپاتقا يە حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەن جوعارى رەتتەۋشى ورگاندارىنىڭ قالىپتاسۋىنا وراي, حالىقارالىق-قۇقىقتىق اكتىلەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىك تۇرعىسىندا باقىلاۋ ماسەلەلەرى وزەكتى بولا باستاعانىن العا تارتتى. راسىندا, ەلىمىزدىڭ جاڭا ينتەگراتسيالىق ۇيىم – ەاەو اياسىندا جۇمىس جاساۋىندا بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى ايقىن سەزىلەتىنى داۋ تۋدىرمايدى. سول سەبەپتەن, حالىقارالىق شارتتارعا قول قويىلعانعا جانە بەكىتىلگەنگە دەيىن, ول زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرە وتىرىپ, ساراپشىلىق جۇمىستىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كەزەك كۇتتىرمەيدى. ال اتا زاڭىمىزدىڭ باپتارىنىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىنا سەلكەۋ تۇسپەۋى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ەڭ باستى قاعيداتى ەمەس پە؟!
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتوراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, نەگىزگى زاڭنىڭ ۇلىقتىعىن جانە تىكەلەي قولدانىلۋىن ءسوزسىز جانە ءتيىستى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ, كونستيتۋتسيالىق ماتەريالدىق جانە پروتسەسسۋالدىق ەرەجەلەردى قالتقىسىز ساقتاۋ بۇكىل مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار, لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ازاماتتار ءۇشىن مىندەتتى تالاپ بولىپ تابىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا كونستيتۋتسيانى بۇلجىتپاي ورىنداۋ – قازاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ سەنىمدى كەپىلى. ياعني حالىق قالاۋىن زاڭداردا جانە وزگە دە ماڭىزدى مەملەكەتتىك اكتىلەردە ءبىلدىرۋ, سونداي-اق, ازاماتتاردىڭ جاريا ينستيتۋتتارعا ىقپال ەتۋ راسىمدەرىن ۇنەمى جەتىلدىرۋ حالىقتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىنىڭ, ەكونوميكالىق دامۋى مەن ءال-اۋقاتى جاقسارۋىنىڭ پارمەندى كەپىلى بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار, الەۋمەتتىك ارىپتەستىك, تۇلعا, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ ۇشتاسۋى, ولاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى نەگىزىندە قازاقستاندىقتاردىڭ سەنىمىن ودان ءارى ساقتاپ, نىعايتا بەرۋ قاجەت, دەپ وي ءتۇيىندەدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتوراعاسى.
جولداۋدى تىڭداپ, داۋىسقا سالعان قوس پالاتا دەپۋتاتتارى ونى ءبىراۋىزدان قابىلدادى.
پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءبىرلەسكەن وتىرىسىندا ۇكىمەتتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2013 جىلعى رەسپۋبليكالىق اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى دە قارالدى. بۇل ماسەلە بويىنشا الدىمەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بايانداما جاسادى. ول ءوز سوزىندە 2013 جىلدىڭ ناتيجەلەرىنە تالداۋ جۇرگىزۋ ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ قامتاماسىز ەتىلگەنىن جانە جوسپارلانعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىلگەنىن كورسەتكەنىن ايتىپ ءوتتى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءالسىز وسۋىنە جانە ەكسپورتقا, مۇنايعا الەمدىك باعانىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 6 پايىزدى قۇرادى. جىلدىق شامادا ينفلياتسيا 2013 جىلى 4,8 پايىزدى كورسەتتى, بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 1,2 پايىزعا تومەن. ەڭبەك نارىعىندا احۋال تۇراقتى بولىپ قالدى. جۇمىسسىزدىقتىڭ تومەن دەڭگەيى ساقتالىپ, 5,2 پايىزدى قۇرادى. 2013 جىلى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق رەيتينگتەگى پوزيتسيالارىن جاقسارتۋ قامتاماسىز ەتىلدى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگى يندەكسىنىڭ جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەستىڭ جۇرگىزىلۋى جەڭىلدىگىنىڭ رەيتينگتەرى بويىنشا, قازاقستان الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 50 ەلىنىڭ ساناتىنا قوسىلدى. وتكەن جىلى ىسكە اسىرىلعان مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردىڭ 33-ءى ەلدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋعا جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 6 پايىزدىق وسىمىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوبالارىنىڭ ۇلەسى باعالاۋ بويىنشا, 0,8 پايىزدىق تارماقتى قۇرادى. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ, ءونىم كولەمىنىڭ ءوسىمى, كەدەيلىك پەن جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتۋ ينديكاتورلارىنا دا قول جەتكىزىلدى. پارلامەنتتىڭ ساۋالدارى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا جۇمىلدىرىلعان كاسىپورىندار بويىنشا بيۋدجەتكە تۇسەتىن ءتۇسىمدەرگە مونيتورينگتى ودان ءارى جالعاستىراتىن بولامىز, دەدى ق.سۇلتانوۆ.
سونداي-اق, قارجى ءمينيسترى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تۇسىمدەرى 100,6 پايىزعا اتقارىلعانىن, بۇل 5 ترلن. 272 ملرد. تەڭگەنى قۇراعانىن جەتكىزدى. بۇل كورسەتكىش 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا, 7,8 پايىزعا نەمەسە 383 ملرد. تەڭگەگە ارتىق. الەمدىك نارىقتاعى كونيۋنكتۋرا سالدارىنان, تاۋ-كەن كومپانيالارى بويىنشا كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ تومەندەۋى اياسىندا شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور كاسىپورىندارى پايداسىنىڭ ءوسۋى بايقالىپ وتىر. وسى سەكتوردان كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ تۇسىمدەرى 14 پايىزعا ارتتى. بۇل ەكونوميكانىڭ نومينالدى وسۋىنەن اسىپ تۇسەدى, دەدى بايانداماشى بۇل رەتتە. ال رەسپۋبليكالىق شىعىستارعا قاتىستى ءسوز قوزعاعان باقىت سۇلتانوۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 5 ترلن. 991 ملرد. تەڭگەگە تولىق ورىندالعانىن, بۇل جوسپاردىڭ 99 پايىزىن قۇراعانىن اتاپ ءوتتى. 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا شىعىستار 195 ملرد. تەڭگەگە, ياعني 3,4 پايىزعا ءوستى. تىكەلەي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ بويىنشا, مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى ارتتى. بيۋدجەتتىك باعدارلامالار ءىس-شارالارىنىڭ 90 پايىزدان استامى ءوزىنىڭ ماقساتىنا تولىق جەتكىزىلدى. مۇنى جاقسى ناتيجە دەپ باعالاۋعا بولادى. ال 2013 جىلى بيۋدجەت باعدارلامالارىنىڭ ساپا كورسەتكىشتەرىن جوسپارلاۋ 8 پايىزعا جاقساردى. بىراق, بىزدە ءالى دە اتقاراتىن جۇمىس بارشىلىق. قاراجاتتى ءتيىمدى ءارى تولىق پايدالانۋ بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اجىراماس كومپونەنتتەرى بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, بيۋدجەتتىڭ يگەرىلۋى بويىنشا ماسەلەلەر وتە وزەكتى بولىپ تۇر, دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بۇل ورايدا.
ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قوزى-كورپەش جاڭبىرشين ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەبى سەنات پەن ءماجىلىستىڭ كوميتەتتەرى مەن جۇمىس توپتارىنىڭ 25 وتىرىسىندا جانە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ 2 وتىرىسىندا جان-جاقتى قارالعانىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ تەرىس اسەرىنە قاراماستان, ەلىمىزدىڭ ماكروەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعى قامتاماسىز ەتىلدى. سونىمەن بىرگە, 2013 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن كەشەندى باعالاۋ ونى جوسپارلاۋدا جانە اتقارۋدا بىرقاتار پروبلەمانىڭ ورىن العانىن كورسەتتى. بۇل پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ قاجەتتىلىگى قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋ جاعدايىندا ايرىقشا وزەكتى بولىپ تۇر. ءويتكەنى, ءتيىمدى پرەزيدەنتتىك ساياسات جاڭا گەوساياسي جاعدايلاردا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالۋدا, دەدى ق. جاڭبىرشين.
پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءبىرلەسكەن وتىرىسىندا كۇن تارتىبىنە شىققان ماسەلەلەر بويىنشا نەگىزى باياندامالار جاسالعاننان كەيىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ءسوز الدى. ول ءوز سوزىندە ەل ەكونوميكاسىنا ەكونوميكالىق قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ءتيىمدى شارا قابىلداپ, ۇلتتىق قوردان 1 ترلن. تەڭگە بولۋگە تاپسىرما بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل قارجى ءبىرىنشى كەزەكتە وڭدەۋ ونەركاسىبىن قولداۋعا, ونى دامىتۋعا جانە وسى سالاعا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا باعىتتالاتىن بولادى, دەدى ك.ءماسىموۆ. سونداي-اق, ول ەكونوميكاعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن 1 ترلن. تەڭگەنىڭ العاشقى 100 ملرد. تەڭگەسى ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبىن دامىتۋعا باعىتتالاتىنىنا دا توقتالدى. ۇلتتىق قوردان ءبولىنىپ, «بايتەرەك» قورى ارقىلى وتكەن العاشقى 100 ملرد. تەڭگە قازىرگى ۋاقىتتا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى ناقتى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل كەزەڭدە ءبىز ازىق-ت ۇلىك وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا باسا نازار اۋداردىق, دەدى ءوز سوزىندە ۇكىمەت باسشىسى.
بۇل كۇنى دەپۋتاتتار ۇكىمەت باسشىسىنا بيۋدجەتتىك ءتارتىپتى نىعايتۋعا, مەملەكەتتىك جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىنەتىن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋىنە قاتىستى وزدەرىن تولعاندىرعان ساۋالدارىن قويدى. ك.ءماسىموۆ بيۋدجەتتىك ءتارتىپتى نىعايتۋعا باعىتتالعان زاڭنامالارعا تۇزەتۋلەردى پارلامەنتكە ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى. بۇل رەتتە, پرەمەر-مينيستر وسى باعىتتاعى زاڭنامالارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ءۇشىن دەپۋتاتتارعا العىسىن ءبىلدىرىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە بيۋدجەتتى پايدالانۋ بويىنشا وبلىستار مەن استانا جانە الماتى اكىمدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىنىن جەتكىزدى. ك.ءماسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ورايدا تەك كىنالىنى جازالاۋ عانا ەمەس, ەڭ باستىسى, ەكونوميكاعا جانە حالىققا بولىنگەن قارجىنىڭ دۇرىس باعىتتا جوسپارلانىپ, ءتيىستى ماقساتقا يگەرىلۋى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس.
بىرلەسكەن وتىرىس اياسىندا دەپۋتاتتار بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى, سالىقتى اكىمشىلەندىرۋ تيىمدىلىگىنىڭ ازدىعى جانە كولەڭكەلى ەكونوميكا ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمسىز باسقارۋدىڭ العىشارتتارىن قالىپتاستىراتىنىنا نازار اۋداردى. الداعى ۋاقىتتا بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى ءارى ءتيىمدى پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ اتقارىلۋىن جەتىلدىرۋ مەن مەملەكەت اكتيۆتەرىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلۋى ءتيىس.
انار تولەۋحانقىزى,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».