گارۆاردتاعى قازاق عالىمىنىڭ جوباسى

اتالعان جوبا ارقىلى قازاق دالا­سى­نىڭ تاريحي جەر اتتارى گارۆارد ۋنيۆەر­سيتەتى بازاسىنداعى ەلەكتروندى جۇيەگە ەنگىزىلمەك. نا­تيجەلەر تەگىن, اكادە­ميا­لىق رەسۋرس رەتىندە Data Verse رەپوزي­توريىندە جاريالانادى. پراك­تيكالىق تۇرعىدان العاندا جوبا VI-حح عاسىرلاردى قامتيدى. عا­لىم­نىڭ ءسۇيىن­شىلى جوباسى قازاق ەلىنىڭ تاريحي توپو­نيم­دەرى مەن تاريحي جەر اۋماعىن زەرتتەۋدە وتە زور ماڭىزعا يە ەكەنىن ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.

ازىرگە ەكى جىل دەپ جوسپار­لان­عان بۇل عىلىمي جوبانىڭ باستى ماقساتى – ورتالىق ەۋرازيانىڭ توپونيميكالىق زەرتتەۋلەرىن ۆيزۋاليزاتسيالايتىن توپونيميكالىق گەوگرافيالىق اقپاراتتىق جۇيەسىن (گاج) قۇرۋعا جانە ورتالىق ەۋرازيا تاريحى مەن تسيفرلىق ستي­پەن­­دياعا قىزىعۋشىلىق تانىتا­تىن عالىمدار مەن ستۋدەنتتەر­گە ارنالعان حالىقارالىق سەمينار ۇيىمداستىرۋ. سونىمەن بىرگە بۇل جوباعا قا­تىس­قان عالىمدار مەن زەرتتەۋ­شى­لەر ورتالىق ەۋرازيانىڭ تاريحي توپوني­ميكالىق زەرتتەۋلەرى شاعا­تاي (ەسكى قازاق), اراب, پارسى, قىتاي, كونە ورىس, موڭعول (ويرات), مانچجۋر, لاتىن جانە ورتالىق ەۋرازيادا قولدانىلاتىن بارلىق قا­زىرگى تىلدەردى قامتيتىن ءارتۇرلى تىل­دەگى كارتالار مەن باسقا دا باس­تاپ­قى دەرەككوزدەردى زەرتتەيدى.

جاڭا جوبانىڭ ەرەكشە­لىك­تە­رى­نە توقتالساق, ءوز كەزەگىندە ءتيىستى توپونيميكالىق دەرەكتەردى جۇيەگە ەن­گىزۋگە بولاتىن دەرەكقوردا جۇيە­­­لەپ, ونى گەوگرافيالىق ورىن­­عا بايلانىستى بەلگىلى ءبىر ماز­­مۇن­عا ارنالعان پورتالدار رە­تىن­دە قاراس­تىرا الادى. مۇنداي سحەما عالىمدار مەن ستۋدەنتتەرگە ارنا­يى اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لار قىز­­مەتكەرىنىڭ كومەگىنسىز اتالعان جۇ­يە­گە ءوزارا ارەكەتتەسۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە جەكە ادامدار كارتادان بەلگىلى ورىندى تاۋىپ, قالاعان اتريبۋتتاردى تاڭداي الادى. مىسالى, ءارتۇرلى تىلدەگى قازىرگى اتاۋ­لار, تاري­حي كارتالارداعى ناق­تى سىلتە­مە­لەر, ءار كەزەڭدەر مەن ءتۇرلى تىلدەگى تاريحي اتاۋلار, ناقتى سىل­تە­مەلەرى بار دەرەككوزدەردەگى تاري­­حي اتاۋلار, كارتا جاساۋ تاريحى نەمەسە كەز كەلگەن باسقا تاريحي فاكتىلەردى بىرنەشە مينۋت ىشىندە الدىڭىزعا جايىپ سالادى. ەڭ قىزىقتىسى, پايدالانۋشىلار بۇل دەرەكتەردى وڭدەۋ, تاڭداۋ جانە وزگەرتۋ مۇمكىندىگىنە يە. ءتىپتى ولار توپونيمدەر بويىنشا دەرەك­تەر­­دى زەرتتەي الادى, قاجەت بولسا, اق­پا­راتتى تسيفرلىق نەمەسە قاعاز تۇرىندە شىعارۋعا مۇمكىندىك بار.

زەرتتەۋ نىسانىنىڭ فۋنكتسيونالدى جۇمىسى بارىسىندا پايدالانۋشىلار قازاق­ستان, وزبەكستان, تا­جىك­ستان, تۇرىك­مەن­ستان, قىر­عىز­ستان جانە وڭتۇستىك-باتىس ءسىبىر سياق­تى قى­زىعۋشىلىق تانىتاتىن الەم­دىك ايماقتىڭ كارتاسىن كور­سەتەتىن گەوگرافيالىق اقپا­رات­تىق جۇيەسىنىڭ (GIS) ين­تەر­­فەيسى ارقىلى دەرەكتەرگە قول جەت­كىزە الادى. ءارى ءار­تۇرلى تىل­دەر­دە ناق­تى تاريحي كار­تالار مەن تا­ريحي اتاۋلارى بار جەر­­لەر­دىڭ قول­­دانىستاعى اتىن وتە جىلدام كور­­سەتىپ بەرەدى.

اتالعان جوبا گارۆارد ۋنيۆەر­سي­­­تەتىن­دەگى­ زەرت­تەۋشى عالىم­ نۇرلان كەنجەاح­مەتتىڭ زەرت­تەۋ جاز­با­لا­رىن­داعى ءتيىستى تو­پو­­ني­ميكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جۇزە­گە اساتىنى دا – قازاقستان ءۇشىن قۋانارلىق جايت. وسىنداي اۋقىمدى جوبانى قازاق ازاماتىنا سەنىپ تاپسىرىپ وتىرعانى دا جايدان-جاي ەمەس. ويتكەنى نۇرلان كەنجەاحمەت – وسى­عان دەيىن الىس-جۋىققا تانىلىپ ۇلگەرگەن زەردەلى عالىم, بىلىكتى تاريحشى. بىل­­­تىر عالىمنىڭ گەرمانيادا اعىل­­­­شىن تىلىندەگى Eurasian Historical Geography as Reflected in Geographical Literature and in Maps from the Thirteenth to the Mid-Seventeenth Centuries (Ostasien Verlag, 2022) اتتى مونوگرافيا­سى جارىق كورسە, عالىم 2022 جىلى قازان ايىن­­­دا س.امانجولوۆ اتىن­دا­عى شىعىس قا­زاقستان ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ 70 جىل­دىق مەرەيتويى­نا «XVIII-XIX عا­سىر­لارداعى شىعىس قازاقستان تاريحى» اتتى مو­نوگرافيا­­سىن تارتۋ ەتكەن. ال گەرمانيادان قازاق حان­دىعىنىڭ تاريحي-گەوگرافيا­سى تۋرالى اعىل­شىن تىلىندەگى European-Chinese Imperial Maps and Gazetteers Related to the Kazakh (Qazaq) Khanate and Its Adjacent Regions from the 16th to the 19th Centuries (Ostasien Verlag, 2023) اتتى اۋقىمدى ەڭبەگى ال­داعى ناۋرىز ايىندا جارىق كور­مەك.

عالىمنىڭ «XVIII عاسىر­داعى قازاق حاندىعى مەن تسين پات­شالىعى شەكاراسىنىڭ قالىپ­تاسۋى» اتتى ماقالاسىندا تيان-شان تاۋى تۋرالى مىناداي دەرەكتەر كەلتىرىلگەن: «قىتايدىڭ تاري­­حي ادەبيەت­تەرىندە, ءتىپتى تسين پات­­شالىعى داۋىرىندەگى (1644-1912) كارتالار مەن گەوگرا­فيا­لىق ەڭبەكتەردە تيان-شان تاۋى ءوزى­نىڭ تۇپكى اتاۋىمەن ء«تاڭىر تاۋى» دەپ اتالعانىنا قاراماستان, ورىس عالىمدارى اتالعان تاۋدى «تيان-شان» دەپ اتاپ, بۇل تاۋدىڭ تۇركىلىك اتاۋىن قولدا­نىس­تان شى­عا­را باستايدى. ءىس جۇ­زىندە تيان-شان تاۋىنىڭ بوعداعا دەيىنگى ء(ۇرىمشى قالاسى ماڭىندا) بولىگى تسين پاتشالىعى داۋىرىندەگى كارتالاردا تيان-شان دەپ اتالسا, ونىڭ باتىس بولىگى «تەنگەلي شان» نەمەسە ء«تاڭىر تاۋى» دەپ تاڭبالانىپ وتىردى». شىندىعىندا, ءبىز ءۇشىن, تۇركى حا­لىق­تارى ءۇشىن ء«تاڭىر تاۋى» اتاۋى بىزگە وتە جاقىن. كەيدە ءبىر ءارىپ, ءبىر ءسوز ءبىر ۇلتتى وزگەر­تۋى ابدەن مۇم­كىن. ال ەلدىڭ, جەر­دىڭ اتاۋى وزگەر­سە, نە بولارىن ويلاۋ­دىڭ ءوزى قور­قىنىشتى.

وسى ماقالانىڭ ءبىر تۇسىندا تاعى مىناداي دەرەكتەر بار: «قىتاي دەرەكتەمەلەرىندە قازاق حاندىعى تۋرالى العاشقى دەرەك قاسىم حان بيلىك ەتكەن داۋىردە 1530 جىلدارى توڭىرەگىندە ەتسزيبە-حاسين (وزبەك-قاسىم) دەگەن اتپەن مين پاتشالىعىنىڭ وردا ەستەلىكتەرىندە حاتتالدى. قاسىم حان داۋىرىندە قازاق حان­دى­­عىنىڭ شىعىس شەكاراسى سترا­تە­گيالىق ايماقتىق گەوساياساتتا اسا ماڭىزدى ايماق بولدى. ويتكەنى قازاق حاندىعىنىڭ ويرات تايپالارىمەن, موعولستانمەن (تۇرپانمەن) جانە قىتايلىق مين ديناستياسىمەن (1368–1644) ارا­دا­عى قارىم-قاتىناستارىنىڭ كوپ­شى­لىگى ساۋدا-ساتتىققا قاتىستى بولدى». ءار مەملەكەت ءۇشىن ونىڭ شە­كاراسىنىڭ ءار بۇرىشى ەلىنىڭ, جەرىنىڭ قورعانىسى ەكەنى انىق. ال سونى شەگەندەۋ, قورعاۋ ۇل­كەن كۇشتىڭ, بەرىكتىلىكتىڭ بەلگىسى بول­ماق. ءبىزدىڭ كەي تاريحي دەرەكتەر شىنى كەرەك, الا-قۇلالىقتان كوز اشپاي كەلەدى, ءار عالىم ءار­تۇر­لى جازىپ, ءبىر ىزگە تۇسپەگەن دەرەكتەر ءار جەردە شاشىراپ جاتاتىنى تاعى بار. قازاق حاندىعى جانە ونىڭ شەكارا ماسەلەسى تۋرالى وسى ءبىر ويماقتاي دەرەك سول اقتاڭ­داق­تار­دىڭ ورنىن تولتىرۋعا ءبىر نەگىز بولماق.

ال تومەندەگى دەرەكتەردى سۋرەت­­تەرىمەن بىرگە وقىعان ءجون. «تسيان­لۋن كارتاسىندا (1772) قا­زاق حان­دىعىنا قاتىستى يەلىك­تەر­دىڭ ءبىرى رەتىندە «ۆۋ-ەرگەنتسي حۋەيسى حەتۋن», ياعني «ۇرگەنىش مۇسىلمان قالا­سى» دەگەن اتاۋ كەزدەسەدى. مۇن­دا قازاق حانى قايىپقا قاراستى ۇرگەنىش قالاسى ايتىلىپ وتىر­عانى انىق. كەي دەرەكتەردە ول «باتىس قازاق ۇرگەنىش تايپاسى» دەپ تە اتالادى. 1761 جىلى جارىق كورگەن «حۋان تسين چجيتۋن تۋ» (تسين پاتشالىعىنا سىي-سياپاتتارىن اكەلگەن ەل وكىلدەرىنىڭ سۋرەتتەرى) اتتى كىتاپتىڭ 9-تومىندا تسين پات­شا­لىعىنا ەلشى بولىپ بارعان كىشى ءجۇز قازاقتارىنا قاتىستى 6 سۋرەت ساقتالعان: كىشى ءجۇز حانى نۇرالىعا قاراستى مۇسىلمان ەر مەن ايەل; كىشى ءجۇز حانى باتىرعا قاراستى مۇسىلمان ەر مەن ايەل; ۇرگەنىش حانى قايىپقا قاراستى مۇسىلمان ايەل مەن ەر. قايىپ – كىشى ءجۇز حانى باتىردىڭ ۇلى. ول حيۋانى 10 جىل بيلەگەن (1747-1757). عالىم نۇرلان كەنجەاحمەت كوز ما­يىن تاۋىسىپ, قازاققا قاتىستى وسىنداي تىڭ دا سيرەك كەزدەسەتىن دەرەكتەر ارقىلى وتكەن قاداۋ-قاداۋ عاسىرلارداعى ەل مەن جەر كەل­بە­تى­نىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ شەكا­راسىنىڭ قالاي بولعانىن قايىرا زەرتتەپ, جۇيەلەۋدە ايتار­لىق­تاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

الپاۋىت جوعارى وقۋ ورنى گار­ۆاردتىڭ ايرىقشا جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىلعان نۇرلان كەنجەاحمەت الداعى جوسپارىن تو­مەن­دەگىشە جەتكىزدى:

– بولاشاق قوعام فيزيكالىق الەم مەن ۆيرتۋالدى الەمنىڭ ينتەگراتسياسى بولادى. بۇل ەكى الەمنىڭ ينتەگراتسياسى جاڭا عىلىمي ماسە­لە­لەردى قالىپ­تاس­تىرادى, ال گەوگ­را­­­فيالىق اقپارات­تىق جۇيە جۇ­يەسى وسى ەكى الەمدىك كەڭىس­تىكتىڭ ماڭىزدى قيىلىسى بو­ل­ىپ سانا­لادى. كەڭىستىكتىك ول­شەم­مەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, جۇيەنى قازاق­تىڭ كوپجىلدىق تاريحىن ەلەستەتۋ جانە تالداۋ ءۇشىن قول­دانۋدىڭ ءمانى زور بولماق. گەوگرا­فيا­لىق اقپارات ادامنىڭ ءىس-ارەكە­تى­مەن تىعىز بايلانىس­تى. جەكە ادام ءۇشىن ول ادامنىڭ تۋعان جەرىنىڭ گەوگرافيالىق تارالۋىن, تۇراتىن جەرىن جانە الەۋمەتتىك قاتىناستاردى, توپ ءۇشىن ول توپتىڭ گەوگرافيالىق تارالۋى مەن كوشى-قون جولىن, ايماق جانە ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ تراەكتورياسى, تارالۋى جانە وزگەرۋى, ورىنعا كەلەتىن بولساق, ول سونداي-اق وتكەندەگى ادامدار, وقيعالار جانە زاتتار سياقتى گەوگرافيالىق اقپاراتتىڭ قىسقاشا مازمۇنىن قامتيدى. ءححى عاسىر – تسيفرلاندىرۋ ءداۋىرى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ بارلىق ەلى ءوز قۇجاتتارىن تسيفرلاندىرۋدى كۇشەيتىپ, ءارتۇرلى دەرەكتەر قورىن قۇرۋ ءۇشىن تسيفر­­لان­دىرىلعان قۇجاتتار بو­­يىنشا دەرەكتەردى ىزدەس­تىرىپ جاتىر. ءارتۇرلى قۇجات­تار­­دى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىندە بۇل جۇيە نەگىزىندە ادامي گەوگرافيالىق اقپاراتتىق دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ جوعارى دەڭگەيدە بولادى. گارۆارد ۋنيۆەر­سي­تەتى قۇرعان WorldMap ۆەب-سايتى گەوگرافيالىق اقپارات بازالارىنا ارنالعان كورنەكى سۇراۋ پلاتفورماسى بولىپ سانالادى. وندا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن عالىمدار ءتيىستى زەرتتەۋ ناتي­جەلەرىن جاريالاي الادى. مى­سا­لى, جاپونيا بولىگى دەموگرافيا, ءدىن, كولىك, قالاتانۋ, ەتني­كالىق ازشىلىقتار مەن تىلدەر, ەنەرگەتيكا, قورشاعان ورتا, ءبىلىم, كليمات, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكونوميكا, تاريح سياقتى كوپ­تەگەن سالاداعى گەوگرافيالىق اقپا­رات­تىق دەرەكتەر مەن كورنەكى كارتا­لاردى قامتيدى, – دەيدى عالىم.

پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىر بايانداماسىندا: «عى­لىم­نىڭ بۇگىنگى دامۋى – ەلدىڭ ەر­تەڭ­­گى تابىسىنىڭ كەپىلى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە عىلىمدى باسقارۋ ءىسى جولعا قويىلماعان. ءبىز عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرۋ تۋرالى ءجيى ايتامىز. بىراق ونداي بايلانىس ءالى دە ورنىققان جوق. اششى بولسا دا, مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك. وتاندىق ءوندىرىستى وركەندەتۋ ءۇشىن عىلىمي يننوۆاتسيالار, جاڭالىقتار قاجەت. عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگى ساپالى ءونىم شىعارۋعا نەمەسە ءوندىرىستى ءتيىمدى ەتۋگە ءتيىس» دەگەن ەدى.

وسىعان وراي نۇرلان كەنجەاح­مەت­تىڭ مىنا ءبىر ءسوزى بىزگە تەرەڭ وي سالدى.

– ارينە, ابىلاي حان تۇسىن­دا­عى قازاق تاريحى ءالى كۇنگە دەيىن قازاق عالىمدارى جاعىنان تولىق زەرتتەلمەدى. زەرتتەلسە دە, وزگە ۇلت عالىم­دارىنىڭ كوزىمەن زەرت­تەلدى. قازاق­ستاننىڭ قازىرگى شەكاراسى قاشان قالىپتاستى؟ ابىلاي تۇسىندا. ونى باسقالار نەگە مو­يىن­دامادى؟ بۇل ارادا مويىنداۋ-مويىنداماۋ دەگەن ءسوز بولماۋى كەرەك. قازاق تاريحىن زەرتتەگەن وتارشى ەلدەردىڭ عا­لىم­دارى قازاق تاريحىنا كەڭى­نەن ءسوز ويىنىن قول­دان­دى: حان دەپ اتاعىسى كەلمەدى, سۇلتان دەدى, ديپلوماتيالىق سالت-ءداستۇردى قاتە ءتۇسىندىردى, مىسالى, قازاق ەل­شى­لەرىنىڭ ءمانجۋ پاتشاسى ال­دىن­داعى كوۋتوۋ (تىزەرلەي وتىرىپ باس يۋ) سالتاناتىن بىزگە بودان بولدى دەپ ءتۇسىندىردى. ءىس جۇ­زىن­دە, مۇنداي سالتاناتتان ءمانجۋ پاتشاسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان بارلىق ەلشىلەر وتەدى, مەيلى ول ورىس, اعىلشىن بولسىن ءبارىبىر. شەكاراعا قولدانعان قىتايلىق-مانجۋلىك تەرميندەردى بۇرمالاپ ءتۇسىندىردى. ونى شەكارا دەمەدى. وسىنىڭ ءبارىن بۇرمالاعان ابىلاي حان تۇسىنداعى تسين وردا­سى­نىڭ تاريحشىلارى نەمەسە شەنەۋنىكتەرى ەمەس, ودان كەيىنگى ساياساتشىل عا­لىمدار بولدى. كىشى ءجۇزدىڭ ابىل­قايىر حاننىڭ ديپ­لوماتيالىق قيمىلدارىن دا ورىستار ءوز ىڭ­عا­يىنا قاراي تەرىس ءتۇسىندىردى. الايدا ابىلاي, ابىلقايىر حاندار تۇسىنداعى تاريحي كارتالار وسى جو­عارىداعى ايتىلىمداردى جوققا شى­عارادى. قازاق ءۇش ءجۇزى ءۇش جاققا تارتقان جوق, قازىرگى تىلمەن ايتساق فەدەراتسيا بولدى, ورتاق سىرتقى سايا­سات قولداندى, ورتاق ار­مياسى بولدى. شىعىسقا جاۋ تيسە, باتىستان كومەككە كەلدى. ەڭ ايگىلى مىسال, اڭىراقاي شايقاسى. اڭىرا­قاي شايقاسى بولعان جەردىڭ ەۋرو­پا­لىق كارتاسى بار, وكىنىشكە قاراي, قازاق تاريحى عىلىمىندا ءالى اي­نالىمعا تۇسكەن جوق, – دەيدى نۇرلان كەنجەاحمەت.

عىلىم جولىندا كۇرەسكەن ەل­دەر­­دىڭ بەتالىسىنا تەك تاڭداي قاعىپ وتىرا بەرگەننەن دە شارشايتىن شاعىمىز بولدى. ال بىزدىكى گار­ۆارد سياقتى ماڭداي الدى ۋني­ۆەر­­سيتەت باستاعان جاڭا جوباعا ءبىر قازاق ازاماتى جەتەكشىلىك ەتە­تى­نىن وقىرمانعا جەتكىزسەك دەگەن نيەت قانا.