تاۋەلسىز ەل بولىپ, ءبىر كەزدەگى كەڭەس وداعىنان ەنشىمىزدى تولىق العاندىكى مە, ايتەۋىر ۇلى وتان سوعىسى دەگەن ماسەلەگە جاساڭداۋ كەزبەن سالىستىرعاندا قاساڭداۋ قاراي باستاعانىمىزدى قايدان جاسىرايىق؟! ونىڭ ۇستىنە ورىس تاريحشىلارىنا دا داۋا جوق. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحي ءمانىن ءتۇسىرىپ بولدى وزدەرىنىڭ ءتۇسىنىگىمەن. “دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى ەكى قانقۇماردىڭ ويىنى” دەپ باعالايدى انتۇرعاندار. ءسابيت مۇقانوۆشا ايتقاندا, ولاردىكى دە ءجون بە, قالاي؟ سول سوعىستى بولدىرماۋعا دا مۇمكىن ەدى عوي. قايتەسىڭ. قانشا بوزداق ءولىم قۇشتى؟! قانشا ادام اۋىلدا قايعى شەكتى. تالاي شاڭىراق جابىلىپ, تالاي جاس ارۋدىڭ باعى كۇيدى. الگى جاڭا تاريحشىلاردىڭ جاڭا پايىمداۋلارىن قابىلداي المايتىن ءبىر ءسات بار. ەكى قانقۇمار وزىمەن كەتسىن, الگى 27 ميلليون بوزداقتى قايتەمىز سول سوعىستا وپات بولعان؟
اكەم مارقۇمدى ويلاعان ساتتە مەنى وسىنداي الاقۇيىن سۇراقتار قاۋمالايدى. ول – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ايبىندى جاۋىنگەرى ەدى. اكەم عانا ما؟ جوق. تۋعان ءىنىسى ەرگوبەكوۆ دۇيسەن دە قولىنا بەرىلگەن “بروندى” تاپسىرىپ ء“وز ەركىمەن” مايدانعا اتتانىپ, قاھارلى سوعىستان قايتپاي قالدى ەمەس پە؟! نەمەرە ىنىلەرى قولداسوۆ, جولداسوۆتار شە؟! ولار جايىندا ويلاي باستاسام-اق ءىشىمدى الاقۇيىن سەزىمدەر ۋىلدەپ الىپ بارا جاتادى. نەگە؟ ونى ءوزىم دە تۇسىنە بەرمەيمىن.
سونداي كۇننىڭ بىرىندە “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتى تىگىندىسىن اقتارايىن. جاسىرىپ كەرەگى نە, ىزدەگەنىم اكەدەي ءازىز ادام بەيسەكەڭ (بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى) تۋرالى مالىمەت ەدى. ونى تاپتىم دا. “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ ءبىر بەتىنىڭ جارىمىن الا جاريالانعان “انتون چەحوۆ” اتالاتىن دۇنيەگە كوز جۇگىرتە باستادىم. جاقسى-اق جازىلىپتى ماقالا. ۇلى ورىس جازۋشىسى تۋرالى تۋىندىسىن بەيسەكەڭ: “چەحوۆ سياقتى ادامدى ەسكە الۋدىڭ ءوزى ءبىر راحات. ونى ەسكە تۇسىرگەندە ءوز ومىرىڭە ەرەكشە ءبىر كۇش-قۋات, ەرەكشە ءبىر تەرەڭ ءمان پايدا بولادى”, دەپ اياقتاپتى. كوپ وقىعان كىسىنىڭ مىنەزى. كلاسسيكانى ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنىپ وقىعان كىتابي ادامنىڭ ءۇنى. قايران بەيسەكەڭ! جازۋدىڭ عانا ەمەس, وقۋدىڭ دا “كۋلت” كەزىندە ءومىر ءسۇرگەن, ادەبيەتكە بار عۇمىرىن ارناعان اياۋلى ادام-اي. قازىرگى جازۋ تۇگىلى وقۋدىڭ ءوزىن جاتسىراپ كەتكەن ۇرپاعىڭدى كورسەڭ قانداي كۇيدە بولار ەدىڭ؟!
اۋىر ويدىڭ جەتەگىندە گازەتتىڭ ەكىنشى بەتىن اۋدارىپ تاستادىم. جۋرناليستىك اۋەسقويلىق. ي.ۆ.ستالينگە جاعىنۋ جولداۋى, تابىنۋ سوزدەرى. ء“سىز بولماساڭىز كۇن شىقپاس ەدى... اي تۋماس ەدى... ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىز... ءسىز ءۇشىن سوعىسامىز. ءسىز ءۇشىن جەڭەمىز جاۋدى... ” استاپىراللا! كوزدەرىن كورىنبەيتىن كوزبايلاۋىشپەن بايلاپ تاستاعان بودان, قۇل حالىقتىڭ ءۇنى. قوعام قاسىرەتى, ۋاقىت ءۇنى.
ءارى كەتتىم.
و, اللا! مىنا ءبىر قاباعى قاتىڭقى جاس ازاماتتى قاراڭىز. ماعان اسكەري كيىمدەگى كىسى جىلىۇشىراپ بارادى. ءتۇرى تانىس سەكىلدى. اپىراي, مىناۋ اعاي عوي, اكەمنىڭ ءىنىسى, اعام عوي... تولەگەن مارقۇم. سۋرەتكە ۇڭىلە ءتۇستىم.
“مايدانداعى ارميا (1 ۋكراينا مايدانى)
سۋرەتتە: نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى ۇرىستا ەرلىكتىڭ ءجانە باتىرلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەنى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن, ءىىى دارەجەلى داڭق وردەنىمەن, ەكى “باتىرلىعى ءۇشىن” مەدالىمەن جانە “ۇزدىك پۋلەمەتشى” بەلگىسىمەن ناگرادتالعان تولەگەن قولداسوۆ.
قولداسوۆ جولداس سوعىسقا دەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءشاۋىلدىر اۋدانىنداعى “وتىرار” باستاۋىش مەكتەبىندە وقىتۋشى بولعان. سۋرەت تاسس-تىكى.”
سارعايعان گازەتتىڭ سوعىس جىلدارىنداعى اۋىرتپاشىلىعىن ارقالاعان سارىتاپ بەتىن الدىما توسىپ, كوز الا الماي كوپ وتىردىم. تولەگەن قولداسوۆ كەشەگى “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتى بەتىندە ءوزى تۋرالى وسىنداي سۋرەتتى اقپارات جاريالانعانىن ءبىلدى مە؟ جوق پا؟ “سۋرەت تاسس-تىكى”. ولاي بولسا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا كەڭ تاراعان شىعار بۇل مالىمەت. ارينە, سوعىسقا قاتىسقان ادامنىڭ ءبارى – باتىر. دەگەنمەن دە, مەنىڭ اعامنىڭ باتىرلىعىنىڭ ءجونى بولەكتەۋ سەكىلدى. ول كىسى مايداننان قايتىپ كەلىپ, وتباسىن قۇرادى. ءوزىنىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتىن جالعادى. بىزگە ساباق بەردى. اكەيگە كەلىپ ەركەلەپ وتىراتىنى ەمىس-ەمىس كوز الدىمدا. سوعىس جايىندا ايتۋدى ۇناتپاۋشى ەدى. كەيدە ءجۇز گرامداتىپ جىبەرەتىنى دە بالا دا بولسام كوز الدىمدا قالىپتى. سوعىس زاردابى... بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن دۇنيەدەن ءوتتى, مارقۇم!
1944 جىلى 16 ماۋسىمدا “سوتسياليستىك قازاقستاندا” جاريالانعان سۋرەتتى اقپارات! زۇلمات سوعىس اياقتالعالى 65 جىل. ال مىنا ماتەريالدىڭ ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىندا جاريالانعانىنا 66 جىل. كىسىنى قۋانىش الديلەيدى ادەتتە. ال, مەنى وكىنىش بۋىپ وتىر... ءدۇبارا سەزىم جەتەگىندە قايىرا “سق-عا” جۇگىنىپ وتىرعانىم... ءوزىڭ جوقسىڭ, اعا, مىنا جارىق دۇنيەدە! ۇرپاعىڭ بار. امان بولسىن. ال سەنىڭ رۋحىڭ سالامات بولسىن, پەيىشتە نۇرىڭ شالقىعاي, كەڭەستىك بودان كەزەڭنىڭ قايسار جاۋىنگەرى!
قۇلبەك ەرگوبەك. تۇركىستان.