زامانىنا ساي تەحنولوگياسى جەتىك ەل

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ باستاعان ءبىر توپ دەپۋتات رەسمي ساپارمەن فينليانديا استاناسى حەلسينكيگە كەلدى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا الدىمەن سۋومي ەلىن الەمگە تانىتقان وزىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيامەن, جەتەكشى ءوندىرىس ورىندارىمەن, ولاردىڭ شىعاراتىن الدىڭعى قاتارلى ونىمدەرىمەن تانىستى. بۇگىندە قازاقستان مەن فين­ليانديا اراسىنداعى كوپتەگەن سا­لا­داعى بايلانىستار قارقىندى دامىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن فينليانديادان الاتىن, ۇيرەنەتىن تاجىريبە وتە كوپ. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا “نۇر وتان” حدپ ساياسي كەڭەسىنىڭ بيۋرو وتىرىسىندا ەل­باسى تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ باس­تاپقى دامۋ جولىندا “وڭ­تۇس­تىك-شىعىس جولبارىستارىنان” ۇيرەنگەنىن جانە دۇرىس جولدى تاڭ­داعانىن, ولاردىڭ ستراتە­گيا­لىق جوسپاردى قۇرعانىمىزداي وركەندەگەنىمىزدى, ءبىزدىڭ بۇل كە­زەڭ­نەن وتكەنىمىزدى, ەندى فين­ليان­ديادان ۇيرەنۋ كەرەكتىگىن جانە العا وزۋدى ماقسات تۇتۋىمىز قا­جەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ ەلىمىز فينليان­ديا­نى ەۋروپاداعى ماڭىزدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ارىپتەس رەتىندە قاراستىرادى. ويتكەنى, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شى­عا­رۋ­دا, ۇلتتىق ەكونوميكانى جاڭ­عىر­تۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋدا ال­دىڭ­عى قاتارلى تەحنولوگيا­لار­مەن قامتاماسىز ەتىلگەن بۇل ەلدىڭ تاجىريبەسىنىڭ قاجەتتىلىگى ايقىن­دالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە قا­زاقستان فينليانديانى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارىنا قول­داۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن جوعارى باعالايدى. دەگەنمەن, ءوزارا ىن­تىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتە ءتۇسۋ ماقساتىندا ەكى ەل دە ارادا بارلىق باعىتتار بويىنشا ەكى­جاقتى قارىم-قاتىناستىڭ دا­مۋى­نا مۇددەلى. اسىرەسە, پارلا­مەنتارالىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ما­ڭىزى زور. مىنە, وسى ورايدا ساۋ­دا-ساتتىق, يننوۆاتسيانى قولداۋ, جوعارى تەحنولوگيانى يگەرۋ بارىسىندا تاجىريبە ءبولىسۋ ەكى جاقتى بايلانىستى بارىنشا دامىتا تۇسەدى. ەلباسى قازاقستان فينليان­ديا­دان جوعارى ساپالى ءبىلىم بەرۋ ستان­دارتتارى, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە باسە­كەلەستىك جاعدايلارىندا قارجى ءبولۋ سالالارىندا, كەلەشەكتىڭ ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمى, مەملە­كەت­تىڭ بىرلىگىن كۇشەيتۋدە, عىلىم مەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا ۇيرەنە­تىن ىستەر بارشىلىق ەكەنىن ايتتى. وسىعان وراي قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەلەگاتسياسى ء“Sىtra” فين يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق قورىنىڭ قىزمەتىمەن تانىستى. وسى قوردىڭ قوعامدىق بايلانىس­تار جونىندەگى ديرەكتورى تەپپو تۋرككيدىڭ ايتۋىنشا, ءSىtra تاۋەلسىز مەملەكەتتىك قورىنىڭ نەگىزگى ماق­ساتى ەل ەكونوميكاسىن قۇرىلىم­دىق وزگەرتۋ ارقىلى الەمدىك رى­نوك­تا فينليانديانىڭ باسەكەگە قا­بىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابى­لا­دى. بىراق, ءبىز ءۇشىن “تاۋەلسىز” جانە “مەملەكەتتىك” دەگەن سوزدەردىڭ قو­سىلا ايتىلۋى تاندانىس تۋعىزعان­دىق­تان, ونىڭ سىرى تەپپو تۋرك­كي­دىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ءSىtra قورى مي­نيسترلەر مەن مەملەكەتتىك اگەنتتىك­تەر­گە ەمەس, تىكەلەي ەل پارلامەنتىنە باعىنىشتى بولۋىندا كورىنەدى. ويتكەنى, پارلامەنتتىك باقىلاۋ كەڭەسى ءSىtra ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىن تاعايىندايدى ەكەن. قازىر ونىڭ قۇرامىنا ءۇش – قارجى, ەكونوميكالىق دامۋ, ءبىلىم مي­نيسترى­نىڭ ورىنباسارلارى جانە تۋركۋ ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ پرو­فەسسورى, زاڭ مەكتەبىنىڭ پروفەس­سو­رى جانە ءSىtra ديرەكتورى كىرەدى. بۇگىنگى تاڭدا قور كاپيتالى 126 ملن. ەۋرونى قۇرايدى. اتالعان قور­دىڭ نەگىزى 1967 جىلى فينليانديا بانكىنىڭ بولىمشەسى رەتىندە 100 ملن. فين ماركاسى كاپيتالىمەن قالانعان ەكەن. سونان ءوزىنىڭ ال­عاش­قى 15 جىلى ىشىندە تەك عىلى­مي-زەرتتەۋ قىزمەتىن عانا قارجى­لان­دىرىپ وتىرعان. ال 1983 جىلى بۇل مىندەتتى تەحنولوگيا جانە ين­نو­ۆاتسيا جونىندەگى TEKES فين اگەنتتىك قورى موينىنا الىپ, ءSىtra بولسا, ۆەنچۋرلىك ۇلگى بويىنشا دامي باستاعان. ءسويتىپ, ول جىلدارى ءSىtra قورى بولاشاعى بار بيزنەس جوبالار ءۇشىن وزىنە 100 پايىز ين­ۆەس­تيتسيا العان. قازىر فينليان­ديا­دا ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋ وزىندىك يندۋسترياعا اينالىپ دامىعان كەزدە جوبالارداعى ءSىtra قورىنىڭ ۇلەسى شامامەن 10 پايىزدى قۇراي­دى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ايتا كەتەيىك, ۆەنچۋرلىك قور دەگەنىمىز تەك يننوۆاتسيالىق كاسىپورىندارمەن جانە جوبالارمەن عانا جۇمىس ىستەيتىن ينۆەستيتسيالىق كومپانيا بولىپ تابىلادى. اتالعان قورلار ين­ۆەستيتسيانى باعالى قاعازدارعا نەمەسە تاۋەكەلى جوعارى كاسىپورىن­دارعا توتەنشە جوعارى پايدا كۇتۋ اياسىندا سالۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سون­دىقتان دا مۇنداي سالىمدار جوعارى تەحنولوگيالار, جاڭا عىلى­مي جاسالىمدار سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. سوندا الگى جوبالاردىڭ 70-80 پايىزىنىڭ قايتارىمى بولماسا دا, قالعان 20-30 پايىزى بارلىق شىعىندى جابادى ەكەن. ء“Sىtra” فين يننوۆاتسيالىق-تەح­نولوگيالىق قورىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسقاننان كەيىن قازاقستاندىق دەلەگاتسيا حەلسينكي قالاسىنان 38 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان يار­ۆەنپيايا قالاسىنداعى “Honkarakenne Ltd” اق-قا كەلدى. فين “حونكا” كون­تسەرنى الەمنىڭ 30 ەلىندە ءوزىنىڭ رەسمي وكىلدىگى بار اعاش ۇيلەردى جاسايتىن الەمدەگى جەتەكشى ءوندىرىس بولىپ تابىلادى. ولاي دەيتىنىمىز, وسىنداعى ادامداردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كومپانيا الەمدىك اعاش ۇيلەر يندۋسترياسىندا جارتى عاسىر بويىنا كوش باستاپ كەلەدى ەكەن. ول بارلىق ۇدەرىستى باستان-اياق – جوبا­لاۋدان جانە كونتسەرن­نىڭ وزىندىك زاۋىتتارىندا ءوندىرۋ­دەن ينتەرەر­لىك شەشىمدى جۇزەگە اسىرۋ مەن ءۇي­لەرگە كەپىلدىك قىزمەت كورسەتۋگە دەيىن قۇرىلىستى كەشەن­دى تۇردە جۇرگىزەدى. مىنە, سوندىق­تان دا قا­زىرگى ۋاقىتتا مۇندا “حونكا” اتاۋى قالا ماڭىنداعى جاي­لى ۇيلەردىڭ سيمۆولىنا اينا­لىپتى. ونىڭ شىعارعان ۇيلەرىنىڭ ساپاسىنا سىن ايتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق ول ءۇي­لەر­دىڭ قۇنى دا زاتىنا ساي شارىقتاپ تۇر. دەگەنمەن, سوعان قاراماستان, الەمنىڭ ەلۋ ەلىندەگى جەتپىس مىڭنان استام وتباسى قالا ماڭىنداعى لايىق­تى ۇيلەردە تۇرۋ ءۇشىن “حون­كانى” عانا تاڭداپتى. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, دۇنيە جۇزىندەگى اعاش ۇيلەردى شىعاراتىن ءوندىرىس­شىلەر اراسىندا “حونكا” كونتسەرنى وزدەرىنىڭ ونىمدەرىنە ەۋروپالىق ساپا ستاندارتىن انىقتايتىن “سە” بەلگىسىن تاعۋ قۇقىعىن ءبىرىنشى بولىپ الىپتى. 2000 جىلدان باستاپ “حونكانىڭ” كوتتەدجدىك نۇسقالارى تمد ەلدەرىندە دە توبە كورسەتە باستاعان. بۇدان كەيىن ءماجىلىس توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ باستاعان قا­زاقستاندىق دەلەگاتسيا فينليانديا استاناسىنىڭ ىرگەسىندەگى ەسپوو قا­لاسىنا اتباسىن تىرەدى. وندا ءونى­مىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ حالقى قولدانا­تىن, الەم تانىپ, مويىنداعان ء“Nokىa” كونتسەرنىنىڭ باس كەڭسەسى ورنالا­سىپتى. ءNokىa كورپوراتسياسى ىقشام تەرمينالدارمەن (كلاسسيكا­لىق ىقشام تەلەفوندار, ءNserىes شاعىن كومپيۋتەرلەرى, بيزنەس-پايدالانۋشىلارعا ارنالعان ءEserىes اپپاراتتارى) قاتار, ۇيالى جانە تۇراقتى بايلانىس وپەراتورلارى ءۇشىن (Networks بولىمشەسى) جابدىقتار شىعارادى. بۇدان كەيىن قازاقستاندىق توپقا تانىستىرىلعان قىزمەتى مەن ءتاجى­ريبەسىندە ۇلگى الارلىق ءمانى بار ءTelىaSonera تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كومپانياسى بولدى. ول اناۋ-مىناۋ ەمەس, شۆەيتساريا مەن فينليان­ديا­نىڭ ۇيالى بايلانىس رىنوگىنداعى كوشباستاۋشى ەكەن. شتاب-پاتەرى شۆەتسيانىڭ استاناسى – ستوك­گولم­دە ورنالاسقان. اتالعان كوم­پانيا سوناۋ 2002 جىلى فيندىك Sonera-نىڭ شۆەدتىك ءTelىa-عا قوسىلۋى ناتيجەسىندە پايدا بولعان. اتالعان ورىنداردى ارالاپ, قىز­مەتىمەن كەڭىنەن تانىسىپ شىق­قان ورال مۇحامەدجانوۆ بۇگىن فين­ليانديانىڭ سىرتقى ساۋدا جانە دامۋ ءمينيسترى پااۆو ۆيايۋريۋ­نەنمەن, ەل پرەمەر-ءمينيسترى ماتتي ۆانحانەنمەن جانە ءبىلىم ءمينيسترى حەننو ۆيرككۋنەنمەن كەز­دەسەدى دەپ كۇتىلۋدە. الەكساندر تاسبولاتوۆ – حەلسينكيدەن.