جاقسىلىق

كەشەگى وليمپيادا چەمپيونى, بۇگىنگى بيزنەسمەن  ج.ۇشكەمپىروۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر ادامگەرشىلىكتىڭ اق تۋىن جەلبىرەتىپ, قاشاندا ءبىر قالىپتان تايماۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باقىت. سول باقىتقا باس­تايتىن ەڭبەكقورلىق, توزىمدىلىك, شىدامدىلىق دەپ تىزبەلەنەتىن ادامي اسىل قاسيەتكە تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان كەشەگى وليمپيادا چەم­­پيونى, بۇگىنگى بيزنەسمەن جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆپەن جوسپارلى ماقالامىزدى جازۋ ءۇشىن كەزدەسۋدىڭ ءساتى تالدىقورعاندا ءتۇستى. ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىنا دەگەن ءىلتيپاتىن, قۇرمەتىن ءوز اۋزىنان ەستىپ, كورگەندە سۇيسىنبەسكە لاج قالمادى. بيازى مىنەزى, مەيىرىمگە تولى قوس جانارى, جارقىن جۇزىنەن نۇر توگىلىپ تۇر. قۇددى سوم التىن ىسپەتتى جان  – جاقسىلىق اعا  اشىلىپ سويلەگەن سايىن كوڭىل تولتىرار دەرەكتەردىڭ قازاقى قۇندىلىعى ارشىپ الىپ قاجەتىڭە جاراتا عوي دەگەندەي, بىرىنەن ەكىنشىسى اسىپ  تۇر. اۋەلى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ كىسىلىك كەلبەتىن  اشۋعا تالپىندىق. «قاجىمۇقاندى بىلمەيتىن قازاق بار ما؟! داڭقتى بالۋان تۋرالى جازىلعان كىتاپتى 5-سىنىپتا جۇرگەندە جاستانىپ جاتىپ وقىدىم. 1965 جىلى امانجول بۇعىباەۆ پەن ابىلسەيىت ايحانوۆ گازەت بەتىنەن تۇسپەيتىن ەدى عوي. كىتاپ پەن گازەتكە شۇقشيا قالسام اجەم ءباتيما با­سىمنان سيپاپ مەيىرىمىن توگە وتىرىپ, تۇ­لا بويى­ما قازاقى قۇندىلىقتى سىڭىرە بەرگەندىكتەن ەرىنۋدى بىلمەيتىن ەڭبەكقور بولىپ ءوستىم. اۋىل جاستارى سىنعا تۇسەر باسەكە – جوڭىشقا شابۋدا الدىما جان سالماي, ءبىر ءوزىم 4-5 جىگىتتىڭ جابىلا ىستەگەنىن تىندىرىپ تاستايتىنمىن. 1968 جىلى سەمەي زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, زوو­تەحنيك ماماندىعىن الىپ شىقتىم. ءبىر كۇنى ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىنا باردىق. ءبىز قۇرالپىلاس جىگىتتەردىڭ ەڭ مىقتىسىمەن سۋعا جۇزۋدەن  جارىسىپ وزىپ ەدىم, ەرەسەكتەۋ ءبىر جىگىت مەنىمەن جاقىن تانىسىپ, بۇل جارىستى بيزنەسكە اينالدىرىپ الدىق. سول جارىستىڭ پايداسىن اسكەر قاتارىندا جۇرگەنىمدە كورىپ, سىندارلى ساتتە سۋ استىندا 3 مينۋت 58 سەكۋند تۇرىپ رەكوردتى جاڭالادىم. ەڭبەكقورلىقتىڭ پايداسىن ۇلكەن سپورتتا جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدا كوردىم», دەدى جاقسىلىق اعا. الماتى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنان الىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, «جاقسىلىق» شارۋا قوجالىعى 2006 جىلى بالقاش اۋدانى, اقجار اۋىلى  اۋماعىندا قۇرىلعان. 6000 باستان استام ەت باعىتىنداعى  قازاقتىڭ اقباس, «سانتا-گەرترۋدا», «اۋليەكول» اتتى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن, سونداي-اق, 1500 باستان استام قازاقتىڭ اسىل تۇقىمدى «جابى» جىلقىسىن وسىرەدى. جامبىل اۋدانى, مىڭباەۆ اۋىلىندا 1000 باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ كەشەنى, مال سويۋ تسەحى جۇمىس ىستەپ تۇر. «بەلارۋس متز-82», «جۆپ-4,9» جاتكاسى, «سز 3,6ل» تۇقىمسەپكىش, ءارتۇرلى ماركاداعى 5 دانا جۇك ماشينالارى, 8 تراكتور, كومباين جانە تاعى باسقا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى بار. ارپا, بيداي سەۋىپ ءوسىرىپ جيناپ الادى. بۇل جۇمىستاردى ۋاقىتپەن ساناسپاي اتقارىپ, ءاماندا باسشىعا دەگەن قۇرمەتىن كورسەتەتىن 45 ادامنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 100 000 تەڭگە. بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى  شەتەلدەردەن قىرۋار قارجىعا ساتىلىپ اكەلىنىپ جاتقان مالدىڭ جەرسىنۋى بولىپ وتىر. راس, ازىرگە  اسىل تۇقىمدى بۇقالار  تالاپقا ساي كۇتىمدە باعىلىپ, سەلەكتسيالىق جولمەن ۇرىعى الىنىپ انالىقتارعا قۇيىلۋدا. سونىمەن قاتار, اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ مۇزداتىلعان ۇرىعى دا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اكەلىنىپ پايدالانىلۋدا. ەندى سول مالدىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى  تۇقىمى تابيعي جولمەن وسە الا ما؟ نەگىزى اسىل تۇقىمدى مالدى عىلىمي جانە تابيعي جولمەن تەڭ ۇرىقتاندىرىپ جەتىسۋ جەرىندە جاقسى جەتىستىككە جەتىپ جۇرگەن كەيىپكەرىمىز تۋرالى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تىنىشباي دوسىمبەكوۆتىڭ سوزگە تارتقان ەدىك. جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى. سپورتتاعى جەتىستىكتەرى الەمگە ايگىلى. بۇگىندە ول اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە جاڭا ءبىر قىرىن اشىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي بيزنەستى وركەندەتىپ وتىر. اسىرەسە, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن ازامات دەسەك قاتەلەسپەيمىز. نەگىزى ول كوپسالالى  شارۋاشىلىقتىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىر. جىكتەپ ايتساق, ەگىن شارۋاشىلىعى, مال شارۋاشىلىعى دەپ بولىنەدى. ءىرى قارا, جىلقى, تۇيە, قوي ءوسىرىپ مىڭباەۆ اۋىلىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتىپ, تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدە. سپورت كەشەنىن سالعانى ءوز الدىنا. جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ باعىپ ءوسىرىپ وتىرعان قازاقتىڭ اقباس اسىل تۇقىمدى سيىرى 1960 جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جەرگىلىكتى قازاقى سيىر مەن امەريكالىق «گەرەفورد» تۇقىمدى بۇقالارىن شاعىلىستىرىپ ورتاسىنان الىنعان اسىل تۇقىمدى ەت باعىتىن­داعى ءىرى قارا بولىپ تابىلادى. بۇل مالدىڭ ەرەكشەلىگى سول, شولەيتتى جەردە دە, سۋ جاعاسىن­داعى قامىس قۇراقتىڭ اراسىندا دا ءومىر ءسۇرۋ­گە بەيىم. وسى اسىل تۇقىمدى مال باسىن ساقتاپ, وسىرۋگە جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ زور ۇلەس قوستى. ولاي دەيتىنىم, كەڭەستىك داۋىردەن سوڭ قولدا بار مالدىڭ تالان-تاراجعا تۇسكەنى, اركىمنىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي باعىلىپ, اسىلدىعىن جوعالتا باستاعانى ءمالىم. مىنە, سول كەزدە جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى مالىن جەر-جەردەن جيناپ, ءوز باعىمىنا العان-تىن. بۇگىنگى تاڭدا تابىنىمەن جايىلىپ جۇرگەن سيىرىن ايتپاعاندا, جىلىنا 1000 باس ءىرى قارانى بورداقىلاپ, سويىپ ساتۋعا ارناپ جاسالعان كەشەنى بار. مالدىڭ باسىن ساقتاۋمەن بىرگە ساپاسىنا دا ءجىتى كوڭىل بولەتىن ول باعىمىنداعى سيىرلاردىڭ ءار جۇزىنەن 90 باس بۇزاۋدان الىپ وتىر. ءسويتىپ, مال شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى رەتىندە دە تانىلىپ, جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتۋدە. سوندىقتان, «جاقسىلىق» شارۋا قوجالىعى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق رەتىندە تىركەلگەن. جەتىسۋ جەرىندەگى شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىم بولىگىن اسىل تۇقىمدى بۇقامەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بۇقا جانە تايىنشا ساتۋ جۇمىسىن دا زاڭناما شەڭبەرىندە رەتتەي بىلگەن. «جابى» اسىل تۇقىمدى جىلقىسىن دا جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ جاقسى باعۋدا. تۇپتەپ كەلگەندە, قازاق بالاسى ءاۋ باستا جابى تۇقىمدى جىلقىنى ۇيرەتىپ, پايدالانىپ, اسپەتتەپ كەلە جاتقانى تاريحتان ءمالىم. قازاق دالاسىنا جەرسىنگەن مال دەسەك تە, سوڭعى ۋاقىتتا اسىلدىعىن جوعالتىپ بارا جاتقان ەدى. سول ولقىلىقتى ۇلتجاندى ازامات تولتىرۋعا تالپىنىپ وتىر. بۇل قۋانارلىق جايت. جابى جىلقىسى سۋىققا شىدامدى, ىستىققا ءتوزىمدى, ءتىپتى, اشتىقتى دا كوتەرە الاتىن ەرەكشە جىلقى. ەكىنشى, ءبىر قىرى كولىك رەتىندە پايدالانعاندا كونتەرلى. جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتى ۇلتجاندى ازامات دەيتىنىم, قازاقتىڭ ۇلتتىق سۋسىنى – قىمىزدى مولىنان ساۋداعا شىعارىپ, حالىق قاجەتىن وتەۋگە جاقسى ەڭبەك سىڭىرۋدە. جابى جىلقىسى تىزەسىنە دەيىن قار جاۋسا دا تەبىندەپ جايىلا بەرەدى. جابى جىلقىسىمەن قازاقى ءبىر ءتاسىلدى بايلانىستىرساق, كەزىندە قالىڭ جاۋعان قارلى دالاعا اۋەلى جابى جىلقىسىن جىبەرىپ, ونىڭ ارتىنان قوي مالىن باققان. سوندا جىلقى تەبىندەپ ارشىعان جايىلىمدا ۇساق مال جايىلعان. وسىناۋ قازاقى ءتاسىلدى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ تە كەي جىلدارى پايدالانعانىن بىلەمىز. جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ مال باقتىم ەكەن دەپ, تابىنىمەن سيىردى الدىنا سالىپ ايداپ جۇرگەن جوق. مەملەكەتتىك تالاپقا ساي 2014 جىلى 55 توننا ءىرى قارا ەتىن ەكسپورتقا شىعارۋعا نيەت ەتىپ, مىندەتتەمە الىپ وتىر, دەدى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تىنىشباي دوسىمبەكوۆ. «1990 جىلى ەلباسى «جاقسىلىق سەن ءبىرىنشىسىڭ, سەن بارلىق جەردە بولۋىڭ كەرەك» دەپ تورتكۇل دۇنيەنى ارالاۋىما مۇمكىندىك جاسادى. ماقسات – قازاقتىڭ بالالارىنىڭ اراسىنان ىرىكتەپ, الەمدىك دودانى جارىپ شىعىپ, دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا كوك بايراعىمىزدى جەلبىرەتىپ, ءانۇرانىمىزدى شىرقاتاتىن بالۋانداردى ىزدەپ تابۋ بولدى. شىنى كەرەك, موڭعوليانى ارالاپ تاپپادىم. تەك, قىتاي جەرىندەگى قازاقتاردىڭ اراسىنان ءبىر-ەكى بالا كەزدەستىردىم. ونىڭ ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەدى», دەدى ول. ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان پەندە بولعان سوڭ ادام اعزاسى دا  قاجىپ, سىرقاتتاناتىنى اقيقات. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى دارىگەرلەردىڭ ۇيعارىمىمەن جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆكە ەشكى ءسۇتىن ءىشىپ ەمدەلۋ كەرەك بولادى. سوندا بالقاش اۋدانىنىڭ بۇرىنعى اكىمى بولعان دوسى ءامىر قاسىنان تابىلىپ, ءوزى باسقارىپ وتىرعان اۋدان اۋماعىنان 1998 جىلى 1000 گەكتار جەر تەلىمىن زاڭداستىرىپ الۋىنا كومەكتەسەدى. ەشقاشان ەشكىممەن ۇرسىسۋ تۇگىلى داۋىس كوتەرىپ سويلەمەيتىن جاندى قۇداي قولداپ الدىنا 50 ەشكى سالادى. سودان نە كەرەك, قانىنا سىڭگەن قاسيەتىمەن ەڭبەك ەتىپ, تاباندىلىعىنان تانبايدى. دەنساۋلىعى دا تۇزەلەدى. ادال ەڭبەك وتەلىپ, شەكشەكاتا تۇقىمىن 500 باسقا جەتكىزگەنى ءوز الدىنا, اتاكاسىپتى جالعاپ جاز جايلاۋعا, قىس قىستاۋعا كوشىپ جۇرگەن كەزىندە قۇرداستارى ورتالارىنا الىپ, «سەن ەندى ءىرى قارا باعۋعا كوش, ايتپەسە, ەشكىلى باي دەگەن لاقاپ ات قويامىز» دەپ قىسپاققا الادى عوي. قازاقتىڭ «30 تىستەن شىققان ءسوز 30 رۋلى ەلگە تارايدى» دەگەن ءسوزى ويىنا سارت ەتە ءتۇسىپ, ورىندى ۇسىنىستى بىردەن قابىلداعانىمەن, ەشكىلى باي دەگەن اتى ەل ىشىندە ءالى ايتىلادى. وعان رەنجيتىن جاقسىلىق اعا ما؟! بايىرعى ادەتىنە باسىپ جۇمساق جىميىپ قويىپ جۇرە بەرەدى. بۇل ادەت تە پالۋاننىڭ ءبىر قىرىن اشىپ, بايسالدىلىعىن باعامداتادى. ءسويتىپ نامىسقوي, شىدامدى, ەڭبەكقور, تاباندى, ەڭ باستىسى, الدىنا ۇمتىلۋ, جازداي جادىراپ ءجۇرىپ كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋ قانىندا بار قاسيەت بولعاندىقتان, ۋاقىت تالابىنا ساي 2012 جىلدان بەرى بيزنەسمەن اتانىپ شىعا كەلدى. ناتيجەسىن ەل بىلەدى. بۇل رەتتە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتى قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى رەتىندە باعالاپ, ءاردايىم قولداپ, كورسەتكەن كومەگىن ايتا كەتكەن ءجون. ويتكەنى, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز قازاقتىڭ «جابى» تۇقىمدى جىلقىسى مەن اقباس  سيىرىن وسىرۋگە نيەت ەتكەنىن ەستىگەندە وتە رازى بولىپ, بارلىق مۇمكىندىكتى جاساعانىن ەل ايتۋدا. مالدىڭ جەرسىنۋى دەگەندە ايتاتىن وي قازاقتىڭ اقباس سيىرىن تابىنىمەن, «جابى» تۇقىمدى جىلقىسىن ۇيىرىمەن باعىپ وتىرعان جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتى ۇلگى تۇتىپ, ءاردايىم قولداي بىلسەك, نۇر ۇستىنە نۇر بولارى انىق. نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى.