كورەيلەر تارتقان تاۋقىمەت

«ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ۇلتتىق ءارحيۆتىڭ قىزمەتكەرلەرى رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك ەكونوميكا ارحيۆىندە (رمەا, ماسكەۋ قالاسى) دەپور­تاتسيادان كەيىنگى العاشقى جىل­دارداعى قازاقستانداعى كورەي­لەر­دىڭ ءومىرى تۋرالى بۇرىن قۇپيا بولعان قۇجاتتاردى انىقتادى. ناق­تىراق ايتساق, رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك ەكونوميكا ارحيۆىندەگى «كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى. قونىس اۋدارۋ بيۋروسى» اتتى №5675 قوردا قازاق كسر-نە كورەي قونىس اۋدارۋشىلارىن شارۋا­شىلىققا ورنالاستىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى, ولاردىڭ تۇر­مىستىق جانە شارۋاشىلىق قۇ­رى­لىمى تۋرالى قۇجاتتار ساق­تالعان.

قۇجاتتار, ەڭ الدىمەن, قو­نىس اۋدارۋشىلاردىڭ دەپورتاتسيا­دان كەيىنگى جىلدارداعى جاعدايىنىڭ تىم اۋىر بولعانىن كورسەتەدى. 1938 جىلى قىزىلوردا وبلىسىن­دا قونىس اۋدارۋشىلار وتىر­عىزعان كۇرىشتىڭ كوپ بولىگى قۋراپ قالادى. سەبەبى ءدال سول جىلى قۋاڭ­شىلىققا بايلانىستى سىر­دىڭ سۋى تارتىلىپ قالعان ەدى. وسىنىڭ سالدارىنان 3 900 قونىس اۋدارۋشى شارۋا قوجالىعى اش­تىققا ۇشىرادى.

قۇجاتتارعا سايكەس وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1939 جىلى قاتتى قۇرعاقشىلىق بولىپ, لۋگو­ۆوە, پاحتا-ارال, جامبىل, سۆەر-د­لوۆ­سك جانە تۇلكىباس اۋداندارىندا استىقتى سۋارۋعا سۋ تاپشى بولدى. ءدال 1938 جىلداعىداي كۇ­رىش داقىلدارىنىڭ كوپ بولىگى قۋ­راپ قالدى. الماتى وبلىسىن­دا دا وسىنداي جاعداي ورىن الىپ, دەپورتاتسيالانعان كورەيلەر وتە قيىن جاعدايعا دۋشار بولدى. ولارعا ازىق-ت ۇلىك تاراتىپ, شۇعىل كومەك كورسەتپەسە, ءىس ناسىرعا شاباتىن ەدى.

وسىنداي قيىن جاعدايعا قارا­ماستان, اۋىل شارۋاشىلىعى حالىق كوميسسارياتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا مەليورا­تسيا جوسپارىن ازىرلەۋدى جالعاس­­تىرا بەردى. سول جوسپار­دى جۇزەگە اسىرۋعا ءبىزدىڭ ەلگە جەر اۋدارىلعان كورەيلەر شاقىرىلدى.

قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىر­لەرىنە قونىس اۋدارعان كورەيلەرگە جەردى مەليوراتسيالاۋ­دى ۇيىمداستىرۋ جانە كۇرىش شا­رۋاشىلىقتارىن قۇرۋ جۇكتەلگەن بولسا, رەسپۋبليكانىڭ ور­تالىعى مەن سولتۇستىگىندە كورەي­لەر جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان كول­حوز­دارعا قو­نىستانىپ, 1930 جىل­دارداعى اشتىقتان كەيىن قا­ڭىراپ بوس قالعان جەرلەرگە ورنالاستىرىلدى.

سونداي-اق بيلىك كورەي با­لىق اۋلاۋ شارۋاشىلىقتارىن ۇيىم­داستىرۋ مىندەتىن العا قوي­دى. بىراق بۇل جوبالار كوبىنە قاعاز كۇيىندە قالدى. ماسەلەن, اقتوبە وبلىسىندا 1938 جىلى ەكى كورەي كولحوزى گەكتارىنا 3-4 تسەنتنەرگە دەيىن, قالعان ەكەۋى 1-2 تسەنتنەرگە دەيىن كۇرىش ءونىمىن الدى, ال ەگۋ نورماسى گەكتارىنا 2,5-3 تسەنتنەر بولعان ەدى. بۇل ۇلكەن اپات, شاش-ەتەكتەن شىعىن بولاتىن. جاڭا كولحوزشىلاردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ بالىق اۋلاۋ ەسەبىنەن بولادى دەپ جوبالاندى. بىراق كورەيلەردە قايىق تا, تور دا بولماعاندىقتان, ونىڭ ۇستىنە جازدا ولاردى قۇرىلىس جۇمىستارىنا جەگىپ قويعاندىقتان, بالىق اۋلاپ جارىتپادى. سوندىقتان كۇزگە دەيىن كولحوزداردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ناتيجە بەرمەدى.

قازاقستاندا كورەي شارۋالارىن قونىستاندىرۋدىڭ باستاپقى جوسپارى كەڭەس وداعى حالىق كو­ميسسارلارى كەڭەسىنىڭ 1938 جىلعى 20 اقپانداعى قاۋلىسى نە­گىزىندە جاسالدى. وندا جاڭادان قۇرىلاتىن ۇجىمشارلارعا 10 096, بۇرىننان بار ۇجىمشار­لارعا 4 504, بالىق اۋلاۋ بازالارىنا 2 400, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەرگە 3 530 كورەي وتباسىن جىبەرۋ كوز­دەلگەن.

وسىلايشا, 1938 جىلى, ماسە­لەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 776 شارۋانى بىرىكتىرگەن 5 دەربەس كورەي ۇجىمشارى بولدى. ونىڭ ىشىندە 3 دەربەس ۇجىم­شار­دا 448 شارۋا بولدى, جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان 7 ۇجىمشاردا 153 كورەي شارۋاشىلىعى سالىندى, قا­راعاندى وبلىسىندا 687 كورەي وتباسى ۇجىمشار جۇمىسىنان تىس بالىق اۋلاۋمەن اينالىستى.

جاڭا كورەي ۇجىمشارلارىنىڭ كوپشىلىگى تەمىرجول ۆوكزالدارىنان الىس جەردە ۇيىمداستىرىلدى. بۇل ولاردىڭ سىرتقى الەممەن بايلانىسىن شەكتەۋ ماقساتىندا جاسالدى. ويتكەنى ەل باسشىلىعى ەشقانداي سەبەپ بولماسا دا, ولاردان تىڭشىلىق جاسايدى دەپ كۇدىكتەندى. جاڭادان قۇرىلعان كورەي ۇجىمشارلارىن قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ سىن كوتەرمەدى. سول سەبەپتى جاڭا قونىستانۋشىلار ءۇشىن تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى كەش باستالدى, كەيىن ول 1939 جىلعا اۋىستىرىلدى. دەرەككوزدەردە كورسەتىلگەندەي, قۇرىلىستى جولعا قويۋ مۇمكىن بولمادى. الدىمەن ونى نكۆد باسقاردى, سودان كەيىن بۇل جۇمىس «سپەتسستروي» ۇيىمىنا تاپسىرىلدى, ال 1938 جىلى مامىردا كسرو حالىق ەگىنشىلىك كوميسسارياتىنا جۇكتەلدى.

ياعني 1938-1939 جىلدارداعى قىستى تاۋەلسىز كورەي ۇجىمشار­لارى باسپاناسىز, مەكتەپتەرسىز, فەلدشەرلىك پۋنكتتەرسىز وتكىزدى. ولار قازىلعان بلينداجداردا قاقاعان ايازداردان جان ساقتادى.

قوستاناي وبلىسىندا 60 كورەي بالاسى وقۋعا بارمادى, ويت­كەنى ولار ورىس ءتىلىن مۇلدەم بىل­مەگەن. حالىق كوميسسارلار كە­ڭەسىنىڭ 1938 جىلعى 16 قازان­داعى قاۋلىسىمەن قوستاناي وبلىس­تىق اتقارۋ كوميتەتىنە وسى بالالاردى ورىس تىلىنە وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ ۇسىنىلدى.

جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۇجىم­شار­لارعا قونىستانعان كورەيلەرگە دە ءۇي سالىپ بەرۋ كەرەك ەدى, بىراق بۇل دا دەر كەزىندە ورىندال­مادى. ولاردى جەرگىلىكتى حالىق ءوز ۇيلەرىنە الىپ, قىستىڭ سۋىعى­نان امان ساقتاپ قالدى. كوپ ۇزا­ماي مەملەكەتتىڭ ولارعا ءۇي سالىپ بەرمەيتىنى بەلگىلى بولدى. ۇكى­مەت كورەيلەردى ۇيمەن قام­تاما­سىز ەتۋدى سول ۇجىمشارلاردىڭ موي­نىنا ىلە سالدى. وسى­لاي­شا, قازاقستانداعى كورەي­لەر­دى بيلىك شىن مانىندە تاع­دىر­دىڭ تالقىسىنا تاستادى دەپ اي­تۋعا بولادى. ولار تەك جەرگى­لىك­تى حا­لىقتىڭ قولداۋى مەن قام­قور­لى­عىنىڭ ارقاسىندا عانا امان قالدى.

ساعيلا نۇرلانوۆا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى