اۋىلدىڭ قادىرىن ارتتىراتىن كادر قايدا؟

وڭىرلەردە بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى ارتتى. ماسەلەن, ءبىر ايدا تۇركىستان وبلىسىندا بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى 15,3 مىڭعا دەيىن جەتىپ, 170%-دى, ال الماتى وبلىسىندا 10,6 مىڭعا دەيىن ءوسىپ 105%-دى قۇرادى. بۇل رەتتە ءبىر ايداعى ورنالاستىرىلعان بارلىق بوس جۇمىس ورنىنىڭ 44%-ى ءتورت وڭىرگە – تۇركىستان, الماتى وبلىستارى مەن استانا, الماتى قالالارىنا تيەسىلى

ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ەكونو­ميكاعا اسەر ەتەدى. ءىرى قالالاردا جۇمىس تابۋ – اسا قيىن شارۋا ەمەس. سوندىقتان جۇمىسسىزدىق جايلى وي قوزعاساق, اۋەلى اۋىلداعى جاستاردىڭ احۋالى الاڭداتادى. اۋىلدا بۇرىنعىداي مىڭعىرعان مال ۇستايتىن شارۋالار ازايدى. ەگىن ەگىپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتەتىندەر نەكەن-ساياق. شالعايداعى ەلدى مەكەندەردىڭ شارۋاسى وسى­لاي شاتقاياقتاپ تۇرعان سوڭ, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي جۇرگەن جاستاردىڭ قاتا­رى دا ارتا بەرمەك.

مەيلى, جۇمىس تابىلعان كۇننىڭ وزىندە جالاقىسى ماردىمسىز شارۋاعا جاستاردىڭ بارعىسى جوق. جۇمىس ىزدەگەن بوزبالا مەن بويجەتكەن قالاعا اعىلادى دەگەن بولجامدى بايلامعا ءبىر مىسال وسى. قالاعا جاستار ۋاقىتىن بوس وتكىزىپ, تاماق اسىراۋ ءۇشىن بارمايدى. ايتپەسە اۋىل جاس­تارىنىڭ دەنى قۇرىلىستا نەمەسە تاكسي جۇر­گىزۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەتىنىن قالا تۇر­عىندارى دا ءبىلىپ قالدى. ەلدەگى جۇمىس­سىز­دىققا, ارينە, بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى. ايتسە دە, نارىق زامانىندا اۋىل جاس­تارىنىڭ قالاعا اعىلۋىنا ەڭ اۋەلى تۇر­مىستىڭ تاپشىلىعى تۇرتكى بولىپ وتىر.

جۋىردا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جەلتوقساندا ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنا 106,1 مىڭ بوس جۇمىس ورنى جانە 36,6 مىڭ تۇيىندەمە ورنالاستىرىلعانىن حابارلادى.

وسىلايشا, الدىڭعى ايمەن سالىس­تىر­عان­دا سۇرانىس 16%-عا ءوسىپ, ال ۇسىنىس 27%-عا تومەندەگەن ەكەن. وسى ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا بوس ورىندارمەن قاتار تۇيىندەمەلەر سانى دا كوبەيگەن. سالالار بولىنىسىندە كادرعا سۇرانىس اۋىل شارۋاشىلىعىندا (13,3 مىڭ بوس ورىن), ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا (9,8 مىڭ بوس ورىن) جانە باسقا دا قىزمەت تۇرلەرىندە (10,3 مىڭ بوس ورىن) تىركەلگەن. «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق باسقارۋشى ديرەكتورى الەكساندرا مول­چانوۆسكايانىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى اي­لاردا بوس جۇمىس ورىندارى تىپتەن كو­بەي­گەن.

– وڭىرلەردە بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى ارتتى. ماسەلەن, ءبىر ايدا تۇركىستان وبلىسىندا بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى 15,3 مىڭعا دەيىن جەتىپ, 170%-دى, ال الماتى وبلىسىندا 10,6 مىڭعا دەيىن ءوسىپ 105%-دى قۇرادى. بۇل رەتتە ءبىر ايداعى ورنالاستىرىلعان بارلىق بوس جۇمىس ورنىنىڭ 44%-ى ءتورت وڭىرگە – تۇركىستان, ال­ماتى وبلىستارى مەن استانا, الماتى قالالارىنا تيەسىلى, – دەدى ول.

سول سەكىلدى جەلتوقسان ايىندا ەلوردادان باسقا وڭىرلەردە جۇمىس ىزدەگەن جۇرتتىڭ ازايعانى بايقالادى. مىسالى, الماتى (48%), قاراعاندى (7%), شىعىس قازاقستان (45%) جانە تۇركىستان وبلىستارىندا (45%) تۇيىندەمەلەر سانى ازايعان. بۇل رەتتە تۇركىستان وبلىسى (3,3 مىڭ), الماتى قالاسى (3,4 مىڭ) مەن استانا قالاسى (5,7 مىڭ) جاريالانعان تۇيىندەمەلەر سانى بويىنشا كوش باس­تاعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ بەلسەندىلىگى وڭىرلەر بو­يىنشا گەندەرلىك جاعىنان دا ءارتۇرلى بولعان. ەگەر باتىس قازاقستان (69%), اتىراۋ (65%), ۇلىتاۋ (62%) جانە اقتوبە وبلىستارىندا (61%) ەر ازاماتتار تۇيىندەمەلەرىن ءجيى ورنالاستىرسا, ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسى باسىم شىم­كەنت (59%), استانا (53%) قالالارى, اباي (56%) جانە الماتى وبلىستارىندا (53%) ايەلدەردىڭ باسىمدىعى تىركەلگەن. تۇيىن­دەمەلەردىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى 16 جاس­تان 28 جاسقا دەيىنگى جاستارعا (10,8 مىڭ), 42%-ى (15,5 مىڭ) ورتا جاستاعى نەمەسە (44 جاسقا دەيىنگى) ىزدەنۋشىلەرگە تيەسىلى. تۇيىن­دەمەلەردىڭ تەك 9%-ى (3,3 مىڭ) زەينەت جاسىنا دەيىنگى ازاماتتاردان تۇسكەن.

ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنداعى ما­لى­مەتكە سايكەس, جەلتوقساندا ەڭ جو­عارى جالاقىنى باس ديرەكتورلار (2,8 ملن تەڭگە), تاۋار جيناقتاۋشىلارى ( 2,4 ملن تەڭگە), تەرەزە مونتاج جاساۋشىلار (1,8 ملن تەڭگە) كۇتكەن. ال جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان جوعارى جالاقى ونەركاسىپ سالا­سىن­داعى تسەح باستىقتارىنا (832 مىڭ تەڭگە), باس تەحنولوگتەرگە (700 مىڭ تەڭگە), تەحنيكالىق سالا باسشىلارىنا (650 مىڭ تەڭگە) جانە ونەركاسىپتىك الپينيستەرگە (650 مىڭ تەڭگە) ۇسىنىلىپتى. قاراپ وتىرساق, ءوندىرىس, تەحنيكالىق ما­مان­دىقتارعا سۇرانىس جوعارى. جەل­توقسان ايىنداعى كورسەتكىشكە قايتا ورال­ساق, كادر­لارعا سۇرانىس ارتقانىن اڭ­عارامىز. بۇعان ءاسىلى قولايسىز قىس مەزگىلى اسەر ەتكەن بولار.

قىزىل ديپلومنان قايىر بولمادى

جۇمىس ىزدەگەن جاستار اۋىلدا, مەيلى قالادا دا ارا-تۇرا كەدەرگىگە تاپ كەلىپ جاتادى. سەبەبى ەل ىشىندە, جاس­تار اراسىندا تانىس-تامىرسىز جۇمىس تابۋ قيىن دەگەن تۇسىنىك بار. اسىرەسە كەشە عانا وقۋىن تامامداپ, ديپلومىن قولعا العان جاس ماماننان ەڭبەك ءوتىلىن سۇراپ سارساڭعا سالاتىندار كەزدەسەدى. تەوريالىق ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, تۇيگەن-بىلگەنىن ءىس جۇزىندە شىڭداۋعا مىقتاپ بەكىنگەن جىگەرلى جاس­تان ەڭبەك ءوتىلىن سۇراۋ ون ويلانىپ, مىڭ تولعانساڭ دا اقىلعا سىيمايدى. جۇمىس ورنىنىڭ تابال­دىرىعىنان تاۋى شاعىلىپ, بەتى قايتقان جاستىڭ كەيىن ماماندىعى بو­يىنشا جۇمىس ىستەۋگە اسا نيەتتى بول­مايتىنى – وسىدان. جوعارى وقۋ ورنىندا ءتورت جىل ۇزدىك وقىپ, كەيىن اس­كەر قا­تا­رىن­دا ازاماتتىق بورىشىن وتەپ كەلگەن جاس مامان ەرلان نۇرلانوۆ تا وقۋ جىلىنىڭ باسىندا مەكتەپكە جۇمىسقا ورنالاسۋعا وقتالىپتى. بىراق...

– ستۋدەنت كەزدەن ماماندىعىم بو­يىنشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىندا جۇ­مىس ىستەدىم. كەيىن اسكەرگە باردىم. اسكەردەن كەلگەن سوڭ تامىزدا قازاق ءتىلى مەن ادەبيە­تى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ مەكتەپكە جۇمىس­قا ورنالاسسام دەگەن وي كەلدى. سوعان نيەت­تە­نىپ جۇرگەندە قالاداعى ءبىر گيمنازيا مەكتەپكە مۇعالىم ىزدەپ جاتقانىن ەستىپ, باردىم. سالادا «پەداگوگ-مودەراتور» دەگەن بىلىكتىلىگىم بار. ستۋدەنت كەزدەن وب­لىستىق, رەس­پۋب­ليكالىق بايقاۋلاردا جەڭ­گەن جۇل­دەلەرىم جەتكىلىكتى. قىزىل ديپ­لوم دا  قولدا. جۇمىسقا قابىلداۋدىڭ جاڭا كريتەريلەرى جاس ماماندارعا ءتيىمسىز بە, ايتەۋىر ءوزىم كوزدەگەن مەكتەپكە قا­بىلدانبادىم. بىراق كەيىن سول بوس ورىنعا جوو-نى جۋىردا تامامداعان, بىلىك­تىلىگى جوق وزگە ماماندى الىپتى. وسىدان-اق تانىس-ءبىلىستىڭ ىقپالى ءجۇرىپ تۇر­عانىن اڭعارۋعا بولادى ەمەس پە؟ قالاي دەگەندە دە سول وقيعادان كەيىن مەكتەپتەن كوڭىلىم قالدى. ونىڭ ۇستىنە ستۋدەنت كەزدە ەڭبەك ەتكەن ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ باسشىلىعى جالاقىمدى كوتەرمەلەپ, با­رىن­شا قارايلاسىپ جاتىر. وسى سالادا اۋىلدا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كۋرستاس دوس­تارىمىز دا ديپلومىن العاندا وسىنداي قيىن­دىق­تارعا تاپ كەلگەنىن ايتادى, – دەدى جاس مۇعالىم.

بۇل ءبىر عانا مىسال, دەگەنمەن بىرنەشە بۋىن جاستىڭ الدىنان شىققان وتكەل دەپ ايتساق بولادى. «شەبەردىڭ ينەسى دە, سوققان كۇيمەسى دە التىن» دەگەن. ءسوز جوق, ءوز سالا­سىندا شىڭدالىپ, ىسىلعان, ءىسىن جەتىك بىلەتىن ماماندارعا سۇرانىس جوعارى. مۇن­داعى ماسەلە, ەڭبەك ءوتىلى جوق جاستاردا بو­لىپ تۇر. ال اۋىلدا تۇ­راق­تى جۇمىس ىز­دەگەن جاس كوپ.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى, ەكونوميكا ينستي­تۋ­­تىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ايسۇلۋ تۇرسىن­بايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىل ازا­مات­­تارى كوبىنە ماۋسىمدىق جۇ­مىس­تارعا ارا­­لاسىپ, قىس ايلارىندا ومالىپ ۇيدە وتىرادى ەكەن.

– الىس ايماقتاردا, ەلدى مەكەندەردە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى وزەكتى. سەبەبى وندا جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارى كوبىنە ۋاقىتشا ىسكە اسادى نەمەسە سۋبسيديا الاتىن شارۋالار سۋبسيديا بىتكەن سوڭ ىركىلىپ قالادى. كەيدە جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارى شالعاي اۋىلداردا ويداعىداي ىسكە اسپايدى. بۇل قالاي دەسەك, كوبىنە تۇرعىندار الەۋمەتتىك باع­دارلامالارعا قالاي قاتىسۋ كەرەك ەكەنىن بىلمەي جاتادى. اۋىلدا تۇ­راق­تى جۇمىسى بولماعان سوڭ جاستار نە ىستەيدى؟ ارينە, مەگاپوليستەرگە اعىلادى. بىزدىڭشە, قا­لا­عا كەلەتىن جاس­تاردى ۋاقىتشا تىر­كەپ, قالاسا قايتا ماماندىق الۋعا, بەل­­گىلى ءبىر كاسىپتى مەڭگەرۋگە جاعداي جا­سا­ساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ارينە, ەلدى مەكەندەردەگى جۇمىستىڭ ەڭبەكاقىسى ءتاۋىر بولسا, جاس­تار قالاعا اعىلماس ەدى. سوندىقتان اۋىل­عا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قاجەت. كا­سىپ­تىك ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمدار جاستاردىڭ ءبىلىم ساپاسى مەن وندىرىستىك تاجىريبەسىنە كوبىرەك كوڭىل بولسە دۇرىس. ول ءۇشىن كوللەدج باسشىلىعى ءىرى كاسىپورىندارمەن تىعىز بايلانىس ورناتقانى ءجون. سەبەبى اۋىلدا شاكىرتاقى ءۇشىن وقۋعا تۇسكەن جاس­تار ەڭبەك نارىعىندا جۇمىسسىز قالىپ جاتادى. كاسىپتىك ءبىلىمى بار جاستاردىڭ اراسىندا جالاقىنىڭ ازدىعىن ايتىپ, ءوزىنىڭ مارتەبەسىن تومەن ساناپ, ەكونوميست, زاڭگەر ماماندىعىن وقىپ جاتادى. شىنتۋايتىندا, ولاردىڭ دا ەڭبەك نارىعىنا قاجەتتىلىك شامالى, – دەيدى ا.تۇرسىنبايقىزى.

شەتكى ايماقتاردا ءۇي ىرگەسىندەگى شا­عىن شارۋاشىلىعىنا ۇيلەستىرىپ, ءوزىن-ءوزى جۇ­مىسپەن قامتىپ وتىرعان ازاماتتار بارشىلىق. بۇل قاتاردا مەرزىمدىك جۇمىستارعا ارالاساتىندار بار ەكەنىن ايتتىق. ال شىن مانىسىندە ولاردىڭ تۇراق­تى جۇمىسى جوق. وسىعان قاتىستى الەۋ­مەت­تانۋشى باقىت ءالمۇراتوۆ بىر­قاتار دەرەكتى العا تارتتى.

– جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى – قوعامدا كەشە عانا پايدا بولعان جوق, بۇرىننان بار ماسەلە. بىلتىر ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,9% بولدى. بۇل كورسەتكىش قانشا­لىق­تى شىندىققا جاناساتىنىن ءالى دە ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ قاجەت. سەبەبى وسى ستاتيستيكا تەك جۇمىسپەن قامتۋ ور­تا­­لىق­تارىنا قايىرىلىپ, تىركەلگەن ازا­­مات­تاردىڭ ەسەبىنەن شىعىپ وتىر. بەيرەسمي جۇمىسسىز جۇرگەندەردى دە نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز قاجەت. سالىستىرمالى تۇردە قارايتىن بولساق, تمد ەلدەرى ىشىندە ەلىمىز جۇمىسپەن قامتۋ كورسەتكىشى بويىنشا الدىڭعى قا­تاردا. الىسقا ۇزاماي-اق قويالىق, اعايىن-تۋىس, دوس-جارانداردىڭ اراسىندا دا جۇمىسسىز جۇرگەندەر بارشىلىق. تمد ەلدەرىن مىسالعا الساق, 2015 جىلى ەلى­مىزدە جۇمىسسىز دەڭگەيى 4,2% بولدى. سول جىلى رەسەيدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى – 9,6%, ازەربايجاندا – 10%, ۋكراي­نادا – 12,5%, قىرعىزستاندا – 13%, تاجىكستاندا 15,5%-دى قۇرادى. بۇل – 8 جىل بۇرىنعى كورسەتكىش. ال ەندى سول ۋاقىتتا ەۋروپا ەلدەرىندە جۇ­مىس­­سىزدىق دەڭگەيى 18,1% شەڭبەرىندە بولىپتى. وسى مالىمەتتەر ەۋروپا ەل­دەرى شىنايى ستاتيستيكا ۇسىناتىنىن اڭعار­تادى. ارينە, جۇمىسسىزداردىڭ قاتارىندا ەڭبەكاقىسىن كۇندەلىكتى قول­ما-قول الىپ وتىرعاندار بار. مۇنى ءبىز تۇراقتى جۇمىس دەپ قابىلداماۋىمىز كەرەك. ويتكەنى جۇمىسى بار ازاماتتىڭ زەينەتاقى قورىنا اقشا ءتۇسۋى كەرەك. جۇ­مىس بەرۋشى تاراپ ەڭبەك شارتىنا ساي جۇ­مىسشىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كوڭىل ءبولۋى قاجەت. بىزدە سانتەحنيك, دانەكەرلەۋشى ماماندارعا سۇرانىس جوعارى. سويتە تۇرا وسى سالانى مەڭگەرىپ, جۇمىسسىز جۇرگەندەر كوپ. جۇمىسسىزدىقتىڭ ارتۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ – سۇرانىس جوعارى ماماندىقتارعا جاستاردىڭ تارتىلماۋى­نان. ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋعا سىباي­لاس جەمقورلىق ماسەلەسى دە كەرى اسەر ەتەدى. ەل اراسىندا «مىنا جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن مىناداي سوما بەرۋ كەرەك ەكەنسىڭ» دەگەن سارىنداعى پىكىرلەر وقتىن-وقتىن جازىلىپ, ايتىلادى. ءبىز اشىق قوعام قۇرۋعا ۇمتىلعانىمىزبەن سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى يممۋنيتەت قا­لىپتاستىرا المادىق, – دەيدى الەۋ­مەت­تا­نۋشى.

ب.ءالمۇراتوۆ ەلدە الەۋمەتتىك جاع­دايى ورتا تاپ قالىپتاسپاسا, اشىق قوعام قۇرۋ قيىن ەكەنىن العا تارتادى. اۋىل­دا دا سولاي, ورتا جانە شاعىن كاسىپ­كەر­لىك دامىماسا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەمەيدى. بۇگىندە حالىقتىڭ 40 پا­يىز­عا جۋىعى اۋىلدا تۇرادى ەكەن. سون­دىق­تان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىلداعى الەۋمەتتىڭ ماسەلەسىن نازار­عا الىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە اۋىل شارۋا­شىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان كەشەندى ءىس-شارالار, پيلوتتىق جوبالار جەمىسىن بەرىپ جاتىر. شارۋالاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا ورايلاستىرىلعان جوبالاردان بولەك بوس جاتقان جەرلەردى مەملەكەتكە قايتارۋعا مىقتاپ كوڭىل بولىنگەنىن بىلەمىز. بۇعان قوسا بيىل ءىس باستاۋعا نيەتتى جاستارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى. ەندى پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس اۋىلدى دامىتۋدىڭ 5 جىلدىق جوسپارى ناقتىلانىپ باستالسا, اۋىلدى وركەندەتۋ ىسىنە ۇلەس قوسۋعا نيەتتى جاستار قول قۋسى­رىپ قالماس.