مەديتسينا عالىمدارى ادام اناتومياسىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنىپ, زەرتتەي كەلە ءبىرىنىڭ اشقان جاڭالىعىن ءبىرى جاڭارتىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, قازىر تاجىريبەلى دارىگەرلەر ەمى كۇردەلى اۋرۋلاردى زەرتتەپ, انىقتاۋدىڭ تىڭ ءادىس-ءتاسىلىن مەڭگەرگەن. بىراق ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىعىپ, دەرتى اسقىنعان پاتسيەنتتەردىڭ سىرقاتىنان قۇلانتازا ايىعۋى ەكىتالاي. مۇنداي جاعدايدا دا دارىگەرلەر قول قۋسىرىپ قالماي, ادام ءومىرىن اجالدان اراشالاپ قالۋ ءۇشىن ارپالىسادى.
ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ىشىندە ۇيقى بەزىنىڭ بۇزىلۋى اعزاداعى باسقا دا اسا ماڭىزدى ورگانداردىڭ جۇمىسىن تەجەيدى. ەڭ قيىنى, ناۋقاس دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالىپ, ءجىتى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتپەسە, ۇيقى بەزىندە ىسىك پايدا بولۋى ىقتيمال. ەگەر ناۋقاس ونى دا ەلەمەي, بەيقام جۇرەر بولسا, ۇيقى بەزىندەگى ىسىكتىڭ كولەمى ۇلعايا بەرەدى. ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ ونكولوگ دارىگەرى, گەپاتوبيليارلى حيرۋرگ, ترانسپلانتولوگ شوقان ايتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇيقى بەزى اۋرۋلارىنىڭ جەدەل جانە سوزىلمالى ەكى ءتۇرى بولادى ەكەن.
– ۇيقى بەزى جولىنىڭ جابىلۋىنان پانكرەونەكروز پايدا بولادى. كەيىن ناۋقاس پانكرەاتيتكە قارسى ەم العان سوڭ عانا بىرتىندەپ سوزىلمالى تۇرگە اۋىسادى. اۋرۋدىڭ سوزىلمالى تۇرگە اۋىسۋىنا بىرنەشە سەبەپ بار. الدىمەن ون ەكى ەلى ىشەك (ۇلتابار) ينفەكتسيالارى ءوت جولدارىنا, ۇيقى بەز جولدارىنا ءتۇسىپ, قابىنۋعا اكەلەدى. ديەتانىڭ بۇزىلۋى, شىلىم شەگۋ, الكوگولدى ىشىمدىككە اۋەستىك جانە دارىگەردىڭ نۇسقاۋىنسىز ءدارى-دارمەكتى ىشكەننەن پانكرەاتيت پايدا بولۋى مۇمكىن. ۇيقى بەزىنىڭ ءسولى تۇتىكتەن تولىق شىقپاعاننان قىسىم باستالادى. سودان ءوت جولدارىنىڭ جىڭىشكە تۇتىگى ۇلعايىپ, قاتايا باستايدى. ودان ءارى قانت ديابەتى پايدا بولادى. تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن كەيىن شەگىنىپ, ۇيقى بەزىنىڭ اعزاداعى قىزمەتى جايىندا از-كەم ايتايىق. ۇيقى بەزى اعزادا بولىنگەن ءسولدىڭ ءوت جولدارىمەن قوسىلىپ, ون ەكى ەلى ىشەككە ءتۇسىپ, استىڭ قورىتىلۋىنا اسەر ەتە وتىرىپ, ءوت جولدارىمەن بىرگە ىدىراتىپ جىبەرۋگە ارالاسادى. وسى ۇدەرىستە اعزا قۇنارلى دارۋمەندەردى سىڭىرەدى. سونىمەن قاتار ۇيقى بەزى قاننان بولىنەتىن گليۋكوزانى ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرادى. قىسقاسى, ۇيقى بەزى اعزاداعى كىشىگىرىم زاۋىت سەكىلدى, – دەيدى ش.ايتباەۆ.
ۇيقى بەزى ىسىگى قانشالىقتى قاۋىپتى؟
ۇيقى بەزى اۋرۋى اسقىنعاننان قاتەرلى ىسىك پايدا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. الايدا ۇيقى بەزىندەگى قاتەرلى ىسىك ناقتى مىناداي سەبەپتەردەن پايدا بولادى دەگەن ناقتى تۇسىنىك جوق. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلدە جىلىنا 1 200-گە جۋىق ادامنان ۇيقى بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى انىقتالادى. ونىڭ ىشىندە ناۋقاستاردىڭ شامامەن 20%-ىنىڭ عانا احۋالى وپەراتسيا جاساۋعا كەلسە, اۋرۋى اسقىنعان 80% ناۋقاس باسقا ەم-شارا قابىلدايدى. ياعني ىسىكتىڭ تامىرلارعا تاراپ, مەتاستازدىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى وپەراتسيا جاسالمايدى. ۇيقى بەزىنىڭ ىسىگى باۋىرعا, باسقا دا ورگاندارعا اسەر ەتكەن سوڭ كەيدە دياگنوزدى ءدال قويۋ دا قيىن. ىسىك ەرتە انىقتالعان كۇننىڭ وزىندە ونى وپەراتسيا ارقىلى الىپ تاستاۋدى قۇپ كورەتىن ناۋقاستارمەن قوسا, كەرىسىنشە, قارسىلىق بىلدىرەتىندەر دە جوق ەمەس كورىنەدى. ال قاتەرلى ىسىگى اسقىنعان ناۋقاستار قانشا جەردەن وپەراتسيا جاساۋدى وتىنگەنىمەن, امال جوق وپەراتسيا جاسالمايدى. ولار حيمياتەراپيادان ءوتىپ, سيمپتوماتيكالىق ەمىن الىپ وتىرادى. ۇيقى بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى ءىش قۇرىلىسىنداعى باسقا اعزالارداعى ىسىككە قاراعاندا تەز داميدى ءارى وتە «اگرەسسيۆتى» بولىپ كەلەدى ەكەن. تاعى ءبىر الەمدىك ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, ۇيقى بەزى وبىرىنا شالدىققانداردىڭ 5 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى 10-اق پايىز دەسەدى. بۇل دەگەنىڭىز, ماسەلەن, ءجۇز ادامنان ۇيقى بەزى ىسىگى انىقتالسا, سونىڭ ىشىندە شامامەن 10 ادامنىڭ ءومىرى 5 جىلدان اسادى دەگەن ءسوز. ول 10 ادام, ارينە, قاتەرلى ىسىكتى ەرتە انىقتاپ, ۋاقتىلى وپەراتسيا جاساتقاندار, دارىگەردىڭ نۇسقاۋىن ەكى ەتپەي, كۇتىنگەندەر. ال اعزاسى وپەراتسيا جاساۋعا كەلمەيتىن ناۋقاستار ادەتتە جىل ىشىندە باقيلىق بولادى. ۇيقى بەزى اناتوميالىق ورنالاسۋىنا قاراي ءبىر بولىگى ءىش قۇرىلىسىنا بايلانىسىپ جاتىر. تارقاتىپ ايتساق, ۇيقى بەزى كوكتامىر, جوعارى ارتەريا سوسىن ون ەكى ەلى ىشەكپەن قاتار كوكباۋىرعا باراتىن تامىرلارمەن بايلانىسادى.
– ءبىر بىلىكتى پروفەسسورىمىز «ۇيقى بەزى پانتەرا دەگەن جىرتقىش اڭ سەكىلدى, تيىسسەڭ, قۇتىلۋىڭ قيىن» دەيتىن. مۇندا ۇيقى بەزىنىڭ بۇزىلۋىنا كوپ جاعدايدا ناۋقاستاردىڭ دۇرىس تاماقتانباۋى, زياندى ادەتتەرگە اۋەس بولۋى اسەر ەتەدى. الايدا جەدەل پانكرەاتيت تۇقىم قۋالاۋى دا مۇمكىن. مۇندايدا سىرقاتتىڭ بەلگىلەرى شامامەن 8-10 جاسار بالادان انىقتالادى. قانت اۋرۋى بار ناۋقاستاردىڭ دا ۇيقى بەزىندە كەدەرگىلەر بار. ورتالىقتا پانكرەاتيتتى حيرۋريگيالىق جاعىنان بولەك, تەراپيادا ەمدەيدى. اۋەلى دارىگەر ناۋقاستىڭ اناليزدەرىن زەرتتەپ, جەدەل پانكرەاتيت بار-جوعىن انىقتايدى. كەيىن وسىعان قاراي ءدارى-دارمەك, ءتيىستى ەم-شارالارىن ۇسىنادى. ال حيرۋرگيالىق ادىسكە كەلەر بولساق, جەدەل پانكرەاتيتكە شالدىققاندار سىرقاتتى اۋىرسىنادى. سودان امال جوق, كۇنىنە 3-4 مارتە اۋىرعاندى باساتىن ءدارى-دارمەك ىشەدى. قازىر دە ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىندا ۇيقى بەزىنىڭ بارلىق تۇرىنە وپەراتسيا جاسالادى. حيرۋرگتەر ۇيقى بەزىنىڭ قۇيرىعىن, دەنەسىن, باسىن كەسىپ, بولماسا, ۇيقى بەزىن الىپ تاستايتىن وپەراتسيا جاساۋعا الەۋەتتى. ال كوپ جاعدايدا اعزاسى وپەراتسيا جاساۋعا كەلمەيتىن ناۋقاستار دەرتتى اۋىرسىنىپ, وپەراتسيا جاساتقىسى-اق كەلەدى. اۋرۋى مازا بەرمەگەن پاتسيەنت قولدان ۇستاعان كەزدە جۇرەگىڭ ۇشىپ كەتەردەي كۇيدە بولاسىڭ. شىبىقتاي بولعان ناۋقاس ءتىپتى قالاي جاتارىن بىلمەي قيپاقتاپ قالادى. قاراپايىم اپپەنديتسيتتىڭ وزىندە جانىڭ كوزىڭە كورىنگەندەي بولادى. ال قاتەرلى ىسىك اسقىنىپ, مازالاعاندا ناۋقاس بۇكتەلىپ قالادى. مۇندايدا ناۋقاستىڭ جۇرەگى ناشارلاپ, ينفاركت الۋى دا مۇمكىن, – دەيدى ش.ايتباەۆ.
ۇيقى بەزىن الىپ تاستاۋعا بولادى
ۇيقى بەزىن الىپ تاستاسا دا ناۋقاس ءومىر سۇرەدى. تەك, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قانت ديابەتىمەن الىسىپ وتەدى. سەبەبى وسىنداي كۇردەلى وپەراتسيا ءساتتى شىقتى دەگەن كۇننىڭ وزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە پاتسيەنتكە ينسۋلين سالىنادى. كەيىن ءينسۋليننىڭ قولدانۋ ءتارتىبىن, ەرەجەسىن دارىگەرلەر ناۋقاسقا ابدەن ۇيرەتەدى. ياعني ناۋقاستار ءينسۋليندى ىشكەن اسىنا قاراي مولشەرمەن پايدالانادى. ۇيقى بەزىن الىپ تاستاعان ناۋقاستاردىڭ اراسىندا دارىگەردىڭ نۇسقاۋىن ەلەمەي, باقيلىق بولعاندار دا بار. سەبەبى ۇيقى بەزىن كوكباۋىرمەن قوسا الىپ تاستاعان سوڭ قان سۇيىلتاتىن ءدارى-دارمەكتى ناۋقاس ۋاقتىلى پايدالانۋعا ءتيىس. سەبەبى مۇندايدا قان قۇرامىنداعى ترومبوتسيتتەر شامادان تىس كوبەيىپ, قان قويۋلانا باستايدى. بۇل ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا, سونىڭ ىشىندە ۇيقى بەزىنە ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولمايتىنىن اڭعارتادى. سالا ماماندارى ۇيقى بەزىن الىپ تاستاۋ وپەراتسياسىنا كەلگەن ناۋقاستاردىڭ وپەراتسيادان كەيىنگى ومىرگە دە دايىن بولىپ كەلۋگە ءتيىس ەكەنىن ۇنەمى ەسكەرتەدى. ياعني ناۋقاسقا ۇنەمى جاردەمدەسەتىن, قولداۋ كورسەتەتىن, قارايلاساتىن ادام كەرەك. سول سەكىلدى ول وپەراتسيادان كەيىن ينسۋلينگە تاۋەلدى بولاتىنىن ساناسىنا ءسىڭىرۋى قاجەت. ادەتتە ۇيقى بەزىنىڭ ىسىگى ەلۋگە تاياعان ازاماتتاردا كەزدەسەدى ەكەن. مىسالى, بىلتىر ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىندا 78 جاستاعى قارياعا دا وپەراتسيا جاسالعان. ۇيقى بەزىن الىپ تاستاۋ وپەراتسياسى كەزىندە نەمەسە ودان كەيىن ۇيقى بەزىنىڭ اسقىنۋ قاۋپى جوعارى. سەبەبى ءوت جولدارىن تىككەن تۇس, ۇيقى بەزى تىگىسىنىڭ اجىراۋى نەمەسە اسقازاننىڭ تىككەن جەرىنىڭ اجىراۋى مۇمكىن عوي. مۇندايدا ناۋقاس قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جان تاپسىرۋى مۇمكىن. ءسوز جوق, كەز كەلگەن دارىگەر ناۋقاستى امان الىپ قالۋ ءۇشىن قولدان كەلگەن كومەگىن كورسەتىپ باعادى. وپەراتسياعا دەيىن ناۋقاسقا وپاراتسيانىڭ قاۋىپتى ەكەنىن, ۇزاققا سوزىلاتىنىن ايتىپ ەسكەرتەدى. ناقتى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بىلتىر 1 143 ادامنان ۇيقى بەزىنىڭ ىسىگى انىقتالسا, سونىڭ 810-ى جىل ىشىندە قايتىس بولعان. شىنىندا سولاي, ۇيقى بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنە شالدىققانداردىڭ اراسىندا 10 جىلعا دەيىن ءومىر سۇرگەن ناۋقاستار ىلۋدە بىرەۋ.
دەرتپەن ناۋقاستىڭ ءوزى كۇرەسپەسە ەم قونبايدى
– وسىنداي كۇردەلى وپەراتسيالاردان كەيىنگى ناۋقاستىڭ ءومىرى 90 پايىز وزىنە, 10 پايىز دارىگەرگە بايلانىستى دەر ەدىم. ناۋقاستى قيناپ وپەراتسيا جاساعان كۇننىڭ وزىندە ونىڭ ەرتەڭ اياققا تۇرۋى ەكىتالاي. ءبىرىنشى كەزەكتە ناۋقاستىڭ كۇتىمى تۇرادى. ورتالىققا اكە-شەشەسىن الىپ كەلگەن جاستار بار. بۇرىن اۋىل ەل اراسىندا قاتەرلى ىسىكتى «جامان اۋرۋ», «اتى قۇرىسىن», «اتى ءوشسىن» دەپ اتاۋىن ناقتى ايتپايتىن. سول كەزدە مەن بۇل قانداي اۋرۋ ەكەن دەپ تولعاناتىنمىن. كەيىن وسە كەلە بىلدىك. قازىر دارىگەرلەر قاتەرلى ىسىك انىقتالسا, حاباردى ناۋقاستىڭ وزىنە ايتادى. بۇرىندارى پاتسيەتتىڭ قىزى, بالاسى نەمەسە كەلىنشەگى كەلىپ, ناۋقاستىڭ ارتىنان قول بۇلعاپ, قاتەرلى ىسىك ەكەنىن بەتپە-بەت تۇرعان ادامعا ايتپاۋىن وتىنگەن كەزدەر بولعان. مەنىڭشە, بۇل ءتيىمسىز. ەل اعاسى بولىپ قالعان ازاماتتار حاباردى دارىگەردەن ەستىمەسە دە ونكولوگيالىق ورتالىققا تەكتەن-تەك كەلمەگەنىن بىلەدى. وپەراتسيادان شىققان سوڭ ناۋقاستىڭ ءوزى قولىنا قاتەرلى ىسىك دەپ كورسەتىلگەن قاعازىن الادى. ناۋقاسقا انىقتامانى بەرمەۋىمىزدى ءوتىنىپ, كەيىن ءوزى الاتىنىن ەسكەرتكىسى كەلەتىندەر تابىلادى. سول ءۇشىن ءبىز ناۋقاستارعا قاتەرلى ىسىكپەن اۋىراتىنىن بايىپپەن ءتۇسىندىرىپ ايتامىز. مەنىڭشە, قاتەرلى ىسىك بولا تۇرا ناۋقاسقا قاتەرلى ىسىك جوق دەپ ايتقان كۇننىڭ وزىندە حيمياتەراپياعا نۇسقاساق, قاسىنداعى ناۋقاستار تۇگەل كۇردەلى اۋرۋمەن اۋىراتىنىن ءبىلىپ, ءوزىنىڭ دە تەگىننەن-تەگىن كەلمەگەنىن اڭعارادى. سول كەزدە ناۋقاستىڭ بىزگە دەگەن سەنىمى جوعالادى. سەنىم بولماعاننان پاتسيەنتتى قانشا جەردەن ەمدەپ, تۋىستارى كۇتىمىن جاساعانىمەن ول قينالىپ قالادى. كوپ جاعدايدا اتا-اناسىن نەمەسە اتا-اپاسىن وپەراتسياعا الىپ كەلگەن بالالار قارتتاردى اۋرۋىنىڭ دياگنوزىن بىلمەيدى دەپ ويلايدى. الايدا ءبىزدى دۇنيەگە اكەلگەن كىسىلەر كوپتى بىلەدى, كوپتى كورگەن. ولار دا بالام ۋايىمداماسىن, الاڭداماسىن دەپ اۋرۋ جايلى بىلمەيتىن كەيىپ تانىتادى. قاتەرلى ىسىكپەن اۋىراتىنىن بىلگەن ناۋقاستار ادەتتە وپەراتسيادان كەيىن كوڭىل كۇيى كوتەرىلىپ شىعادى. حيمياتەراپيانى الامىن, سەندەرگە كەلەمىن, تەكسەرۋدەن ءوتىپ وتىرامىن دەپ العىس ايتادى. ال وپەراتسياعا دەيىن قاتەرلى ىسىكپەن اۋىراتىنىن بىلمەگەن ناۋقاستار رەنجۋلى كەلەدى. سوندىقتان دارىگەر بولعان سوڭ ناۋقاستىڭ جاعدايى اۋىر بولسا دا ەمشاراسىن وزىنە ايتىپ ءتۇسىندىرۋ قاجەت, – دەيدى دارىگەر.
ۇيقى بەزىنىڭ بۇزىلۋىنا ۇيقىسىزدىق اسەر ەتەدى دەگەن دە تەوريا بار. بىراق ناقتى دەرەك جوق. الايدا ۇيقىسىزدىقتىڭ سالدارىنان اعزاداعى باسقا دا ورگاندارعا اسەر ەتەتىنىن ەسكەرسەك, ۋاقىت وتە بۇل تەوريانىڭ دا شىنعا اينالۋى مۇمكىن. ەندى بۇل – كەلەر كۇننىڭ ەنشىسىندە. قازىر وسى باعىتتا زەرتتەيتىن دۇنيە وتە كوپ. ويتكەنى ۇيقى بەزى ترانسپلانتاتسياسى ەلدى بىلاي قويعاندا الەمدە سيرەك جاسالدى. وسىعان دەيىن ەلدە ۇيقى بەزى بويىنشا ەكى پاتسيەنتكە ترانسپلانتاتسيا جاسالعانىمەن ەكى ناۋقاسقا دا سالىنعان ورگاندى دارىگەرلەر قايتا الىپ تاستاعان. بيىلدىڭ وزىندە ۇيقى بەزىنە ونكولوگيالىق ورتالىقتىڭ حيرۋرگتەرى 6 وپەراتسيا جاساعان. جىل سايىن ۇيقى بەزى وپەراتسيالارىنىڭ كوبەيگەنىنە قاراماستان «ورتالىق جايلى بىلمەدىك, ەستىمەدىك» دەيتىن جاندار دا ءجيى كەزدەسەدى ەكەن. ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ مامانداندىرىلعان دارىگەرلەرى كومەك سۇراپ قايىرىلعان ءار ناۋقاستىڭ دەرەكتەرىن ساقتاپ, تالداپ وتىرادى. كىمنىڭ نەدەن قايتىس بولعانى, جان ساقتاۋ بولىمىندە نەشە كۇن جاتقانى, اناليزدەرى, ءبارى-ءبارى قاتتاۋلى. قاجەت جاعدايدا دارىگەرلەر سول دەرەكتەردى شولىپ, كەرەگىن ءبىلىپ وتىرادى. سونداي-اق دارىگەرلەر اعزادا اۋىرلىق بايقالسا, داۋرىقپاي, مامانداندىرىلعان ورتالىقتارعا جۇگىنگەن ابزالىراق ەكەنىن ەسكەرتەدى.