باۋىر وبىرى: سەبەپ پەن سالدار

اۋرۋدى ەرتە انىقتاعان ماڭىزدى

ءبىر قاراعاندا ەلدەگى ستاتيس­تي­كا الەمدەگى احۋالدان ءتاۋىر سە­كىلدى. الايدا ەلدە جىلىنا ورتا ەسەپ­پەن مىڭنان استام ازاماتتان باۋىر وبىرى انىقتالاتىنىن ەس­تەن شىعارماعانىمىز ءجون. سول ناۋ­قاس­تاردىڭ شامامەن 700-گە جۋى­­عىندا باۋىر ىسىگى اسقىنىپ, با­­قي­لىق بولادى ەكەن. وسىعان قا­راپ-اق ىسىك اۋرۋىنان ەشكىم 100 پايىز ساقتاندىرىلماعانىن اڭ­عا­را­مىز. ياعني قاتەرلى ىسىك سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ جۇرگەن سپورتشىلاردان كەزدەسۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى, بالالار باۋىر وبىرىنىڭ گەپاتوبلاستوما دەگەن تۇرىنە شالدىعۋى ىقتيمال. ال ەرەسەكتەردە وسى دەرتتىڭ ءجيى كەزدەسەتىن ەكى ءتۇرى بار.

باۋىر وبىرىنىڭ گەپاتوتسەلليۋليارلى كارتسينوما دەگەن ءتۇرى ناۋقاستاردىڭ 75-80% انىق­­تال­سا, حولانگيوتسەلليۋليارلى كار­تسينوما پاتسيەنتتىڭ 15-20 پا­يى­زىندا كەزدەسەدى. وسىعان قوسا ناۋقاستاردىڭ 5 پايىزىندا كەزدەسەتىن باۋىر ىسىگىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. تارقاتىپ ايتار بولساق, گەپاتوتسەلليۋليارلى كارتسينوما – باۋىر كلەت­كالارىندا پايدا بولاتىن ىسىك. ال حولانگيوتسەلليۋليارلى كار­تسي­­نوما باۋىر ءىشى ءوت جولدارىنان انىقتالادى. باۋىر وبىرىنا شال­دىقپاۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ۆ جانە س ۆيرۋستى گەپاتيتتەرىنىڭ سوزىلمالى ينفەكتسياسىن جانە باۋىر تسيرروزىنىڭ الدىن الۋ قاجەت. مۇنداي جاعدايدا ناۋقاس ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن ءجىتى باقىلاپ, دۇرىس ەمدەلمەسە, دارىگەرگە قارالماسا, تسير­روزعا اينالعان كلەتكالار باۋىر ىسىگىنە اپارۋى تاعى مۇمكىن. سوسىن قانت ديابەتىنەن, ارتىق سالماقتان دا ناۋقاستىڭ باۋىرىن ماي باسۋ قاۋپى بار. مۇندايدا پاتسيەنت ۇزاق ۋاقىت ەمدەلمەي, ديەتا ۇستاماسا, سالماعىن تۇسىرمەسە, ديابەتتى باقىلاماسا, دەرت باۋىر وبىرىنا نەمەسە تسيرروزعا ۇلاسۋى مۇمكىن. باۋىر وبىرىنا اپاراتىن دالەلدى, دايەكتى سەبەپتەر – وسى. ۆيرۋستى گەپاتيت جۇقتىرۋ قاۋپى جو­عارى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا حيرۋرگ جانە ءتىس دارىگەرلەرى دە بار.

قانمەن بايلانىستى ەمشارادا دارىگەر مەن ناۋقاس اسا ساق بولۋى كەرەك. ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ دارىگەر-ونكولوگى, گەپاتوبيليارلى حيرۋرگ, ترانسپلانتولوگ ابىلايحان شارمەنوۆ ۆيرۋس­تى گەپاتيتتى ەمدەۋدەن الدىن الۋ ماڭىزدىراق ەكەنىن ايتتى.

– قانمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتا­لىق­­تاعى ماماندار ۆ, س گەپاتي­تىنە قارسى ۆاكتسينا الىپ تۇرۋى كەرەك. بىردە كورەيادا ەل ازاماتى وپەراتسيا جاساتىپ, جىل وتكەن سوڭ ودان ۆيرۋس­تى گەپاتيت انىقتالعانىن بى­لە­مىن. بۇل – قانعا بايلانىستى جۇ­مىستىڭ بارلىعىندا قاۋىپ بار دە­گەن­نىڭ ءبىر دالەلى. قان قۇيدىرعان ناۋقاس وپەراتسيادان كەيىن گەپاتيت ۆ, س-عا قارسى اناليز تاپسىرىپ تۇرۋى كەرەك. قازىر ۆيرۋستى گەپاتيت­كە قارسى ەمشارا, ۆاكتسينالار دا­مىعان. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەتتەن ۆ, س ۆيرۋس­تى گەپاتيتىنە قارسى تەگىن ءدارى-دار­مەك بەرىلەدى. تاعى ءبىر ماسەلەگە توقتالساق, جىلدار بويى ىشىمدىك تۇتىنۋدىڭ سالدارى «الكوگولدىك تسيرروزعا» الىپ كەلۋى مۇمكىن. ال تسير­روزدىڭ قاتەرلى ىسىككە ۇلاسۋ ىق­­تي­­مالدىعى جوعارى ەكەنىن ايت­تىق. سوندىقتان باۋىر اۋرۋلارىن ەرتەرەك انىقتاپ, تەكسەرىلىپ, الدىن الۋدىڭ ماڭىزى زور. باۋىر وبىرى تۇقىم قۋالايدى دەگەن دە تەوريا بار. ماسەلەن, ۆيرۋستى گەپاتيت موڭعوليادا كوپ كەزدەسەدى. جاڭىل­ماسام, 1980 جىلدارى وندا­عى دارىگەرلەر ناۋقاستارعا دونور قانىنىڭ قۇرامىن تالداماي قۇيدى. ەندى سونىڭ سالدارى كەيىنگى ۇر­پاق­تارىنا ءتيىپ وتىر. قازىر موڭ­عوليادا ۆيرۋستى ب گەپاتيتى كوپ كەز­دە­سەدى. قايتا كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىن­دا قان قۇرامىن تەكسەرگەننەن كەيىن عانا پاتسيەنتكە قۇياتىن, – دەيدى ول.

مەديتسينادا باۋىر وبىرىندا قولداناتىن ەمشارانىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. مىسالى, باۋىردىڭ بولى­گىن كەسۋ, ترانسپلانتاتسيا, باۋىر ار­تەريالارى ارقىلى حيميالىق پەرەپاراتتارمەن ەمدەۋ ءادىسى بار. سونى­مەن قاتار دارىلىك تەراپيا سىندى باسقا دا بىرنەشە ءتۇرى بار. ياعني ەمشارا باۋىر وبىرىنىڭ تۇرىنە, دەڭگەيىنە قاراي ۇسىنىلادى. باۋىر وبىرىن ەمدەۋدە دۇنيەجۇزى ونكو­لوگ­تەرى بارسەلونالىق الگو­ريتم­دى قولدانادى. ياعني ەم ءتۇرى سول ەمدەۋ ادى­سىنە قاراي تاعايىن­دالادى. وندا باۋىر وبىرى ەڭ باستاپقى كەزەڭ, باستاپقى كەزەڭ, ورتا كەزەڭ, اسقىنعان جانە سوڭعىسى – تەرمينالدى كەزەڭ دەپ بولىنەدى. باۋىر وبىرىنىڭ قاي كەزەڭدە ەكەنىن انىقتاۋدىڭ وزىندىك كريتەريلەرى بار. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ىسىكتىڭ كولەمىن, ىسىكتىڭ سانىن, باۋىردىڭ قان­­شالىقتى جۇمىس ىستەيتىنىن انىق­تاۋ قاجەت. ول از دەسەڭىز, باۋىر­دىڭ قانشالىقتى قاۋ­قارلى انىق­­تاۋ ءوز الدىنا, ال­عاش­قى, ور­­تاڭ­عى جانە سوڭعى كەزەڭ دەپ ۇشكە بولىنەدى. كەيىن ناۋقاستىڭ «وبەكتيۆتى ستاتۋسى» دەگەن بولادى. ونى دا انىقتاۋدىڭ ءادىسى بار. سەبەبى ىسىك بولعان سوڭ اعزانى ۋلايدى. مۇندايدا ناۋقاستىڭ تابەتى قاشىپ, السىرەي باستايدى, سالماعى ازايادى. مۇنىڭ سوڭى ناۋقاستىڭ توسەك تارتىپ قالۋىنا دەيىن اپارۋى مۇمكىن. وسى تالداۋدىڭ بارلىعىن ءجىتى زەرتتەي كەلە دارىگەرلەر جوعا­رىدا اتاپ وتكەندەي باۋىر وبىرى­نىڭ قاي كەزەڭدە ەكەنىن انىقتايدى. مىسالى, باۋىر وبىرىنىڭ ەڭ باستاپقى كەزەڭىندە ىسىك 2 سم دەيىن بولادى ەكەن. كەيىن باستاپقى كەزەڭ­دە ىسىكتىڭ كولەمى 3 سم-گە دەيىن جە­تە­دى. وسى تۇستا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماع­لۇماتقا توقتالساق, ترانسپلانتاتسيا باستاپقى كەزەڭدە جۇرگىزىلەدى. باۋىر وبىرىنىڭ ورتاڭعى جانە ودان كەيىنگى اسقىنعان كەزەڭىندە باۋىر اۋىستىرۋ وپەراتسياسى ۇسى­نىل­مايدى. سەبەبى ىسىك اسقىنسا, باۋىر اۋىستىرعان كۇننىڭ وزىندە ناۋ­قاس­تىڭ ءومىرى ۇزارمايدى. ياعني دونوردى, ناۋقاستى بوس اۋرەگە سالۋعا بولمايدى.

مايىتتىك دونور از, تۋىستىق دونور تابۋ قيىن

گازەتىمىزدىڭ وتكەن سانىندا ەلدە مايىتتىك دونور تاپشى ەكەنىن تارقاتىپ جازعان ەدىك. باۋىر وبىرىنا دا سولاي, مايىتتىك دونور از. مايىتتىك دونور بولماعان سوڭ, ارينە, ناۋقاستار ونى كۇتپەيدى, تۋىستىق دونورعا يەك ارتادى. ال تۋىس­تىق دونور تابىلماسا, دارى­گەر­لەر باسقا ەمشارالاردى ۇزبەي, جال­عاستىرادى. سەبەبى كەيبىر ناۋ­قاستار باۋىر وبىرىنىڭ باستاپ­قى كەزەڭىندە دونور ىزدەيدى. وسى مەزگىلدە دارىگەرلەر دەرتتىڭ الدىن الادى. ياعني دونور تابىلعانشا ىسىك ءوسىپ, وبىردىڭ اسقىنعان كەزە­ڭى­نە وتپەۋىنە كۇش سالادى. ال ەندى باۋىر ترانسپلانتاتسياسىندا دا حالىقارالىق تالاپتار بار. ناۋ­قاس­تىڭ احۋالى سول كريتەريلەرگە ساي كەلسە عانا ترانسپلانتاتسيا جاسالادى. بۇگىندە ەلدە مايىتتىك دو­نور از بولسا, تۋىستىق دونور تابۋ – قيىننىڭ-قيىنى. كوپشىلىك با­ۋىر­دىڭ اعزادا وزىدىگىنەن وسەتىنىن بىلگەنىمەن, ونى دونوردان قالاي كەسىپ الىپ, ناۋقاسقا قالاي سالاتىنىن بىلە بەرمەيدى. ورايى كەلگەندە ۋاقىتپەن ساناسپاي, كەز كەلگەن ۋاقىتتا وپەراتسيا ۇستەلىنەن تابىلاتىن دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىنا تەرەڭىرەك بويلاعانىمىز دۇرىس شىعار. مەديتسيناسى قارقىندى دا­مىعان ەلدەردە دارىگەرلەر باۋىر­دىڭ وڭ نەمەسە سول جاق بولىگىن دە ترانسپلانتاتسيالاي الادى. ال بىزدە كوبىنە وڭ جاق باۋىر الىنادى ەكەن. سەبەبى باۋىردىڭ سول جاعى كولەمى جا­عىنان ناۋقاسقا ساي كەلمەۋى مۇم­كىن. سوندىقتان باۋىردىڭ وڭ جاق بولىگىنەن جالپى باۋىردىڭ 60 نەمەسە 65 پايىزى الىنادى. دەمەك دونوردىڭ وزىندە 35 نەمەسە 40 پايىزى قالادى. بۇل, ارينە, دونور تابىلعاننان كەيىنگى دارىگەرلەردىڭ جۇمىسى. ال كوپشىلىكتى ەڭ اۋەلى تۋىستىق دونور تابۋ نەگە قيىن دەگەن سۇراق الاڭداتادى. ايتالىق, دونورلاردىڭ شامامەن 40 پايىزىندا باۋىردىڭ كولەمى ناۋقاسقا ساي كەلمەيدى ەكەن. باۋىرعا وتەتىن ارتەريا, «ۆوروتنىي ۆەنا», ودان شىعاتىن ءوت جولى بار جانە باسقا تامىرلار ناۋقاسقا ساي كەلۋگە ءتيىس. سونداي-اق دونوردىڭ قان توبى ماڭىزدى. ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ دارىگەرلەرى 2017 جىلى جانە بىلتىر قان توبى دونورعا ساي كەلمەيتىن ناۋقاستىڭ دا باۋىرىن الماستىرعان. بىراق بۇل ءادىس – وتە كۇردەلى وتالاردىڭ تىزىمىندە. ەندىگى كەزدە ورتالىق دارى­گەرلەرى باۋىر ترانسپلانتاتسيا­سىندا وسى ءادىستى جەتىلدىرۋدى كوز­دەپ وتىر. ەسەسىنە, وسىعان دەيىن جاسال­عان ەكى كۇردەلى وپەراتسيا ءساتتى شىق­قان. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, باۋىر وبىرىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كەزەڭىندە ناۋقاستاردىڭ باۋىرى بىرىڭعاي ترانسپلانتاتسياعا جاساۋعا كەلەدى دەپ شورت كەسىپ بايلام جاساۋعا بولمايدى. ياعني ناۋ­قاس­تىڭ جاعدايى جوعارىدا اتاپ وتكەندەي الەمدىك كريتەريلەرگە ساي كەلۋى قاجەت.

–تۋىستىق دونوردا ەڭ ءبىرىنشى دونوردىڭ جاعدايىن قارايمىز. سەبەبى دونور ول – ساۋ ادام. دونور­دىڭ دەنساۋلىعىنا نۇقسان كەلسە, جاۋاپقا تارتىلاسىڭ. وپە­را­تسيادان كەيىن دونوردىڭ باۋىرى التى ايعا دەيىن قالپىنا كەلەدى. ودان كەيىن دونور ءدارى-دارمەك تە تۇتىنبايدى, قالىپتى ءومىر سۇرەدى. ال باۋىردىڭ بولىگى ناۋقاستا تولىققاندى وسپەي­دى. تۋىستىق دونوردان جاسالاتىن وپەراتسيا مايىتتىك دونوردان الدە­قاي­دا كۇردەلىرەك. نەگە دەسەڭىز, با­ۋىر­دىڭ وڭ جاق بولىگى الىنعان سوڭ ارتەريا كىشىرەيەدى. ونىڭ ديا­مەترى شامامەن 1,5-2 مم بولسا, تىگەتىن ءجىپ كوزگە كورىنبەيدى. دارى­گەرلەر ونى تەك ارنايى ءۇش ەسە ۇل­كەي­تەتىن لۋپا ءتارىزدى كوزىلدىرىك تاعىپ تىگەدى. وپەراتسيادا دونوردان باۋىردىڭ بولىگىن العاننىڭ وزىنە 5-6 ساعات ۋاقىت جۇمسالادى. ال ناۋقاستىڭ باۋىرىن اۋىستىرۋ وپەراتسياسىنا شامامەن 8-10 ساعات جۇمسالادى. ويتكەنى تىككەن ارتەريا ترومبوز (قاننىڭ ۇيۋى) بولۋ قاۋپى بار. مۇنداي جاعدايدا ارتەريانى قايتا تىگەمىز. ترانسپلانتاتسيا باستالعاننان اياقتالعانعا دەيىن دەمىڭدى ىشكە بۇگەسىڭ. زەيىنىڭ تەك سول وپەراتسياعا اۋادى. بوساڭسۋعا ۋاقىت بولمايدى. كەيىن, وتانى نەشە جەردەن ءساتتى جاسادىق دەگەن­مەن ءجۇز پايىز سەنىمدى بولا ال­مايسىڭ, – دەيدى ترانسپلانتولوگ دارىگەر ا.شارمەنوۆ.

«ادامنىڭ ايتقانى بولمايدى, اللانىڭ دەگەنى بولادى» دەگەن جاقسى ءسوز بار. تۋىستىق دونوردان باۋىر ترانسپلانتاتسياسىن جاساتقان التىناي تۇرمىس قۇرىپ, بۇگىندە جۇبايى ەكەۋى كوپتەن كۇتكەن پەرزەنتىن باۋىرىنا باسقان. بۇل مەديتسينادا سيرەك كەزدەسەتىن جاعدايلاردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.

– نەگىزى باۋىرىم اۋىراتىنىن 2013 جىلى ءبىلدىم. سودان الماتى قالاسىندا دارىگەرلەرگە قارالىپ, 2015 جىلعا دەيىن ەمدەلدىم. ءار جارتى جىل سايىن دارىگەرگە قارالا­تىن­مىن. ول كەزدە ماعان «ۆيلسونا-كونوۆالوۆا» دياگنوز قويىلدى. دا­رىگەر ۇسىنعان ءدارى-دارمەكتى ۋاق­تىلى ءىشىپ تۇردىم. بىراق دەن­ساۋلىعىم جاقسارا قويمادى. كەرى­سىنشە, جاعدايىم ناشارلاي بەردى. بولماعان سوڭ كورەياعا بارىپ قارال­عانىمدا ماعان اۋەلدە دۇرىس دياگنوز قويىلماعانىن ءبىلدىم. سودان ولار 5 جىلدىڭ ىشىندە باۋىر اۋىس­­­تى­رۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. 2017 جىلعا دەيىن ءدارى-دارمەك ءىشىپ ءجۇر­دىم. سول جىلى جاعدايىم كۇرت ناشار­لاپ, اۋرۋحاناعا ءتۇستىم. ياعني ۇلت­تىق عىلىمي ونكولوگيا ورتا­لىعىنا باردىم. حيرۋرگ دارىگەر­لەرمەن كەڭەسىپ, وپەراتسيانى ەلدە جاساتاتىن بولدىم. تۋىس اعام دونور بولدى. وپەراتسيا 14 ساعاتقا سوزىلدى. ەكى ايعا جۋىق اۋرۋحانادا جاتتىم. وڭالدىم. كەيىن تۇر­مىسقا شىقتىم. ورتالىقتاعى دارى­گەرلەر قالاي بولار ەكەن دەپ ءبىراز باس قاتىردى. گينەكولوگ دارىگەر بالانى الدىرۋ كەرەك دەپ قارسى بولدى. ال ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ حيرۋرگتەرى بالانى قالدىرامىن دەپ شەشىم قا­بىل­داسام, توعىز اي بويى ءجىتى باقىلايتىنىن, قانداي دا ءبىر كەرى اسەر بايقالسا, بالانى شىعارىپ الاتىنىن ايتتى. بوسانعاننان كە­يىن تاعى دەنساۋلىعىم بولمادى. بىلتىر قاراشادا تاعى وپەراتسيا جاسالدى. قازىر شۇكىر, بالامىز جاس­تان استى. ءالى كۇنگە دەيىن مازام قاشىپ, اۋىرسىنسام, دارىگەرلەرىمە كۇن-ءتۇن دەمەي, كەز كەلگەن ۋاقىتتا حابارلاسامىن. دونور بولعان تۋىسىم ەشقانداي ءدارى-دارمەك ىشپەيدى. ول التى اي كۇتىنىپ, جۇمىسىنا شىقتى, – دەيدى التىناي.

ايتا كەتۋ كەرەك, جاس انانىڭ جاعدايىن ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ دارىگەرلەرى ۇدايى باقىلاپ وتىرادى.

ورتالىقتا بىلتىر تۋىستىق دونوردان 7 باۋىر ترانسپلانتاتسيا­سى جاسالىپتى. رەسمي دەرەككە جۇگىن­سەك, جىلىنا ەلدە مىڭعا جۋىق ناۋقاستا ميدىڭ سەمۋى تىركە­لە­دى (مي ءولىمى) ەكەن. مۇنداي ءولىم ەگدە جاستا ينسۋلت العان كىسى­لەر­دە نەمەسە مي جاراقاتىندا انىق­تا­لادى ەكەن. الايدا قايعىدان قان جۇتقان وتباسىنىڭ تۋىسىنا اعزاعا مۇقتاج ناۋقاستاردىڭ بار ەكەنىن ءتۇسىندىرۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. دارىگەرلەر ەرىك-جىگەرىن جيىپ, سۇراعان كۇننىڭ وزىندە باسىم كوپ­شى­لىگى ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى­لىق بىل­­­دىرەدى. ارينە, ونكولوگ دارىگەر­لەر دونور تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ جاعىن قاراستىرىپ-اق جاتىر. ەندى ترانسپلانتاتسيادا دونور تاپ­شىلىعى ازايسا, مۇنىڭ ءوزى ەل مە­ديتسيناسىن جاڭا ءبىر ساتىعا كوتە­رە­تىن ءتارىزدى.